Adhyaya 63

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते गान्धर्वलक्षणं नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः // ६२// सूत उवाच कुकुद्मिननस्तु तं लोकं रैवतस्य गतस्य ह / त्दृता पुण्यजनैः सर्वा राक्षसैः साकुशस्थली

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત મધ્યમભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં ભાર્ગવચરિતનું ‘ગાન્ધર્વલક્ષણ’ નામે બાસઠમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—રૈવતનો પુત્ર કુકુદ્મિ તે લોકે ગયો પછી, સાકુશસ્થલી નામની સર્વ ભૂમિ પુણ્યજનો અને રાક્ષસોથી વ્યાપ્ત થઈ ગઈ।

Verse 2

तद्वै भ्रातृशतं तस्य धार्मिकस्य महात्मनः / निबध्यमानं नाराचैर्विदिशः प्राद्रवद्भयात्

તે ધર્માત્મા મહાત્માના સો ભાઈઓ, નારાચ બાણોથી ઘાયલ થતા થતા, ભયથી વિદિશા તરફ દોડી ગયા।

Verse 3

तेषां तु तद्भयक्रान्तक्षत्रियाणां च विद्रुताम् / अन्ववायस्तु सुमहांस्तत्र तत्र द्विजोत्तमाः

ભયથી વ્યાકુળ થઈ ભાગેલા તે ક્ષત્રિયોના પીછે, સ્થળે સ્થળે દ્વિજોત્તમો સાથે એક મહાન અનુગમન (અન્વવાય) પણ ચાલ્યો।

Verse 4

शार्याता इति विख्याता दिक्षु सर्वासु धर्मिकाः / धृष्टस्य धर्ष्टिकं सर्वं रणधृष्टं बभूव ह

તેઓ ‘શાર્યાતા’ નામે પ્રસિદ્ધ, સર્વ દિશાઓમાં ધર્મનિષ્ઠ હતા; અને ધૃષ્ટના પ્રભાવથી ધૃષ્ટિકોનું સર્વ બળ યુદ્ધમાં પણ નિર્ભય બન્યું।

Verse 5

त्रिसाहस्रं तु स गणः क्षत्रियाणां महात्मनाम् / नभगस्य च दायादो नाभादो नाम वीर्यवान्

મહાત્મા ક્ષત્રિયોનો તે ગણ ત્રણ હજારનો હતો; અને નભગનો દાયાદ ‘નાભાદ’ નામે પરાક્રમી હતો।

Verse 6

अंबरीषस्तु नाभागिर्विरूपस्तस्य चात्मजः / पृषदश्वो विरूपस्य तस्य पुत्रो रथीतरः

અંબરીષ નાભાગનો પુત્ર હતો; તેનો પુત્ર વિરূপ. વિરূপનો પુત્ર પૃષદશ્વ અને તેનો પુત્ર રથીતર કહેવાયો.

Verse 7

एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश्चाङ्गिरसः स्मृताः / रथीतराणां प्रवराः क्षेत्रोपेता द्विजातयः

આ લોકો ક્ષત્રિય વંશમાં જન્મ્યા છતાં ફરીથી આંગિરસ કહેવાયા; રથીતર વંશના શ્રેષ્ઠ પ્રવર, ક્ષેત્ર-સંબંધથી દ્વિજાતિ ગણાયા.

Verse 8

क्षुवतस्तु मनोः पूर्वमिक्ष्वाकुरभिनिःसृतः / तस्य पुत्रशतं त्वासीदिक्ष्वाकोर्भूरिदक्षिमम्

ક્ષુવતમાંથી, મનુ પહેલાં જ, ઇક્ષ્વાકુ પ્રગટ થયો. ઇક્ષ્વાકુના સો પુત્રો હતા, જે બહુ દાનશીલ અને ઉદાર હતા.

Verse 9

तेषां श्रेष्ठो विकुक्षिस्तु निमिर्दण्डश्च ते त्रयः / शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पञ्चाशतस्तु ते

તેમામાં વિકુક્ષિ શ્રેષ્ઠ હતો; નિમિ અને દંડ—આ ત્રણ મુખ્ય હતા. શકુની વગેરે તેના પચાસ પુત્રો હતા.

Verse 10

उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महीक्षितः / चत्वारिंशत्तथाष्टौ च दक्षिणस्यां तु वै दिशि

મહિક્ષિત ઉત્તરાપથ દેશનો રક્ષક થયો; તેમજ દક્ષિણ દિશામાં પણ અડતાલીસ રક્ષકો (રાજાઓ) હતા.

Verse 11

विराटप्रमुखास्ते च दक्षिणापथरक्षिणः / इक्ष्वाकुस्तु विकुक्षिं वै अष्टकायामथा दिशत्

તેઓ વિરાટ વગેરે પ્રમુખ હતા અને દક્ષિણાપથના રક્ષક હતા. ત્યારે ઇક્ષ્વાકુએ અષ્ટકા-શ્રાદ્ધ માટે વિકુક્ષિને નિમ્યો.

Verse 12

राजोवाच / मांसमानय श्राद्धे त्वं मृगान्हत्वा महाबल / श्राद्धं मम तु कर्त्तव्यमष्टकानां न संशयः

રાજાએ કહ્યું—હે મહાબલવાન! શ્રાદ્ધ માટે મૃગોને મારી માંસ લાવી આપ. અષ્ટકા-શ્રાદ્ધ મને કરવું જ છે; તેમાં શંકા નથી.

Verse 13

स गतो मृगयां चैव वचनात्तस्य धीमतः / मृगान्सहस्रकान्हत्वा परिश्रान्तश्च वीर्यवान्

તે ધીમાનના વચનથી તે શિકાર કરવા ગયો. હજારો મૃગોને મારી તે પરાક્રમી અત્યંત થાકી ગયો.

Verse 14

भक्षयच्छशकं तत्र विकुक्षिर्मृगयां गतः / आगते हि विकुक्षै तु समांसे महसैनिके

શિકાર પર ગયેલા વિકુક્ષિએ ત્યાં એક શશક (સસલું) ભક્ષણ કર્યું. પછી માંસ સાથે તે મહાસૈનિક વિકુક્ષિ પાછો આવ્યો ત્યારે…

Verse 15

वसिष्ठं चोदयामास मांस प्रोक्षयतामिति / तथेति चोदितो राज्ञा विधिवत्तदुपस्थितम्

રાજાએ વસિષ્ઠને કહ્યું—“માંસનું પ્રોક્ષણ (શુદ્ધિ) કરો.” રાજાના આદેશથી વસિષ્ઠે “તથાસ્તુ” કહી વિધિપૂર્વક તે કર્યું.

Verse 16

स दृष्ट्वोपहतं मांसं क्रुद्धो राजानमब्रवीत् / अनेनोपहतं मांसं पुत्रेण तव पार्थिव

તે ઘાયલ થયેલું માંસ જોઈ ક્રોધિત થઈ રાજાને બોલ્યો—“હે પાર્થિવ! તારા પુત્રે આ માંસને અપવિત્ર કર્યું છે।”

Verse 17

शशभक्षाददुष्टं वै नैव मांसं महाद्युते / शशो दुरात्मना पूर्वममना भक्षितो ऽनघ

હે મહાદ્યુતે! સશભક્ષણથી માંસ દૂષિત થતું નથી; પરંતુ હે નિષ્પાપ, પહેલાં દુષ્ટાત્મા અમને સશને ભક્ષ્યો હતો।

Verse 18

तेन मांसमिदं दुष्टं पितॄणां नृपसत्तम / इक्ष्वाकुस्तु ततः क्रुद्धो विकुक्षिमिदमब्रवीत्

હે નૃપશ્રેષ્ઠ! તેથી આ માંસ પિતૃઓ માટે દૂષિત બન્યું. ત્યારબાદ ક્રોધિત ઇક્ષ્વાકુએ વિકુક્ષિને આ કહ્યું.

Verse 19

पितृकर्मणि निर्दिष्टो मया च मृगयां गतः / शशं भक्षयसे ऽरण्ये निर्घृणः पूर्वमद्य तु

પિતૃકર્મ માટે મેં તને શિકાર માટે મોકલ્યો હતો; પરંતુ તું નિર્દય બની વનમાં સશને ભક્ષે છે—પહેલાં પણ, આજે પણ।

Verse 20

तस्मात्परित्यजामि त्वां गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा / एवमिक्ष्वाकुणा त्यक्तो वसिष्ठवचनात्सुतः

અતએવ હું તને ત્યજી દઉં છું; તું તારા કર્મ પ્રમાણે જઈશ. વશિષ્ઠના વચનથી ઇક્ષ્વાકુએ પુત્રને આમ ત્યાગ્યો.

Verse 21

इक्ष्वाकौसंस्थिते तस्मिञ्छशादः पृथिवीमिमाम् / प्राप्तः परगधर्मात्मा स चायोध्याधिपो ऽभवत्

ઇક્ષ્વાકુ વંશમાં સ્થિત તે સમયે શશાદે આ પૃથ્વી પ્રાપ્ત કરી; પરધર્માત્મા બની તે અયોધ્યાનો અધિપતિ થયો.

Verse 22

तदाकरोत्स राज्यं वै वसिष्ठपरिनोदितः / ततस्तेनैनसा पूर्णो राज्यावस्थो महीपतिः

ત્યારે વસિષ્ઠના પ્રેરણાથી તેણે રાજ્ય ચલાવ્યું; પછી તે મહીપતિ રાજ્યસ્થિતીમાં જ તે પાપથી પરિપૂર્ણ થયો.

