Shloka 13
Bhūtasarga-Prakaraṇa
Account of Elemental Creation from Avyakta to Mahat
Devanagari script
सर्गकाले प्रधानस्य क्षत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै / गुणभावाद्भासमाने महातत्त्व बभूव ह
Transliteration
sargakāle pradhānasya kṣatrajñādhiṣṭhitasya vai / guṇabhāvādbhāsamāne mahātattva babhūva ha
Translation
સર્જનકાળે, ક્ષેત્રજ્ઞ દ્વારા અધિષ્ઠિત તે પ્રધાનમાં ગુણભાવ પ્રકાશિત થવા લાગ્યો ત્યારે મહત્તત્ત્વ પ્રગટ થયું.
Word by Word
सर्गकालेat the time of creation
सर्गकाले:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootसर्ग + काल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन; तत्पुरुष (सर्गस्य कालः)
प्रधानस्यof Pradhāna
प्रधानस्य:
Shashthi-Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootप्रधान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्यpresided over by the knower of the field (Puruṣa)
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootक्षेत्रज्ञ + अधिष्ठित (प्रातिपदिक); स्था (धातु) + अधि + क्त
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (क्षेत्रज्ञेन अधिष्ठितम्) qualifying प्रधानस्य
वैindeed
वै:
Sambandha/Particle (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिपात (emphatic particle)
गुणभावात्from the activation/state of the guṇas
गुणभावात्:
Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
TypeNoun
Rootगुण + भाव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (अपादान/हेतु), एकवचन; तत्पुरुष (गुणानां भावः)
भासमानेwhen (it) was shining/manifesting
भासमाने:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeVerb
Rootभास् (धातु) + शानच्
Formकृदन्त-वर्तमानकाले (present participle, आत्मनेपद), नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; सति-सप्तमी (locative absolute) with implied प्रधान (भासमाने [प्रधान]े)
महातत्त्वम्the Mahat-tattva (great principle)
महातत्त्वम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहत् + तत्त्व (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (कर्ता), एकवचन; कर्मधारय (महत् तत् तत्त्वम्)
बभूवcame into being
बभूव:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
हindeed/for emphasis
ह:
Sambandha/Particle (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootह (अव्यय)
Formनिपात (expletive/emphatic particle)