Adhyaya 11

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे महादेवविभूतिवर्णनं ना दशामो ऽध्योयः सूत उवाच भृगोः ख्यातिर्विजज्ञे वै ईश्वरौ सुखदुःखयोः / शुभाशुभप्रदातारौ सर्वप्राणभृतामिह

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘મહાદેવવિભૂતિ વર્ણન’ નામે દસમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—ભૃગુની પત્ની ખ્યાતિએ સુખ-દુઃખના ઈશ્વરદ્વયને જાણ્યા, જે અહીં સર્વ પ્રાણીઓને શુભ-અશુભ ફળ આપનાર છે.

Verse 2

देवौ धातृविधातारौ मन्वन्तरविचारिणौ / तयार्ज्येष्ठा तु भगिनी देवी श्रीर्लोकभाविनी

તે બે દેવ ધાતા અને વિધાતા છે, મન્વંતરોનું વિચાર કરનાર. તેમની જ્યેષ્ઠ બહેન દેવી શ્રી છે, જે લોકમંગલ કરનારી છે.

Verse 3

सा तु नारायणं देवं पति मासद्य शोभना / नारायणात्मजौ तस्यां बलोन्मादौव्यजायताम्

એ શોભના નારાયણ દેવને પતિરૂપે પ્રાપ્ત કરીને; તેના ગર્ભમાં નારાયણના પુત્રો બલ અને ઉન્માદ જન્મ્યા.

Verse 4

बलस्य तेजः पुत्रस्तु उन्मादस्य तु संशयः / तस्यान्ये मानसाः पुत्रा आसन् व्योमविचारिणः

બલનો પુત્ર તેજ હતો અને ઉન્માદનો પુત્ર સંશય; તેના અન્ય માનસ પુત્રો પણ હતા, જે આકાશમાં વિહરતા હતા.

Verse 5

ये वहन्ति विमानानि देवानां पुण्यकर्मणाम् / मेरुकल्पे स्मृते भार्ये विधातुर्धातुरेव च

જે પુણ્યકર્મ દેવતાઓનાં વિમાનો વહન કરે છે; મેરુકલ્પમાં તેઓ વિધાતા અને ધાતા ની ‘સ્મૃતિ’ નામની પત્ની સાથે સંબંધિત તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 6

आयतिर्नियतिश्चैव तयोः पुत्रौ दृढव्रतौ / प्राणश्चैव मृकण्डश्च ब्रह्मकोशौ सनातनौ

આયતિ અને નિયતિ—એ બંનેના દૃઢવ્રતી પુત્રો પ્રાણ અને મૃકંડ હતા; તેઓ સનાતન બ્રહ્મકોશ કહેવાય છે.

Verse 7

मनस्विन्यां मृकण्डस्य मार्कण्डेयो बभूव ह / सुतो वेदशिरास्तस्य धूम्रपत्न्यामजायत

મૃકંડની મનસ્વિની પત્નીથી માર્કંડેય જન્મ્યા; અને તેની ધૂમ્રા નામની પત્નીથી વેદશિરા પુત્ર જન્મ્યો.

Verse 8

पीवर्यां वेदशिरसः पुत्रा वशकराः स्मृताः / मार्कण्डेयाः समाख्याता ऋषयो वेदपारगाः

પીવરીમાં વેદશિરસના પુત્રો ‘વશકર’ તરીકે સ્મૃત છે; તેઓ ‘માર્કંડેય’ નામે પ્રસિદ્ધ, વેદપારંગત ઋષિઓ હતા.

Verse 9

प्राणस्य पुण्डरीकायां द्युतिमानात्मजो ऽभवत् / उन्नतश्चद्युतिमतः स्वनवातश्च तावुभौ

પ્રાણની પત્ની પુન્ડરીકામાં ‘દ્યુતિમાન’ નામનો પુત્ર થયો; અને દ્યુતિમાનના બે પુત્ર—ઉન્નત તથા સ્વનવાત—એ બંને હતા.

Verse 10

तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च भार्गवाणां परस्परात् / स्वायंभुवेन्तरे ऽतीता मरीचेः शृणुत प्रजाः

તેમના પુત્રો અને પૌત્રો ભાર્ગવોની પરંપરામાં પરસ્પરથી ઉત્પન્ન થયા; સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જે વીતી ગયા, હે પ્રજાઓ, મરીચિનો વંશ સાંભળો.

Verse 11

पत्नी मरीचेः संभूतिर्विजज्ञे ह्यात्मसंभंवम् / प्रजापतेः पूर्णमासं कन्याश्चेमा निबोधत

મરીચિની પત્ની સંભૂતિએ આત્મસંભવ પ્રજાપતિનો ‘પૂર્ણમાસ’ જન્માવ્યો; અને આ કન્યાઓ પણ છે—તેમને જાણો.