Verse 23

कालेन गतवान्सो ऽथ शकृन्मूत्रतरङ्गितम् / ज्ञात्वैवमेतदाख्यानं ना विधिर्भक्षयेद्बुधः

કાળ જતાં તે ગયો અને પછી મલ-મૂત્રથી તરંગિત નરકને પ્રાપ્ત થયો. આ કથા જાણીને બુદ્ધિમાન માણસે માંસ ભક્ષણ ન કરવું.

Verse 24

मांसभक्षयितामुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम् / एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः

‘પરલોકમાં જેના માંસને હું ભક્ષીશ, તેનું જ માંસ અહીં હું ખાઉં છું’—આ જ માંસનું ‘માંસત્વ’ છે, એમ મનીષીઓ કહે છે.

Verse 25

शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् / इन्द्रस्य वृषभूतस्य ककुत्स्थो जयते पुरा

શશાદનો વારસ કકુત્સ્થ નામનો પરાક્રમી હતો; વृषભરૂપ ધારણ કરનાર ઇન્દ્રથી પ્રાચીન કાળે કકુત્સ્થ જન્મ્યો.

Verse 26

पूर्वमाडीबके युद्धे ककुत्स्थस्तेन संस्मृतः / अनेनास्तु ककुत्स्थस्य पृथुश्चानेन स स्मृतः

પૂર્વે માડીબકના યુદ્ધમાં તેના દ્વારા કકુત્સ્થનું સ્મરણ થયું; અને આ વંશક્રમથી કકુત્સ્થ સાથે પૃથુનું પણ સ્મરણ થાય છે.

Verse 27

दृषदश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादन्ध्रस्तु वीर्यवान् / अन्ध्रात्तु युवनाश्वस्तु शावस्तस्तस्य चात्मजः

પૃથુનો પુત્ર દૃષદશ્વ હતો; તેમાંથી પરાક્રમી અંધ્ર જન્મ્યો. અંધ્રમાંથી યુવનાશ્વ, અને તેનો પુત્ર શાવસ્ત થયો.

Verse 28

जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता / श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः

શ્રાવસ્તક નામનો રાજા જન્મ્યો, જેના દ્વારા શ્રાવસ્તી નગરી સ્થાપિત થઈ. શ્રાવસ્તનો વારસ મહાયશસ્વી બૃહદશ્વ હતો.

Verse 29

बृहदश्वसुतश्चापि कुवलाश्व इति श्रुतः / यस्तु धुन्धुवधाद्राजा धुन्धुमारत्वमागतः

બૃહદશ્વનો પુત્ર કुवલાશ્વ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો; ધુન્ધુનો વધ કરવાથી એ રાજા ‘ધુન્ધુમાર’ નામે ઓળખાયો.

Verse 30

ऋषय ऊचुः धुन्धोर्वधं महाप्राज्ञ घोतुमिच्छाम विस्तरात् / यदर्थं कुवलाश्वस्य धुन्धुमारत्वमागतम्

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહાપ્રાજ્ઞ! અમે ધુન્ધુના વધનું વિસ્તૃત વર્ણન સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ; કયા કારણે કुवલાશ્વને ‘ધુન્ધુમાર’ નામ પ્રાપ્ત થયું?

Verse 31

सूत उवाच कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशतिः / सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः

સૂત બોલ્યા—કુવલાશ્વના એકવીસ હજાર પુત્રો હતા. તેઓ સર્વે વિદ્યામાં નિષ્ણાત, બળવાન અને દુર્જેય હતા.

Verse 32

बभूवुर्धार्मिकाः सर्वे यज्वानो भूरिदक्षिणाः / कुवलाश्वं महावीर्यं शूरमुत्तमधार्मिकम्

તેઓ બધા ધર્મપરાયણ, યજ્ઞ કરનાર અને બહુ દક્ષિણા આપનાર હતા. કુવલાશ્વ મહાવીર્યવાન, શૂર અને ઉત્તમ ધાર્મિક હતો.

Verse 33

बृहदश्वो ह्यभ्यषिञ्चत्तस्मिन्राज्ये नराधिपः / पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश ह

નરાધિપ બૃહદશ્વનો તે રાજ્યમાં અભિષેક થયો. પુત્રને રાજ્યશ્રી સોંપીને રાજા વનમાં પ્રવેશ્યો.

Verse 34

बृहदश्वं महाराजं शूरमुत्तमधार्मिकम् / प्रयास्यन्तमुतङ्कस्तु ब्रह्मर्षिः प्रत्यवारयत्

મહારાજ બૃહદશ્વ—શૂર અને ઉત્તમ ધાર્મિક—જ્યારે પ્રસ્થાન કરતો હતો, ત્યારે બ્રહ્મર્ષિ ઉત્તંકે તેને અટકાવ્યો.

Verse 35

उत्तङ्क उवाच भवता रक्षणं कार्यं तत्तावत्कर्त्तुमर्हति / निरुद्विग्नस्तपस्छर्तुं न हि शक्रो ऽपि पार्थिव

ઉત્તંક બોલ્યા—હે પાર્થિવ, તેટલા સમય સુધી રક્ષણનું કાર્ય તમારે કરવું જોઈએ; તમે તે કરવા યોગ્ય છો. નિરુદ્વિગ્ન થઈ તપ કરવું તો ઇન્દ્રને પણ શક્ય નથી.

Verse 36

ममाश्रमसमीपेषु मेरोर्हि परितस्तु वै / समुद्रो वालुकापूर्णस्तत्र तिष्ठति भूपते

હે ભૂપતે! મારા આશ્રમની નજીક, મેરુ પર્વતની ચારે બાજુ ખરેખર રેતથી ભરેલો સમુદ્ર ત્યાં સ્થિત છે.

Verse 37

देवतानामवध्यस्तु महाकायो महाबलः / अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितो महान्

તે દેવતાઓ માટે પણ અવધ્ય, મહાકાય અને મહાબલવાન છે; ત્યાં ભૂમિની અંદર જઈ મહાન રીતે રેતમાં છુપાયેલો રહે છે.

Verse 38

राक्षसस्य मधोः पुत्रो धुन्धुर्नाम महासुरः / शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम्

રાક્ષસ મધુનો પુત્ર, ધુંધુ નામનો તે મહાસુર, લોકવિનાશ માટે ઘોર તપ ધારણ કરીને ત્યાં શયન કરે છે.

Verse 39

संवत्सरस्य पर्यन्ते स निश्वासं विमुञ्चति / यदा तदा मही तत्र चलति स्म सकानना

વર્ષના અંતે તે શ્વાસ છોડે છે; જ્યારે જ્યારે એવું થાય છે, ત્યારે ત્યારે ત્યાં વનો સહિત ધરતી કંપે છે.

Verse 40

तस्य निश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् / आदित्यपथमावृत्य सप्ताहं भूमिकंपनम्

તેના નિશ્વાસના પવનથી મહાન ધૂળ ઉડી જાય છે; સૂર્યના માર્ગને ઢાંકી સાત દિવસ સુધી ભૂમિ કંપે છે.

Verse 41

सविस्फुलिङ्गं सज्वारं सधूममतिदारुणम् / तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन्स्थातुं स्व आश्रमे

તે ચિંગારીઓসহ, જ્વાળા અને ધુમાડાથી યુક્ત, અતિ ભયંકર છે; તેથી, હે રાજન, હું મારા આશ્રમમાં ત્યાં રહી શકતો નથી।

Verse 42

तं वारय महाबाहो लोकानां हितकाम्यया / तेजस्ते सुमहद्विष्मुस्तेजसाप्याययिष्यति

હે મહાબાહો, લોકહિતની ઇચ્છાથી તેને રોકો; તમારું તેજ અતિ મહાન છે—તે દુરાચારીને પોતાના તેજથી દબાવી દેશે।

Verse 43

लोकाः स्वस्था भवन्त्वद्य तस्मिन्विनिहते सुरे / त्वं हि तस्य वधार्थाय समर्थः पृथिवीपते

તે દેવનો વિનાશ થતાં આજે લોકોએ સુખ-શાંતિ પામે; હે પૃથ્વીપતે, તેના વધ માટે તમે જ સમર્થ છો।

Verse 44

विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्व यतो ऽनघ / न हि धुन्धुर्महावीर्यस्तेजसाल्पेन शाक्यते

હે અનઘ, વિષ્ણુએ મને અગાઉથી વર આપ્યો છે; મહાવીર્ય ધુંધુને અલ્પ તેજથી જીતવું શક્ય નથી।

Verse 45

निर्दग्धुं पृथिवीपालैरपि वर्षशतैरपि / वीर्यं हि सुमहत्तस्य देवैरपि दुरासदम्

પૃથ્વીપાલો પણ સો સો વર્ષો સુધી પ્રયત્ન કરે તો પણ તેને દહાવી શકતા નથી; તેનું પરાક્રમ અતિ મહાન છે, દેવો માટે પણ દુર્જેય છે।

Verse 46

एवमुक्तस्तु राजर्षिरुत्तङ्केन महात्मना / कुवलाश्वं तु तं प्रादात्तस्मिन् धुन्धुनिवारणे

મહાત્મા ઉત્તંકે એમ કહ્યે ત્યારે રાજર્ષિએ ધુંધુ-નિવારણ માટે કुवલાશ્વને તેને સોંપી દીધો.

Verse 47

भगवन्न्यस्तशस्भो ऽहमयं तु तनयो मम / भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः

હે ભગવન, મેં શસ્ત્રો મૂકી દીધાં છે; પરંતુ આ મારો પુત્ર, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, નિઃસંદેહ ધુંધુમાર બનશે.

Verse 48

स तमादिश्य तनयं धुन्धुमाग्णमच्युतम् / जगाम स वनायैव तपसे शंसितव्रतः

ધુંધુને દહન કરનાર અચ્યુતસ્વરૂપ પોતાના પુત્રને આદેશ આપી, પ્રશંસિત વ્રતધારી તે તપ માટે વનમાં ગયો.