Verse 12

कृषिर्वृष्टिस्त्विषा चैव तथा चोपचितिः शुभा / पूर्णमासः सरस्वत्यां पुत्रौ द्वावुदपादयत्

કૃષિ, વૃષ્ટિ, ત્વિષા તથા શુભ ઉપચિતિ—અને પૂર્ણમાસે સરસ્વતીમાં બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

Verse 13

विरजं चैव धर्मिष्ठं पर्वशं चैव तावुभौ / विरजस्यात्मजो विद्वान् सुधामा नाम विश्रुतः

વિરજ અને પરવશ—બન્ને અતિ ધર્મનિષ્ઠ હતા. વિરજનો વિદ્વાન પુત્ર ‘સુધામા’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 14

सुधामा स तु वैराजः प्राचीं दिशमुपा श्रितः / लोकपालः स धर्मात्मा गौरीपुत्रः प्रतापवान्

વૈરાજ સુધામાએ પૂર્વ દિશાનો આશ્રય લીધો. તે ધર્માત્મા, પ્રતાપવાન અને ગૌરીપુત્ર—લોકપાલ બન્યો.

Verse 15

पर्वशः पर्वगणनां प्रविष्टः स महायशाः / पर्वशः पर्वशायां तु जनया मास वै सुतौ

મહાયશસ્વી પરવશ પરવ-ગણનામાં પ્રવેશ્યો. અને પરવશે પરવશાથી બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

Verse 16

यजुर्धाम च धीमन्तं स्तंभकाश्यपमेव च / तयोर्गोत्रकरौ पुत्रौ जातौ संन्यासनिश्चितौ

યજુર્ધામ અને ધીમંત, તેમજ સ્તંભકાશ્યપ—આ બે પુત્રો જન્મ્યા. તેઓ બંને ગોત્ર-પ્રવર્તક અને સંન્યાસમાં દૃઢનિશ્ચયી હતા.

Verse 17

स्मृतस्त्वं गिरसः पत्नी जज्ञे सा ह्यात्मसंभवान् / पुत्रो कन्याश्चतस्रश्च पुण्यास्ता लोकविश्रुताः

તું ‘ગિરસ’ની પત્ની તરીકે સ્મરાય છે; તે આત્મસમ્ભવા હતી. તેણીથી એક પુત્ર અને ચાર પુણ્ય કન્યાઓ જન્મ્યાં, જે લોકપ્રસિદ્ધ છે.

Verse 18

सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा / तथैव भरताग्निं च कीर्तिमन्तं च तावुभौ

સિનીવાલી, કુહૂ, રાકા અને અનુમતિ—આ બધા; તેમજ ભરતાગ્નિ અને કીર્તિમાન—એ બંને પણ (પ્રસિદ્ધ થયા)।

Verse 19

अग्नेः पुत्रं च पर्जन्यं सद्वती सुषुवे तथा / हिरण्यरोमा पर्जन्यो मारीच्यामुदपद्यत

સદ્વતીએ અગ્નિના પુત્ર પરજન્યને પણ જન્મ આપ્યો; અને હિરણ્યરોમા નામનો પરજન્ય મરીચીમાંથી ઉત્પન્ન થયો।

Verse 20

आभूतसंप्लवस्थायी लोकपालः स वै स्मृतः / यज्ञे कीर्त्तिमतश्चापि धेनुका वीतकल्मषौ

ભૂતસંપ્લવ (પ્રલય) સુધી સ્થિર રહેનારને લોકપાલ કહેવાય છે; અને યજ્ઞમાં કીર્તિમાનના (સંબંધથી) ધેનુકા તથા વીતકલ્મષ—એ બંને (ઉત્પન્ન થયા)।

Verse 21

चरिष्णुं धृतिमन्तं च उभावङ्गिरसां वरौ / तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च अतीता वै सहस्रशः

ચરિષ્ણુ અને ધૃતિમાન—આ બંને અંગિરસોમાં શ્રેષ્ઠ હતા; તેમના પુત્રો અને પૌત્રો સહસ્રોની સંખ્યામાં (પ્રસિદ્ધ) થયા છે।

Verse 22

अनसूया विजज्ञे वै पञ्चात्रेयानकल्मषान् / कन्यां चैव श्रुतिं नाम माता शङ्खपदस्य सा

અનસૂયાએ પાંચ આત્રેય, નિષ્કલ્મષ (પુત્રો)ને જન્મ આપ્યો; અને ‘શ્રુતિ’ નામની એક કન્યાને પણ—તે શંખપદની માતા હતી।

Verse 23

कर्दसस्य तु पत्नी सा पौलहस्य प्रजापतेः / सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपो मूर्त्तिः शनैश्चरः

કર્દસની તે પત્ની પ્રજાપતિ પૌલહની હતી. સત્યનેત્ર, હવ્ય, આપઃ, મૂર્તિ અને શનૈશ્ચર—આ (તેમાંથી) ઉત્પન્ન થયેલા કહેવાય છે.