Verse 49

कुवलाश्वस्तु धर्मात्मा पितुर्वचनमाश्रितः / सहक्रैरेकविंशत्या पुत्राणां सह पार्थिवः

ધર્માત્મા કुवલાશ્વ પિતાના વચનને આશ્રય કરીને, એકવીસ હજાર પુત્રો સાથે તે રાજા આગળ વધ્યો.

Verse 50

प्रायादुत्तङ्कसहितो धुन्धोस्तस्य निवारणे / तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवान्स्वेन तेजसा

તે ઉત્તંક સાથે ધુંધુના નिवारણ માટે નીકળ્યો; ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુ પોતાના તેજથી તેમાં પ્રવેશ્યા.

Verse 51

उत्तङ्कस्य नियोगात्तु लोकानां हितकाम्यया / तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत्

ઉત્તંકના નિયોગથી, લોકહિતની ઇચ્છાથી, તે દુર્ધર્ષ પ્રસ્થાન કરતાં જ આકાશમાં મહાન શબ્દ થયો।

Verse 52

अद्य प्रभृत्येष नृपो धुन्धुमारो भविष्यति / दिव्यैः पुष्पैश्च तं देवाः संमतात्समवाकिरन्

આજથી આ નૃપ ‘ધુન્ધુમાર’ થશે. પ્રસન્ન દેવોએ દિવ્ય પુષ્પોથી તેને ઢાંકી દીધો.

Verse 53

देवदुन्दुभयश्चैव प्रणेदुर्हि तदा भृशम् / स गत्वा पुरुषव्याघ्रस्तनयैः सह वीर्यवान्

ત્યારે દેવદુંદુભિઓ પણ અત્યંત ગાજી ઉઠ્યાં. તે પરાક્રમી પુરુષવ્યાઘ્ર પોતાના પુત્રો સાથે આગળ ગયો.

Verse 54

समुद्रं खानयामास वालुकापूर्णमव्ययम् / तस्य पुत्रैः खनद्भिश्च वालुकान्तर्हितस्तदा

તેણે રેતથી ભરેલા, અક્ષય સમુદ્રને ખોદવા માંડ્યો. તેના પુત્રો પણ ખોદતા હતા અને તે ત્યારે રેતમાં અંતર્હિત થયો.

Verse 55

धुन्धुरासादितस्तत्र दिशमाश्रित्य पश्चिमाम् / मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्तयन्निव

ત્યાં ધુન્ધુ પશ્ચિમ દિશાનો આશ્રય લઈને બેઠો. ક્રોધે મુખમાંથી અગ્નિ ઉગાળતો, જાણે લોકોને ઉથલાવી દેતો હોય તેમ હતો.

Verse 56

वारि सुस्राव चोगेन महोदधिरिवोदये / सोमस्य सो ऽसुरश्रेष्ठो धारोर्मिकलिलो महान्

યોગબળથી પાણી ઉદયકાળે મહાસમુદ્ર જેવું ઉછળી વહેવા લાગ્યું; સોમના તે અસુરશ્રેષ્ઠની મહાન ધારા તરંગોથી ભરાઈ ગઈ।

Verse 57

तस्य पुत्रास्तु निर्दग्धास्त्रय उर्वरिता मृधे / ततः स राजातिबलो राक्षसं तं महाबलम्

તેના ત્રણ પુત્રો યુદ્ધમાં દગ્ધ થઈ ગયા, માત્ર અવશેષ રહ્યા; ત્યારબાદ તે અતિબળવાન રાજા તે મહાબળ રાક્ષસ તરફ આગળ વધ્યો।

Verse 58

आससाद महातेजा धुन्धुं बन्धुनिबर्हणम् / तस्य वारिमयं वेगमपि वत्स नराधिपः

મહાતેજસ્વી રાજા બંધુનાશક ધુંધુ પાસે પહોંચ્યો; હે વત્સ, તેના જલમય વેગને પણ તેણે સામનો કર્યો।

Verse 59

योगी योगेन वह्निं च शमयामास वारिणा / निरस्यन्तं महाकायं बलेनोदकराक्षसम्

યોગીએ યોગબળથી પાણી વડે અગ્નિને શાંત કરી; અને બળથી તે મહાકાય જલ-રાક્ષસને દૂર હાંકી કાઢ્યો।

Verse 60

उत्तङ्कं दर्शयामास कृतकर्मा नराधिपः / उत्तङ्कश्च वरं प्रादात्तस्मै राज्ञे महात्मने

કૃતકર્મા નરાધિપે ઉત્તંકને દર્શન કરાવ્યું; અને મહાત્મા ઉત્તંકે તે રાજાને એક વર આપ્યો।

Verse 61

ददतश्चाक्षयं वित्तं शत्रुभिश्चाप्य धुष्यताम् / धर्मे रतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम्

દાન કરનારનું ધન અક્ષય બને છે, શત્રુઓ ત્રાસ આપે તોય. તેને ધર્મમાં સદા રતિ અને સ્વર્ગમાં અવિનાશી નિવાસ મળે છે.

Verse 62

पुत्राणां चाक्षयांल्लोकान्स्वर्गे ये रक्षसा हताः / तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा दृढाश्वो ज्येष्ठ उच्यते

જે સ્વર્ગમાં રાક્ષસ દ્વારા હત થયા, તેમના પુત્રોને પણ સ્વર્ગમાં અક્ષય લોક મળે છે. તેના ત્રણ શિષ્ટ પુત્ર હતા; તેમાં જેઠને દૃઢાશ્વ કહે છે.

Verse 63

भद्राश्वः कपिलाश्वश्च कनीयांसौ तु तौ स्मृतौ / धैन्धुमारिर्दृढाश्वश्च हर्यश्वस्तस्य चात्मजः

ભદ્રાશ્વ અને કપિલાશ્વ—આ બંને કનિષ્ઠ ગણાયા. ધૈંધુમારી અને દૃઢાશ્વ; અને તેનો પુત્ર હર્યશ્વ હતો.

Verse 64

हर्यश्वस्य निकुंभो ऽभूत्क्षात्रधर्मरतः सदा / संहताश्वो निकुंभस्य सुतो रणविशारदः

હર્યશ્વનો પુત્ર નિકુંભ થયો, જે સદા ક્ષાત્રધર્મમાં રત હતો. નિકુંભનો પુત્ર સંહતાશ્વ, યુદ્ધમાં નિપુણ હતો.

Verse 65

कृशाश्वश्चाकृताश्वश्च संहताश्वसुतावुभौ / तस्य पत्नी हैमवती सती माता दृषद्वती

સંહતાશ્વના બે પુત્ર—કૃશાશ્વ અને અકૃતાશ્વ હતા. તેની પત્ની હૈમવતી સતી હતી, અને માતા દૃષદ્વતી હતી.

Verse 66

विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रश्चास्य प्रसेनजित् / युवनाश्वसुतस्तस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

તે ત્રણે લોકોમાં વિખ્યાત હતો; તેનો પુત્ર પ્રસેનજિત્ હતો. અને યુવનાશ્વનો તે પુત્ર પણ ત્રણે લોકોમાં પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 67

अत्यन्तधार्मिका गौरी तस्य पत्नी पतिव्रता / अभिशस्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता

અત્યંત ધાર્મિક ગૌરી તેની પતિવ્રતા પત્ની હતી. પરંતુ પતિના શાપથી તે ‘બાહુદા’ નામની નદી બની ગઈ.

Verse 68

तस्यास्तु गौरिकः पुत्रश्चक्रवर्ती बभूव ह / मान्धाता यौवनाश्वो वै त्रैलोक्यविजयी नृपः

તેના ગૌરિક નામના પુત્ર ચક્રવર્તી બન્યા. અને યુવનાશ્વનો પુત્ર માંધાતા ખરેખર ત્રૈલોક્યવિજયી નૃપ હતો.

Verse 69

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका द्विजाः / यावत्सूर्य उदयते यावच्च प्रतितिष्ठति

અહીં પણ પૌરાણિક દ્વિજોએ આ શ્લોક ઉદાહરણરૂપે ઉચ્ચાર્યો છે—જ્યાં સુધી સૂર્ય ઉગે છે અને જ્યાં સુધી તે સ્થિર રહે છે.

Verse 70

सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते / तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिन्दोः सुताभवत्

તે સમગ્ર પ્રદેશ યુવનાશ્વપુત્ર માંધાતાનું ક્ષેત્ર કહેવાય છે. અને તેની પત્ની ચૈત્રરથી શશબિંદુની પુત્રી હતી.

Verse 71

साध्वी बिन्दुमती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि / पतिव्रता च ज्येष्ठा च भातॄणामयुतस्य सा

બિંદુમતી નામની તે સાધ્વી પૃથ્વી પર રૂપે અપ્રતિમા હતી. તે પતિવ્રતા અને દસ હજાર ભાઈઓમાં જ્યેષ્ઠા હતી.

Verse 72

तस्यामुत्पादयामास मान्धाता त्रीन्सुतन्प्रभुः / पुरुकुत्समंबरीषं मुचुकुन्दं च विश्रुतम्

તેણીમાંથી પ્રભુ માંધાતાએ ત્રણ પુત્રોને જન્મ આપ્યો—પુરુકુત્સ, અંબરીષ અને વિશ્રુત મુચુકુન્દ.

Verse 73

अंबरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः / नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतस्तस्य चात्मजः

અંબરીષનો વારસો તરીકે બીજો યુવનાશ્વ સ્મરાય છે. નર્મદામાં જન્મેલો સંભૂત તેનો પુત્ર હતો.

Verse 74

संभूतस्यात्मजः पुत्रो ङ्यनरण्यः प्रतापवान् / रावणेन हतो येन त्रैलोक्यं विजितं पुरा

સંભૂતનો પુત્ર પ્રતાપવાન ઙ્યનરણ્ય હતો. જેને રાવણે મારી નાખ્યો; એ જ રાવણે પૂર્વે ત્રૈલોક્ય જીત્યું હતું.

Verse 75

तेन दृश्योनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चात्मजः / हर्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे च सुमतिर्नृपः

તેના (ઙ્યનરણ્યના) પરથી દૃશ્યોનરણ્ય થયો અને તેનો પુત્ર હર્યશ્વ હતો. પછી હર્યશ્વથી દૃષદ્વતીમાં રાજા સુમતિ જન્મ્યો.

Verse 76

तस्य पुत्रो ऽभवद्राजा त्रिधन्वा नाम धार्मिकः / आसीत्त्रिधन्वनश्चापि विद्वांस्त्रय्यारुणिः प्रभुः

તેનો પુત્ર ત્રિધન્વા નામનો ધાર્મિક રાજા થયો. ત્રિધન્વનનો ત્રય્યારુણિ નામનો પ્રભુસમાન વિદ્વાન પણ હતો.

Verse 77

तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारो ऽभून्महाबलः / तेन भार्या विदर्भस्य त्दृता हत्वा दिवौकसः

તેને સત્યવ્રત નામનો મહાબલી કુમાર થયો. તેણે દેવલોકવાસીઓને જીતીને વિદર્ભની પત્ની ત્દૃતા ને હરણ કરી.

Verse 78

पाणिग्रहणमन्त्रेषु निष्टानं प्रापितेष्विह / कामाद्बलाच्च मोहाच्च संहर्षेण बलेन च

અહીં પાણિગ્રહણના વિવાહમંત્રોમાં વિધિ સ્થિર થઈ ગયાં છતાં, કામથી, બળથી, મોહથી અને સંઘર્ષજન્ય બળથી (આ થયું).

Verse 79

भाविनोर्ऽथस्य च बलात्तत्कृतं तेन धीमता / तमधर्मेण संयुक्तं पिता भय्यारुणो ऽत्यजत्

ભવિષ્યના લાભની પ્રબળ આશાથી તે ધીમાને તે કર્યું. તેને અધર્મયુક્ત જાણીને પિતા ભૈય્યારુણે તેને ત્યજી દીધો.

Verse 80

अपध्वंसेति बहुशो वदन्क्रोधसमन्वितः / पितरं सो ऽब्रवीदेकः क्व गच्छामीति वै मुहुः

ક્રોધથી ભરાઈ તે વારંવાર ‘અપધ્વંસ’ એમ બોલતો રહ્યો. પછી એકલો થઈ તેણે પિતાને વારંવાર કહ્યું—‘હું ક્યાં જાઉં?’

Verse 81

पिता चैनमथोवाच श्वपाकैः सह वर्त्तय / नाहं पुत्रेण पुत्रार्थी त्वयाद्य कुलपांसन

ત્યારે પિતાએ તેને કહ્યું— “શ્વપાકો સાથે જ રહેજે; તારા જેવા પુત્રથી મને પુત્રલાભની ઇચ્છા નથી, આજે તું કુલકલંક છે.”

Verse 82

इत्युक्तः स निराक्रामन्नगराद्वचना द्विभोः / न चैनं वारयामास वसिष्ठो भगवानृषिः

આ રીતે કહ્યા પછી પિતાના વચનથી તે નગરમાંથી નીકળી ગયો; ભગવાન ઋષિ વસિષ્ઠે પણ તેને રોક્યો નહીં।

Verse 83

स तु सत्यव्रतो धीमाञ्श्वपाकावसथान्तिके / पित्रा त्यक्तो ऽवसद्धीरः पिता चास्य वनं ययौ

સત્યવ્રતી તે ધીમાન શ્વપાકોની વસાહતની નજીક ધૈર્યથી વસ્યો; પિતાએ તેને ત્યજી દીધો અને પોતે વનમાં ગયો।

Verse 84

तस्मिंस्तु विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः / समा द्वादश संपूर्मास्तेनाधर्मेण वै तदा

તેના તે પ્રદેશમાં ઇન્દ્ર (પાકશાસન) એ વરસાદ વરસાવ્યો નહીં; તેના અધર્મના કારણે બાર વર્ષ પૂરાં અનાવૃષ્ટિ રહી।

Verse 85

दारांस्तु तस्य विषये विश्वामित्रो महातपाः / संन्यस्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः

તે પ્રદેશમાં મહાતપસ્વી વિશ્વામિત્રે પોતાની પત્નીને ત્યાં મૂકી, સાગરકાંઠાના ઉપવનમાં વિશાળ તપ કર્યું।

Verse 86

तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमंपुत्रमौरसम् / शिष्टानां भरणार्थाय व्यक्रीणाद्गोशतेन वै

તેણીની પત્નીએ મધ્યમ ઔરસ પુત્રને ગળે બાંધી, શિષ્ટજનોના ભરણપોષણ માટે, સો ગાયો બદલ તેને વેચી દીધો.

Verse 87

तं तु बद्धं गले दृष्टवा विक्रयार्थं नरोत्तमः / महर्षिपुत्रं धर्मात्मा मोक्षयामास सुव्रतः

ગળે બંધાયેલો તે મહર્ષિપુત્ર વેચાણાર્થે દેખાતાં, ધર્માત્મા નરોત્તમે, સુવ્રતધારી બની, તેને મુક્ત કર્યો.

Verse 88

सत्यव्रतो महाबुद्धिर्भरणं तस्य चाकरोत् / विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थमनुकंपार्थमेव च

મહાબુદ્ધિમાન સત્યવ્રતે તેનું ભરણપોષણ કર્યું—વિશ્વામિત્રને પ્રસન્ન કરવા અને કરુણાથી પણ.

Verse 89

सो ऽभवद्गालवो नाम गले बद्धो महातपाः / महर्षिः कौशिकस्तात तेन वीरेण मोक्षितः

ગળે બંધાયેલો તે મહાતપસ્વી ‘ગાલવ’ નામનો હતો; હે તાત, કૌશિક મહર્ષિને તે વીરએ મુક્ત કર્યો.

Verse 90

तस्य व्रतेन भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया / विश्वामित्रकलत्रं च बभार विनये स्थितः

તેના વ્રત, ભક્તિ, કૃપા અને પ્રતિજ્ઞાથી—વિનયમાં સ્થિત રહી—તેણે વિશ્વામિત્રની પત્નીનો ભાર પણ વહન કર્યો.

Verse 91

हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च जलेचरान् / विश्वामित्राश्रमाभ्यासे तन्मांसमनयत्ततः

તેણે મૃગ, વરાહ, મહિષ તથા જલચર પ્રાણીઓનો વધ કરીને વિશ્વામિત્રના આશ્રમની નજીક તેમનું માંસ ત્યાં લાવ્યું.

Verse 92

उपांशुव्रतमास्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् / पितुर्नियोगादभजन्नृपे तु वनमास्थिते

રાજા વનમાં નિવાસે ગયેલા ત્યારે, પિતાની આજ્ઞાથી તેણે ઉપાંશુ-વ્રત ધારણ કરી બાર વર્ષની દીક્ષા પાળી.

Verse 93

अयोध्यां चैव राष्ट्रं च तथैवान्तः पुरं पुनिः / याज्योत्थान्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्यरक्षत

યજ્ઞસંબંધિત ન્યાયસંગત વ્યવસ્થાના કારણે વશિષ્ઠે અયોધ્યા, રાજ્ય અને અંતઃપુર—આ બધાનું ફરી રક્ષણ કર્યું.

Verse 94

सत्यव्रतः सुबाल्यात्तु भाविनोर्ऽथस्य वै बलात् / वसिष्ठे ऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास मन्युना

સત્યવ્રતે બાળપણથી જ, ભાવિ ઘટનાના બળથી, વશિષ્ઠ પ્રત્યે વધુ ક્રોધ હૃદયમાં ધારણ કર્યો.

Verse 95

पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् / न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन वै

પિતાએ પોતાના પુત્રને રાજ્યમાંથી ત્યજી દીધો ત્યારે પણ, કોઈ કારણસર મુનિ વશિષ્ઠે તેને અટકાવ્યો નહીં.

Verse 96

पाणिग्रहममन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे / एवं सत्यव्रतस्तां वै हृतवान्सप्तमे पदे

પાણિગ્રહણ મંત્રોની નિષ્ઠા સાતમા પગલે સ્થિર થાય છે; એમ જ સત્યવ્રતે તેને ખરેખર સાતમા પગલે હરી લીધી.

Verse 97

जानन्धर्मान्वसिष्ठस्तु नवमन्त्रानिहेच्छति / इति सत्यव्रतो रोषं वसिष्ठे मनसाकरोत्

ધર્મ જાણનાર વસિષ્ઠ અહીં નવ મંત્રોની ઇચ્છા કરે છે; એમ વિચારી સત્યવ્રતે વસિષ્ઠ પ્રત્યે મનમાં રોષ કર્યો.

Verse 98

गुणबुद्ध्या तु भगवान्वसिष्ठः कृतवांस्तपः / न तु सत्यव्रतो ऽबुध्यदुपांशुव्रतमस्य वै

ગુણબુદ્ધિથી ભગવાન વસિષ્ઠે તપ કર્યું; પરંતુ સત્યવ્રત તેમના તે ઉપાંશુ-વ્રતને સમજી શક્યો નહીં.

Verse 99

तस्मिंस्तु परमो रोषः पितुरासीन्महात्मनः / तेन द्वादश वर्षाणि नावर्षत्पाकशासनः

તે પ્રસંગે મહાત્મા પિતાને પરમ રોષ થયો; તેથી પાકશાસન (ઇન્દ્ર) બાર વર્ષ સુધી વરસ્યો નહીં.