Verse 24

सोमश्च पञ्चमस्तेषामासीत्स्वायंभुवेन्तरे / यामदेवैस्सहातीताः पञ्चात्रेयाः प्रकीर्त्तिताः

સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં તેમનો પાંચમો સોમ હતો. યામદેવો સાથે જે અતીત થયા, તેઓ ‘પંચ આત્રેય’ તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 25

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च आत्रेयाणां महात्मनाम् / स्वायंभुवे ऽन्तरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः

તે મહાત્મા આત્રેયોના પુત્રો અને પૌત્રો સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં સૈકડાઓ અને પછી હજારોની સંખ્યામાં (વિસ્તરી) અતીત થયા.

Verse 26

प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दाना ग्निस्तत्सुतो ऽभवत् / पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे

પુલસ્ત્યની પત્ની પ્રીતિમાંથી ‘દાનાગ્નિ’ નામે પુત્ર થયો. સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં તે જ પૂર્વજન્મે અગસ્ત્ય તરીકે સ્મરિત છે.

Verse 27

मध्यमो देवबाहुश्च अत्रिनामा च ते त्रयः / स्वमा यवीयसी तेषां सद्वती नाम विश्रुता

તે ત્રણમાં મધ્યનો દેવબાહુ હતો અને એકનું નામ અત્રિ હતું. તેમની કનિષ્ઠ બહેન ‘સદ્વતી’ નામે વિશ્રુત હતી.

Verse 28

पर्जन्यजननी शुभ्रा पत्नी चाग्नेः स्मृता शुभा / पौलस्त्यस्य च ब्रह्मर्षेः प्रीतिपुत्रस्य धीमतः

પર્જન્યની જનની શુભ્રા શુભ માનવામાં આવે છે; તે અગ્નિદેવની પત્ની તરીકે સ્મૃત છે, તેમજ પ્રીતિપુત્ર ધીમાન બ્રહ્મર્ષિ પૌલસ્ત્યની પણ પત્ની હતી।

Verse 29

दानाच्च सुषुवे पत्नी सुजङ्घी चं बहून्सुतान् / पौलस्त्या इति विख्याताः स्मृताः स्वायंभुवे ऽन्तरे

દાનાથી પત્ની સુજઙ્ઘીએ અનેક પુત્રોને જન્મ આપ્યો; સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં તેઓ ‘પૌલસ્ત્ય’ નામે વિખ્યાત ગણાયા।

Verse 30

क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलस्त्यस्य प्रजापतेः / त्रेताग्निवर्चसः सर्वे येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता

ક્ષમાએ પ્રજાપતિ પુલસ્ત્યના પુત્રોને જન્મ આપ્યો; તેઓ સર્વે ત્રેતાગ્નિના તેજથી યુક્ત હતા, જેમની કીર્તિ સ્થિર રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે।

Verse 31

कर्दमश्चोर्वरीवांश्च सहिष्णुश्चेति ते त्रयः / ऋषिः कनकपीठश्च शुभा कन्या च पीवरी

કર્દમ, ઉર્વરીવાન અને સહિષ્ણુ—એ ત્રણ; તેમજ કનકપીઠ નામના ઋષિ, અને શુભા નામની કન્યા પીवरी પણ હતી।

Verse 32

कर्दमस्य श्रुतिः पत्नी आत्रेय्यजनयत्स्वयम् / पुत्रं शङ्खपदं नाम कन्यां काम्यां तथैव च

કર્દમની પત્ની શ્રુતિએ આત્રેયી દ્વારા સ્વયં એક પુત્રને જન્મ આપ્યો, તેનું નામ શઙ্খપદ; તેમજ કામ્યા નામની એક કન્યા પણ।

Verse 33

स वै शङ्खपदः श्रीमांल्लोकपालः प्रजापतिः / दक्षिणस्यां दिशि रतः काम्या दत्ता प्रियव्रते

એ જ શ્રીમાન શંખપદ નામના લોકપાલ પ્રજાપતિ હતા. તેઓ દક્ષિણ દિશામાં નિવાસી હતા અને પ્રિયવ્રતને કામ્યા અર્પિત કરવામાં આવી હતી.

Verse 34

काम्या प्रियव्रताल्लेभे स्वायंभुवसमान्सुतान् / दश कन्याद्वयं चैव यैः क्षत्रं सम्प्रवर्त्तितम्

કામ્યાએ પ્રિયવ્રતથી સ્વાયંભુવ સમાન પુત્રો પ્રાપ્ત કર્યા. દસ પુત્રો અને બે પુત્રીઓ થયા; જેમના દ્વારા ક્ષત્ર વંશ પ્રવર્તિત થયો.

Verse 35

पुत्रं कनकपीठस्य सहिष्णुं नाम विश्रुतम् / यशोधरा विजज्ञे वै कामदेवं सुमध्यामा

કનકપીઠનો પુત્ર ‘સહિષ્ણુ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો. સુમધ્યમા યશોધરાએ કામદેવને જન્મ આપ્યો.

Verse 36

क्रतोः क्रतुसमान्पु त्रान् विजज्ञे संनतिः शुभान् / तेषां न भार्या पुत्रो वा सर्वे ते उर्द्धरेतसः

ક્રતુની પત્ની સન્નતિએ ક્રતુ સમાન શુભ પુત્રોને જન્મ આપ્યો. તેમને ન પત્ની હતી ન સંતાન; તેઓ સર્વે ઊર્ધ્વરેતસ (બ્રહ્મચારી) હતા.

Verse 37

तानि षष्टिसहस्राणि वालखिल्या इति श्रुताः / अरुणस्याग्रतो यान्ति परिवार्य दिवाकरम्

તેઓ સાઠ હજાર ‘વાલખિલ્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. તેઓ અરુણના આગળ આગળ જઈ, દિવાકર સૂર્યને પરિભ્રમણ કરીને પરિચારકરૂપે રહે છે.

Verse 38

आभूतसंप्लवात्सर्वेपतङ्गसहचारिणः / स्वसारौ तद्यवीयस्यौ पुण्या सत्यवती चते

મહાપ્રલય સમયે તેઓ સર્વે પતંગના સહચર તરીકે કહેવાયા; તેના કનિષ્ઠની બે બહેનો—પુણ્યા અને સત્યવતી।

Verse 39

पर्वशस्य स्नुवे ते वै पूर्णमास सुतस्य तु / ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य वासिष्ठाः सप्त जज्ञिरे

તેઓ પર્વશના પુત્રવધૂ હતા અને પૂર્ણમાસના પુત્ર પણ; ઊર્જ્યા દ્વારા વસિષ્ઠને સાત વાસિષ્ઠો જન્મ્યા।

Verse 40

ज्यायसी च सुता तेषां पुण्डरीका सुमध्यमा / जननी सा द्युतिमतः प्राणस्य महिषी प्रियाः

તેમની જ્યેષ્ઠ પુત્રી સુમધ્યમા પુણ્ડરીકા હતી; તે જ દ્યુતિમાન પ્રાણની પ્રિય મહિષી અને જનની બની।

Verse 41

तस्यास्तु ये यवीयांसो वासिष्ठाः सप्त विश्रुताः / रक्षो गर्त्तोर्द्धबा हुश्च सवनः पवनश्च यः

તેના કનિષ્ઠ, પ્રસિદ્ધ સાત વાસિષ્ઠ—રક્ષો, ગર્ત્ત, ઉદ્દભા, હુ, સવન અને પવન વગેરે।

Verse 42

सुतपाः संकुरित्येते सर्वे सप्तर्षयः समृताः / रत्नो वराङ्ग्यजनयन्मार्कण्डेयी यशस्विनी

સુતપા અને સંકુ વગેરે આ બધા સપ્તર્ષિ તરીકે સ્મૃત છે; રત્ને વરાંગી દ્વારા યશસ્વિની માર્કંડેયીને જનમ આપ્યો।

Verse 43

प्रतीच्यां दिशि राजानं केतुमन्तं प्रजापतिम् / गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम्

પશ્ચિમ દિશામાં કેતુમંત પ્રજાપતિ રાજા છે; તે વાસિષ્ઠ મહાત્માઓનાં ગોત્રો તેમના નામો સાથે વર્ણવાય છે।

Verse 44

स्वायंभुवे ऽन्तरेतीतान्यग्नेस्तु शृणुत प्रजाः / इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबन्धः प्रकीर्त्तितः

હે પ્રજાઓ, સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં અગ્નિ સંબંધિત જે ભૂતવૃત્તાંત થયા તે સાંભળો; આ રીતે ઋષિસર્ગ અનુબંધসহ પ્રકીર્તિત થયો।