Verse 100

तेन त्विदानीं वहता दीक्षां तां दुर्वहां भुवि / कुलस्य निष्कृतिः स्वस्य सृतेयं च भवेदिति

અતએવ હવે તે ધરતી પર તે દુર્વહ દીક્ષા વહન કરે છે, જેથી પોતાના કુળનું પ્રાયશ્ચિત્ત થાય અને આ સૃષ્ટિ પણ ટકી રહે.

Verse 101

ततो वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न वारयत् / अभिषेक्ष्याम्यहं नष्टे पश्चादेनमिति प्रभुः

ત્યારે ભગવાન વસિષ્ઠે પિતાએ ત્યજેલા તેને રોક્યો નહિ. પ્રભુ બોલ્યા— “આ નષ્ટ થયા પછી, પછી હું જ તેનો અભિષેક કરીશ.”

Verse 102

स तु द्वादशवर्षाणि दीक्षां तामुद्वहन्बली / अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः

તે બલવાને તે દીક્ષા બાર વર્ષ સુધી ધારણ કરી; પરંતુ મહાત્મા વસિષ્ઠ પાસે માંસ ઉપલબ્ધ ન હતું.

Verse 103

सर्वकामदुघां धेनुं स ददर्श नृपात्मजः / तां वै क्रोधाच्च मोहाच्च श्रमच्चैव क्षुधान्वितः

તે રાજપુત્રે સર્વકામદુઘા ધેનુને જોઈ; ક્રોધ, મોહ, થાક અને ભૂખથી વ્યાકુળ થઈને તેને નિહાળ્યો.

Verse 104

दस्युधर्मगतो दृष्ट्वा जघान बलिनां वरः / सतु मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान्

દસ્યુધર્મમાં પડેલો જોઈ, બલવાનોમાં શ્રેષ્ઠ તેણે તેને મારી નાખ્યો; અને તે માંસ પોતે પણ તથા વિશ્વામિત્રના પુત્રોને પણ ખવડાવ્યું.

Verse 105

भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्तं तदात्यजत् / प्रोवाच चैव भगवान्वसिष्ठस्तं नृपात्मजम्

આ સાંભળી વસિષ્ઠે તે સમયે જ તેને ત્યજી દીધો; અને ભગવાન વસિષ્ઠે તે રાજપુત્રને આ રીતે કહ્યું.

Verse 106

पातयेयमहं क्रूर तव शङ्कुम पोह्य वै / यदि ते त्रीणि शङ्कूनि न स्युर्हि पुरुषाधम

હે ક્રૂર! હું તારો શંકુ પાડી દઈશ; તેને દૂર કર. જો તારા ત્રણ શંકુ ન હોય, હે પુરુષાધમ!

Verse 107

पितुश्चापारितोषेण गुरोर्देगध्रीवधेन च / अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः

પિતાને અસંતોષ કરવાથી, ગુરુના દેગધ્રીવધથી, અને અપ્રોક્ષિત વસ્તુના ઉપયોગથી—તારો અપરાધ ત્રિવિધ છે.

Verse 108

एवं स त्रीणि शङ्कूनि दृष्ट्वा तस्य महातपाः / त्रिशङ्कुरिति होवाच त्रिशङ्कुस्तेन स स्मृतः

આ રીતે તે મહાતપસ્વીએ તેના ત્રણ શંકુ જોઈ ‘ત્રિશંકુ’ એમ કહ્યું; તેથી તે ત્રિશંકુ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 109

विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते / ततस्तस्मै वरं प्रादात्तदा प्रीतस्त्रिशङ्कवे

ત્યારે વિશ્વામિત્ર પત્નીઓના ભરણપોષણ માટે આવ્યા; અને પ્રસન્ન થઈ ત્રિશંકુને એક વરદાન આપ્યું.

Verse 110

छन्द्यमानो वरेणाथ गुरुं वव्रेनृपात्मजः / सशरीरो व्रजे स्वर्गमित्येवं याचितो वरः

વરથી પ્રસન્ન થઈ રાજપુત્રે ગુરુને જ વરરૂપે માગ્યો—‘હું શરીર સહિત સ્વર્ગે જાઉં’; એવો વર તેણે યાચ્યો.

Verse 111

अनावृष्टिभये तस्मिञ्जाते द्वादशवार्षिके / अभिषिच्य राज्ये पित्र्ये योजयामास तं मुनिः

દ્વાદશ વર્ષ સુધી અનાવૃષ્ટિનો ભય ઊભો થયો ત્યારે, તે મુનિએ તેને પિતૃરાજ્યમાં અભિષેક કરીને રાજ્યકાર્યે નિયુક્ત કર્યો।

Verse 112

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः / सशरीरं तदा तं वै दिवमारोपयत्प्रभुः

દેવતાઓ અને વસિષ્ઠ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે, પ્રભુ કૌશિકે તેને ત્યારે જ દેહસહિત સ્વર્ગમાં ચઢાવ્યો।

Verse 113

मिषतस्तु वसिष्ठस्य तदद्भुतमिवाभवत् / अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका जनाः

વસિષ્ઠ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે તે અદ્ભુત સમાન બન્યું; આ પ્રસંગે પુરાણજ્ઞ લોકો આ શ્લોકને પણ ઉદ્ધૃત કરે છે।

Verse 114

विश्वामित्रप्रसादेन त्रिशङ्कुर्दिविराजते / देवैः सार्द्धं महातेजानुग्रहात्तस्य धीमतः

વિશ્વામિત્રના પ્રસાદથી ત્રિશંકુ સ્વર્ગમાં દેવતાઓ સાથે વિરાજે છે—તે મહાતેજસ્વી ધીમાનના અનુગ્રહથી।

Verse 115

तस्य सत्यरता नाम भार्या कैकयवंशजा / कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्

તેની કૈકયવંશજા પત્ની સત્યરતાએ નિષ્કલંક પુત્ર હરિશ્ચંદ્રને જન્મ આપ્યો।

Verse 116

स तु राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति श्रुतः / अहर्ता राजसूयस्य सम्रडिति परिश्रुतः

તે રાજા હરિશ્ચંદ્ર ‘ત્રૈશંકવ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો. રાજસૂય યજ્ઞનો આહર્તા અને ‘સમ્રાટ’ તરીકે પણ સર્વત્ર ખ્યાત હતો.

Verse 117

हरिश्चन्द्रस्य तु सुतो रोहितो नाम वीर्यवान् / हरितो रोहितस्याथ चञ्चुर्हरीत उच्यते

હરિશ્ચંદ્રનો વીર્યવાન પુત્ર ‘રોહિત’ નામે હતો. રોહિતનો પુત્ર ‘હરિત’ થયો અને તેના પુત્ર ‘ચંચુ’ને ‘હારીત’ કહેવાય છે.

Verse 118

विनयश्च सुदेवश्च चञ्चुपुत्रौ बभूवतुः / चैता सर्वस्य क्षत्रस्य विजयस्तेन स स्मृतः

ચંચુના બે પુત્ર—વિનય અને સુદેવ—થયા. આ બંનેને સમગ્ર ક્ષત્રવંશનો વિજય માનવામાં આવ્યો; તેથી તે ‘વિજય’ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 119

रुरुकस्तनयस्तस्य राजा धर्मार्थकोविदः / रुरुकात्तु वृकः पुत्रस्तस्माद्बाहुर्विजज्ञिवान्

તેનો પુત્ર ‘રુરૂક’ નામનો રાજા હતો, જે ધર્મ અને અર્થમાં નિપુણ હતો. રુરૂકથી ‘વૃક’ પુત્ર થયો અને તેમાંથી ‘બાહુ’ નામનો વિજ્ઞ પુરુષ જન્મ્યો.

Verse 120

हैहयैस्तालजङ्घैश्च निरस्तो व्यसनी नृपः / शकैर्यवनकांबोजैः पारदैः पह्लवैस्तथा

તે વ્યસની નૃપ હૈહય અને તાલજંઘો દ્વારા નિરસ્ત થયો; તેમજ શક, યવન, કાંબોજ, પારદ અને પહ્લવો દ્વારા પણ (પરાજિત/હાંખી કાઢાયો).

Verse 121

नात्यर्थं धार्मिको ऽभूत्स धर्म्ये सति युगे तथा / सगरस्तु सुतो बाहोर्जज्ञे सह गरेण वै

ધર્મયુગ હોવા છતાં તે અત્યંત ધાર્મિક ન હતો. બાહુનો પુત્ર સગર રાજા ‘ગર’ સાથે જ જન્મ્યો.

Verse 122

भृगोराश्रममासाद्य ह्यौर्वैण परिरक्षितः / अग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा तु भार्गवात्सगरो नृपः

ભૃગુના આશ્રમમાં જઈને તે ઔર્વ દ્વારા રક્ષિત રહ્યો. પછી રાજા સગરે ભાર્ગવ પાસેથી અગ્નેય અસ્ત્ર પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 123

जघान पृथिवीं गत्वा तालजङ्घान्सहैहयान् / शकानां पह्लवानां च धर्मं निरसदच्युतः

તે પૃથ્વી પર જઈને તાલજઙ્ઘો અને હૈહયો સહિતનો સંહાર કર્યો. અચ્યુત સગરે શક અને પહ્લવોના ધર્માચારને પણ દૂર કર્યો.

Verse 124

क्षत्रियाणां तथा तेषां पारदानां च धर्मवित् / ऋषय ऊचुः कथं स सगरो राजा गरेण सह जज्ञिवान्

તે ક્ષત્રિયો તથા પારદોના ધર્મને જાણનારા ઋષિઓએ કહ્યું—રાજા સગર ‘ગર’ સાથે કેવી રીતે જન્મ્યો?

Verse 125

किमर्थं वा शकादीनां क्षत्रियाणां महौजसाम् / धर्मान्कुलोचितान्क्रुद्धो राजा निरसदच्युतः

મહાબળવાન શકાદિ ક્ષત્રિયોના કુળોચિત ધર્મોને ક્રોધે કરીને અચ્યુત રાજાએ શા માટે દૂર કર્યા?

Verse 126

सुत उवाच बाहोर्व्यसनिनस्तस्य त्दृतं राज्यं पुरा किल / हैहयैस्तालजङ्घैश्च शकैः सार्द्धं समागतैः

સૂત બોલ્યા— પૂર્વે વ્યસનમાં પડેલા બાહુનું રાજ્ય હૈહય, તાલજઙ્ઘ અને શકો સાથે મળીને આવેલા લોકોએ હરી લીધું।

Verse 127

यवनाः पारदाश्चैव कांबोजाः पह्लवास्तथा / हैहयार्थं पराक्रान्ता एते पञ्च गणास्तदा

યવન, પારદ, કાંબોજ અને પહ્લવ— આ પાંચ ગણો ત્યારે હૈહયોના હિતાર્થે ચઢી આવ્યા।

Verse 128

त्दृतराज्यस्तदाबाहुः संन्यस्य स तदा गृहम् / वनं प्रविश्य धर्मात्मा सह पत्न्या तपो ऽचरत्

રાજ્ય હરી લેવાતા બાહુએ ત્યારે ઘર ત્યજી દીધું; ધર્માત્મા બની પત્ની સાથે વનમાં પ્રવેશી તપ કર્યું।

Verse 129

कदाचिदप्यकल्पः स तोयार्थं प्रस्थितो नृपः / वृद्धत्वाद्दुर्बलत्वाच्च ह्यन्तरा स ममार च

એક વખત તે રાજા પાણી લેવા નીકળ્યો; પરંતુ વૃદ્ધાવસ્થા અને દુર્બળતાને કારણે માર્ગમાં જ તેનું અવસાન થયું।

Verse 130

पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो ऽप्यगात् / सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया

તેની યાદવી પત્ની ગર્ભવતી હોવા છતાં પાછળથી ગઈ; પરંતુ સોપત્નીએ ગર્ભ નાશ કરવા ઇચ્છાથી તેને વિષ આપ્યો।

Verse 131

सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा वह्निं तं समारोहयत् / और्वस्तं भार्गवो दृष्ट्वा कारुण्याद्धि न्यवर्त्तयत्

તેણે પતિની ચિતા રચી તે અગ્નિમાં આરોહણ કર્યું. ઔર્વ ઋષિને જોઈ ભાર્ગવે કરુણાથી તેને અટકાવ્યો.

Verse 132

तस्याश्रमे तु गर्भं सा गरेण च तदा सह / व्यजायत महाबाहुं सगरं नाम धर्मिकम्

તેના આશ્રમમાં તે ગરુ (વિષ/ઔષધ) સાથે ગર્ભ ધારણ કરીને ‘સગર’ નામના મહાબાહુ, ધર્મિક પુત્રને જન્મ આપ્યો.

Verse 133

और्वस्तु जातकर्मादीन्कृत्वा तस्य महात्मनः / अध्याप्य वेदाञ्छास्त्राणि ततो ऽस्त्रं प्रत्यपादयत्

ઔર્વ ઋષિએ તે મહાત્માના જાતકર્માદિ સંસ્કાર કરીને, વેદ-શાસ્ત્રો ભણાવી, પછી તેને દિવ્યાસ્ત્રો અર્પણ કર્યા.

Verse 134

ततः शकान्स यवनान्कांबोजान्पारदांस्तथा / पह्लवांश्चैव निःशेषान्कर्तुं व्यवसितो नृपः

પછી તે નૃપે શક, યવન, કાંબોજ, પારદ તથા પહ્લવ—આ બધાને નિઃશેષ કરવા દૃઢ નિશ્ચય કર્યો.

Verse 135

ते हन्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना / वसिष्ठं शरणं सर्वे संप्राप्ताः शरणैषिणः

મહાત્મા વીરસગર દ્વારા હણાતા, શરણ ઇચ્છનાર તે બધા વશિષ્ઠને શરણ માની તેની પાસે પહોંચ્યા.

Verse 136

वसिष्ठो वीक्ष्य तान्युक्तान्विनयोन महामुनिः / सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाभयं तथा

મહામુનિ વસિષ્ઠે તેમના વિનયભર્યા વચનો જોઈ, તેમને અભય આપી સગરને રોક્યો।

Verse 137

सगरः स्वां प्रतिज्ञां च गुरोर्वाक्यं निशम्य च / जघान धर्मं वै तेषां वेषान्यत्वं चकार ह

સગરે પોતાની પ્રતિજ્ઞા અને ગુરુના વચન સાંભળી, તેમનો ધર્મ ભંગ કર્યો અને તેમનો વેશ બદલાવ્યો।

Verse 138

अर्द्धं शाकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् / यवनानां शिरः सर्वं कांबोजानां तथैव च

તેણે શકોના માથાનો અડધો ભાગ મુંડાવીને છોડ્યા; યવનો અને કાંબોજોના માથા સંપૂર્ણ મુંડાવ્યા।

Verse 139

पारदा मुक्तकेशाश्च पह्लवाः श्मश्रुधारिणः / निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना

તે મહાત્માએ પારદોને ખુલ્લા વાળવાળા કર્યા, પહ્લવોને દાઢીવાળા કર્યા; અને તેમને સ્વાધ્યાય તથા વષટ્કારથી વંચિત કર્યા।

Verse 140

शका यवन कांबोजाः पह्लवाः पारदैः सह / कलिस्पर्शा महिषिका दार्वस्छोलाः खशास्तथा

શક, યવન, કાંબોજ, પહ્લવ પારદો સાથે; તેમજ કલિસ્પર્શ, મહિષિક, દાર્વ, છોલ અને ખશ પણ।

Verse 141

सर्वे ते क्षत्रियगणा धर्मस्तेषां निराकृतः / वसिष्ठवचनात्पूर्वं सगरेण महात्मना

તે બધા ક્ષત્રિયસમૂહનો ધર્મ નકારાયો; મહાત્મા સગરે વસિષ્ઠના વચન પહેલાં જ તેમનો ધર્મ રદ કર્યો હતો.

Verse 142

स धर्मविजयी राजा विजित्येमां वसुन्धराम् / अश्वं वै चारयामास वाजिमेधाय दीक्षितः

ધર્મવિજયી તે રાજાએ આ વસુંધરાને જીતીને, વાજિમેધ યજ્ઞ માટે દીક્ષિત થઈ અશ્વને વિચરાવ્યો.

Verse 143

तस्य चारयतः सो ऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे / वेलासमीपे ऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः

તે અશ્વને ફરવતો હતો ત્યારે, પૂર્વ-દક્ષિણ સમુદ્રના કિનારે નજીક તે અશ્વ અપહૃત થયો અને ભૂમિમાં છુપાવવામાં આવ્યો.

Verse 144

स तं देशं सुतैः सर्वैः खानयामास पार्थिवः / आसेदुश्च ततस्तस्मिन्खनन्तस्ते महार्मवे

પછી તે પાર્થિવ રાજાએ પોતાના સર્વ પુત્રો દ્વારા તે પ્રદેશ ખોદાવ્યો; ખોદતા ખોદતા તેઓ મહાસમુદ્ર સુધી પહોંચી ગયા.

Verse 145

तमादिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम् / विष्णुं कपिलरूपेण हंसं नारायणं प्रभुम्

તેઓએ તે આદિપુરુષ દેવને—હરિ, કૃષ્ણ, પ્રજાપતિ—કપિલરૂપે વિષ્ણુને, હંસરূপ નારાયણ પ્રભુને દર્શન કર્યા.

Verse 146

तस्य चक्षुः समासाद्य तेजस्तत्प्रतिपद्यते / दग्धाः पुत्रास्तदा सर्वेचत्वारस्त्ववशेषिताः

તેની દ્રષ્ટિ પામીને તેઓ તે તેજને પામ્યા. ત્યારે બધા પુત્રો બળી ગયા, માત્ર ચાર જ બાકી રહ્યા.

Verse 147

बर्हिकेतुः सुकेतुश्च तथा धर्मरथश्च यः / शूरः पञ्चजनश्चैव तस्य वंशकराः प्रभोः

બર્હિકેતુ, સુકેતુ, ધર્મરથ અને શૂરવીર પંચજન - આ તે પ્રભુના વંશને આગળ વધારનારા હતા.

Verse 148

प्रादाच्च तस्य भगवान्हरिर्नारायणो वरान् / अक्षयत्वं स्ववंशस्य वाजिमेधशतं तथा

અને ભગવાન હરિ નારાયણે તેમને વરદાન આપ્યા - પોતાના વંશની અક્ષયતા અને સો અશ્વમેધ યજ્ઞોનું ફળ.

Verse 149

विभुः पुत्रं समुद्रं च स्वर्गे वासं तथाक्षयम् / तं समुद्रो ऽश्वमादाय ववन्दे सरितांपतिः

એક સમર્થ પુત્ર, સમુદ્ર (પુત્ર રૂપે) અને સ્વર્ગમાં અક્ષય નિવાસ. સરિતાઓના પતિ (સમુદ્ર) એ અશ્વ લઈને તેમને વંદન કર્યા.

Verse 150

सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य वै / तं चाश्वमेधिकं सो ऽश्वं समुद्रात्प्राप्य पार्थिवः

તેમના તે કર્મને કારણે તેણે સાગરત્વ પ્રાપ્ત કર્યું. તે રાજાએ સમુદ્ર પાસેથી તે અશ્વમેધનો ઘોડો પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 151

आजहाराश्वमेधानां शतं चैव पुनः पुनः / षष्टिं पुत्रसहस्राणि दग्धान्यस्य रुषा विभो

તે વિભુએ વારંવાર સો અશ્વમેધ યજ્ઞો કર્યા; તેની રોષાગ્નિથી સાઠ હજાર પુત્રો દગ્ધ થયા।

Verse 152

तेषां नारायणं तेजः प्रविष्टानि महात्मनाम् / पुत्राणां तु सहस्राणि षष्टिस्तु इति नः श्रुतम्

તે મહાત્માઓમાં નારાયણનું તેજ પ્રવેશ્યું; અમે સાંભળ્યું છે કે પુત્રોની સંખ્યા સાઠ હજાર હતી।

Verse 153

ऋषय ऊचुः सगरस्यात्मजा नाना कथं जाता महाबलाः / विक्रान्ताः षष्टिसाहस्रा विधिना केन वा वद

ઋષિઓએ કહ્યું—સગરના અનેક મહાબળ પુત્રો કેવી રીતે જન્મ્યા? સાઠ હજાર પરાક્રમી કયા વિધાનથી થયા, કહો।

Verse 154

सुत उवाच द्वेपत्न्यौ सगरस्यास्तां तपसा दगधकिल्बिषे / ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नाम नामतः

સૂતએ કહ્યું—સગરની બે પત્નીઓ હતી; તપથી જેમના પાપ દગ્ધ થયા હતા. જેઠી વિદર્ભની પુત્રી, નામે કેશિની હતી।

Verse 155

कनीयसी तु या तस्यपत्नी परमधर्मिणी / अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि

તેની કનિષ્ઠ પત્ની પરમધર્મિણી હતી; તે અરીષ્ટનેમિની પુત્રી હતી અને ધરતી પર રૂપે અનુપમ હતી।

Verse 156

और्वस्ताभ्यां वरं प्रादात्तपसाराधितः प्रभुः / एका जनिष्यते पुत्रं वंशकर्त्तारमीप्सितम्

તપથી પ્રસન્ન થયેલા પ્રભુએ ઔર્વની બન્ને પત્નીઓને વર આપ્યો—તેમામાંથી એક ઇચ્છિત વંશ-પ્રવર્તક પુત્રને જન્મ આપશે।

Verse 157

षष्टिं पुत्रसहस्राणि द्वितीया जनयिष्यति / मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी पुत्रमेककम्

બીજી પત્ની સાઠ હજાર પુત્રોને જન્મ આપશે; મુનિના વચન સાંભળી કેશિનીએ એક પુત્રનો વર સ્વીકાર્યો।

Verse 158

वंशस्य कारणं श्रेष्ठं जग्राह नृप संसदि / षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तथा

રાજસભામાં વંશનું શ્રેષ્ઠ કારણ—અર્થાત્ વંશ-પ્રવર્તક વર—તેણે ગ્રહણ કર્યું; તેમજ સુપર્ણની બહેને પણ સાઠ હજાર પુત્રોનો વર લીધો।

Verse 159

महाभागा प्रमुदिता जग्राह सुमतिस्तथा / अथ काले गते ज्येष्ठा ज्येष्ठं पुत्रं व्यजायत

મહાભાગા સુમતિ પણ આનંદિત થઈને વર ગ્રહણ કર્યો; પછી સમય આવતાં જ્યેષ્ઠાએ જ્યેષ્ઠ પુત્રને જન્મ આપ્યો।

Verse 160

असमञ्ज इति ख्यातं काकुत्स्थं सगरात्मजम् / सुमतिस्त्वपि जज्ञे वै गर्भतुंबं यशस्विनी

સગરના પુત્ર કાકુત્સ્થ ‘અસમંજ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો; અને યશસ્વિની સુમતિએ પણ ગર્ભ-તુંબ (કુંભ)ને જન્મ આપ્યો।

Verse 161

षष्टिः पुत्रसहस्राणां तुंबमध्याद्विनिस्सृताः / घृतपूर्णेषु कुंभेषु तान्गर्भान्यदधात्ततः

સાઠ હજાર પુત્રોના ગર્ભ તુંબના મધ્યમાંથી બહાર નીકળ્યા; ત્યારબાદ તેણે તેમને ઘીથી ભરેલા કુંભોમાં મૂક્યા.

Verse 162

धात्रीश्चैकैकशः प्रादात्तावतीः पोषणे नृपः / ततो नवसु मासेषु समुत्तस्थुर्यथासुखम्

રાજાએ પોષણ માટે એકેકને એકેક ધાત્રી આપી; પછી નવ મહિનામાં તેઓ સૌ સુખપૂર્વક ઊભા થયા.

Verse 163

कुमारास्ते महाभागाः सगरप्रीतिवर्द्धनाः / कालेन महाता चैव यैवनं समुपाश्रिताः

તે મહાભાગ કુમારો સગરની પ્રીતિ વધારનાર હતા; અને લાંબા સમય પછી તેઓ યૌવનને પામ્યા.

Verse 164

केशिन्यास्तनयो यो ऽन्यः सगरस्यात्मसंभवः / असमञ्ज इति ख्यातो वर्हिकेतुर्महाबलः

કેશિનીથી જન્મેલો સગરનો બીજો પુત્ર ‘અસમંજ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ, મહાબલી વર્હિકેતુ હતો.

Verse 165

पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात् / तस्य पुत्रोंऽशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान्

નગરજનોના અહિતમાં લાગેલો હોવાથી પિતાએ તેને નગરમાંથી કાઢી મૂક્યો; અસમાંજનો વીర్యવાન પુત્ર અંશુમાન નામે હતો.

Verse 166

तस्य पुत्रस्तु धर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः / दिलीपात्तु महातेजा वीरो जातो भगीरथः

તેણો પુત્ર ધર્માત્મા ‘દિલીપ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો; અને દિલીપથી મહાતેજસ્વી વીરો ભગીરથ જન્મ્યો.

Verse 167

येन गङ्गा सरिच्छ्रेष्ठा विमानैरुपशोभिता / इहानीता सुरेशाद्वै दुहितृत्वे च कल्पिता

જેણે નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ ગંગાને વિમાનો દ્વારા શોભિત કરીને, દેવરાજ ઇન્દ્રના લોકમાંથી અહીં લાવી, પુત્રીરૂપે પણ સ્થાપિત કરી।

Verse 168

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका जनाः / भगीरथस्तु तां गङ्गामानयामास कर्मभिः

અહીં પણ પૌરાણિક લોકો આ શ્લોક ઉદાહરે છે—ભગીરથે પોતાના કર્મ અને તપ દ્વારા તે ગંગાને અહીં લાવી।

Verse 169

तस्माद्भागीरथी गङ्गा कथ्यते वंशवित्तमैः / भगीरथसुतश्चापि श्रुतो नाम बभूवह

આથી વંશવિદ્યા જાણનારા શ્રેષ્ઠ લોકો તેને ‘ભાગીરથી ગંગા’ કહે છે; અને ભગીરથનો પુત્ર પણ ‘શ્રુત’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો।

Verse 170

नाभागस्तस्य दायादो नित्यं धर्मपरायणः / अम्बरीषः सुतस्तस्य सिंधुद्वीपस्ततो ऽभवत्

તેનો વારસ નાભાગ સદા ધર્મપરાયણ હતો; તેનો પુત્ર અંબરીષ થયો, અને અંબરીષથી સિંધુદ્વીપ જન્મ્યો.

Verse 171

पूर्वे वंशपुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम् / नाभागेरंबरीषस्य भुजाभ्यां परिपालिता

પરિશ્રુતિ છે કે પ્રાચીન વંશ-પુરાણજ્ઞો આ ગાતા; નાભાગના અંબરીષે પોતાની ભુજાબળથી પ્રજાનું પરિપાલન કર્યું.

Verse 172

बभूव वसुधात्यर्थं तापत्रयविवर्जिता / अयुतायुः सुतस्तस्य सिंधुद्वीपस्य वीर्यवान्

તેના રાજ્યમાં ધરતી અત્યંત સમૃદ્ધ બની અને ત્રિતાપથી રહિત રહી; તેના પરાક્રમી પુત્ર સિંધુદ્વીપનું નામ અયુતાયુ હતું.

Verse 173

अयुतायोस्तु दायाद ऋतुपर्णो महायशाः / दिव्याक्षहृदयज्ञो ऽसौ राजा नलसखो बली

અયુતાયુનો વારસ મહાયશસ્વી ઋતુપર્ણ થયો; તે દિવ્ય પાસાંના હૃદય-રહસ્યનો જાણકાર, બલવાન રાજા અને નલનો સખા હતો.

Verse 174

नलौ द्वाविति विख्यातौ पुराणेषु दृढव्रतौ / वीरसेनात्मजश्चैव यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्वहः

પુરાણોમાં ‘બે નલ’ દૃઢવ્રતી તરીકે વિખ્યાત છે—એક વીરસેનનો પુત્ર, અને બીજો ઇક્ષ્વાકુ કુળનો શ્રેષ્ઠ શિરોમણિ.

Verse 175

ऋतुपर्णस्य पुत्रो ऽभूत्सर्वकामो जनेश्वरः / सुदासस्तस्य तनयो राजा इन्द्रसखो ऽभवत्

ઋતુપર્ણનો પુત્ર સર્વકામ નામે જનેશ્વર થયો; તેનો પુત્ર સુદાસ હતો, જે ‘ઇન્દ્રસખ’ નામે પ્રસિદ્ધ રાજા બન્યો.

Verse 176

सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम पार्थिवः / ख्यातः कल्माषपादो वै नाम्ना सित्रसहश्च सः

સુદાસનો પુત્ર ‘સૌદાસ’ નામનો રાજા કહેવાયો છે. તે ‘કલ્માષપાદ’ તરીકે ખ્યાત હતો અને ‘સિત્રસહ’ નામે પણ પ્રસિદ્ધ હતો.

Verse 177

वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके / अश्मकं जनयामास त्विक्ष्वाकुकुलवृद्धये

મહાતેજસ્વી વસિષ્ઠે કલ્માષપાદના ક્ષેત્રમાં ઇક્ષ્વાકુ કુળની વૃદ્ધિ માટે અશ્મકને જન્મ આપ્યો.

Verse 178

अश्मकस्यौरसो यस्तु मूलकस्तत्सुतो ऽभवत् / अत्राप्युदाहरन्तीमं मूलकं वै नृपं प्रति

અશ્મકનો ઔરસ પુત્ર મૂળક હતો; તે જ તેનો પુત્ર બન્યો. અહીં પણ રાજા મૂળક વિષે આ ઉદાહરણ કહેવામાં આવે છે.

Verse 179

स हि रामभयाद्राजा स्त्रीभिः परिवृतो ऽवसत् / विवस्त्रस्त्राणमिच्छन्वै नारीकवच ईश्वरः

તે રાજા રામના ભયથી સ્ત્રીઓથી ઘેરાઈને રહ્યો. નિર્વસ્ત્રતાથી રક્ષણ ઇચ્છતાં તે ‘નારીકવચ’ ધરાવતો અધિપતિ કહેવાયો.

Verse 180

मूलकस्यापि धर्मात्मा राजा शतरथः स्मृतः / तस्माच्छतरथाज्जज्ञे राजा त्विडविडो बली

મૂલકનો ધર્માત્મા પુત્ર ‘શતરથ’ નામનો રાજા તરીકે સ્મરાય છે. તે શતરથમાંથી બલવાન રાજા ‘ત્વિડવિડ’ જન્મ્યો.

Verse 181

आसीत्त्वैडविडः श्रीमान्कृशशर्मा प्रतापवान् / पुत्रो विश्वसहस्रस्य पुत्रीकस्यां व्यजायत

ત્યાં વૈડવિડ વંશમાં શ્રીમાન્ પ્રતિાપવાન કૃશશર્મા હતા; તેઓ વિશ્વસહસ્રના પુત્ર હતા અને પુત્રીકામાંથી જન્મ્યા.

Verse 182

दिलीपस्तस्य पुत्रो ऽभूत्खट्वाङ्ग इति विश्रुतः / येन स्वर्गादिहागत्य मुहूर्त्तं प्राप्य जीवितम्

તેનો પુત્ર દિલીપ થયો, જે ‘ખટ્વાંગ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો; જે સ્વર્ગમાંથી અહીં આવી માત્ર એક મુહૂર્ત જેટલું જીવન પામ્યો.

Verse 183

त्रयो ऽभिसंहिता लोका बुद्ध्या सत्येन चैव हि / दीर्घबाहुः सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत

બુદ્ધિ અને સત્યના બળથી તેણે ત્રણેય લોકોને એકત્ર (વશ) કર્યા; તેનો પુત્ર દીર્ઘબાહુ થયો અને તેમાંથી રઘુ જન્મ્યો.

Verse 184

अजः पुत्रो रघोश्चापि तस्माज्जज्ञे स वीर्यवान् / राजा दशरथो नाम इक्ष्वाकुकुलनन्दनः

રઘુનો પુત્ર અજ હતો; તેમાંથી તે પરાક્રમી જન્મ્યો—ઇક્ષ્વાકુ કુળનો આનંદ, દશરથ નામનો રાજા.

Verse 185

रामो दाशरथिर्वीरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः / भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलः

દશરથપુત્ર વીર રામ ધર્મજ્ઞ અને લોકવિખ્યાત હતા; તેમજ ભરત, લક્ષ્મણ અને મહાબલી શત્રુઘ્ન પણ હતા.

Verse 186

माधवं लवणं हत्वा गत्वा मधुवनं च तत् / शत्रुघ्रेन पुरी तत्र मथुरा विनिवेशिता

માધવ (લવણ)નો વધ કરીને શત્રુઘ્ન મધુવનમાં ગયો અને ત્યાં મથુરા નગરી સ્થાપી।

Verse 187

सुबाहुः शूरसे नश्च शत्रुघ्नस्य सुतावुभौ / पालयामासतुस्तौ तु वैदेह्यौ मथुरां पुरीम्

શત્રુઘ્નના બે પુત્રો—સુબાહુ અને શૂરસેન—વૈદેહી વંશીય બની મથુરા નગરીનું પાલન-રક્ષણ કરતા હતા।

Verse 188

अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च लक्ष्मणस्यात्मजावुभौ / हिमवत्पर्वतस्यान्ते स्फीतौ जनपदौ तयोः

લક્ષ્મણના બે પુત્રો—અંગદ અને ચન્દ્રકેતુ—હિમવત પર્વતના અંતે તેમના બે સમૃદ્ધ જનપદો ઊભા થયા।

Verse 189

अङ्गदस्याङ्गदाख्याता देशे कारयते पुरी / चन्द्रकेतोस्तु विख्याता चन्द्रचक्रा पुरी शुभा

અંગદે પોતાના દેશમાં ‘અંગદા’ નામની નગરી વસાવી; અને ચન્દ્રકેતુની પ્રસિદ્ધ શુભ નગરી ‘ચન્દ્રચક્રા’ હતી।

Verse 190

भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कर एव च / गान्धारविषये सिद्धे तयोः पुर्यो महात्मनोः

ભરતના વીર પુત્રો—તક્ષ અને પુષ્કર—ગાંધાર વિષયમાં તે મહાત્માઓની બે નગરીઓ સ્થાપિત થઈ।

Verse 191

तक्षस्य दिक्षु विख्याता नाम्ना तक्षशिला पुरी / पुष्करस्यापि वीरस्य विख्याता पुष्करावती

તક્ષના નામે તક્ષશિલા નગરી સર્વ દિશાઓમાં પ્રસિદ્ધ થઈ; તેમજ વીર પુષ્કરની પુષ્કરાવતી પણ વિખ્યાત થઈ।

Verse 192

गाथां चैवात्र गायन्ति ये पुराण विदो जनाः / रामेण बद्धां सत्यार्थां महात्म्यात्तस्य धीमतः

અહીં પુરાણવિદ લોકો તે ગાથા પણ ગાય છે—જે ધીમાન રામે પોતાના મહાત્મ્યથી સત્યાર્થરૂપે રચી હતી।

Verse 193

श्यामो युवा लोहिताक्षो दीप्तास्यो मीतभाषितः / आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः

તે શ્યામવર્ણ, યુવાન, લોહિત નેત્રોવાળો, તેજસ્વી મુખવાળો અને મિતભાષી હતો; આજાનુબાહુ, સુમુખ, સિંહસ્કંધ અને મહાભુજ હતો।

Verse 194

दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् / ऋक्सामयजुषां घोषो यो घोषश्च महास्वनः

રામે દસ હજાર વર્ષો સુધી રાજ્ય ચલાવ્યું; અને ઋક્-સામ-યજુષ્ વેદોના ઘોષ મહાન નાદથી ગુંજતો હતો।

Verse 195

अव्युच्छिन्नो ऽभवद्राज्ये दीयतां भुज्यतामिति / जनस्थाने वसन्कार्यं त्रिदशानां चकार सः

રાજ్యంలో ‘દાન આપો, ભોગવો’ એવો ક્રમ અવિચ્છિન્ન રહ્યો; અને જનસ્થાને વસતા તેણે દેવતાઓનું કાર્ય પણ પૂર્ણ કર્યું।

Verse 196

तमागस्कारिणं पूर्वं पौलस्त्यं मनुजर्षभः / सीतायाः पदमन्विच्छन्निजघान महायशाः

ત્યારે મહાયશસ્વી મનુષ્યશ્રેષ્ઠ રામ, સીતાના પગલાં શોધતા, પહેલાં તે અપરાધી પૌલસ્ત્યને સંહાર્યો।

Verse 197

सत्त्ववान्गुणसंपन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा / अतिसूर्यं च वह्निं च रामो दाशरथिर्बभौ

સત્ત્વવાન અને ગુણસંપન્ન, પોતાના તેજથી દીપ્ત દાશરથી રામ સૂર્ય અને અગ્નિ કરતાં પણ વધુ પ્રખર જણાયા।

Verse 198

एवमेष महाबाहोस्तस्य पुत्रौ बभूवतुः / कुशो लव इति ख्यातो तयोर्देशौ निबोधत

આ રીતે તે મહાબાહુના બે પુત્ર થયા—કુશ અને લવ તરીકે પ્રસિદ્ધ; હવે તેમના દેશો જાણો।

Verse 199

कुशस्य कोशला राज्यं पुरी चापि कुशस्थली / रम्या निवेशिता तेन विन्ध्यपर्वतसानुषु

કુશનું રાજ્ય કોશલ હતું અને તેની પુરી કુશસ્થલી; તે રમણીય નગરી તેણે વિંધ્ય પર્વતના ઢાળ પર વસાવી।

Verse 200

उत्तराकोशले राज्य लवस्य च महात्मनः / श्रावस्तिर्लोकविख्याता कुशवंशं निबोधत

મહાત્મા લવનું રાજ્ય ઉત્તરકોશલમાં હતું; લોકવિખ્યાત શ્રાવસ્તી તેની નગરી હતી—હવે કુશવંશ જાણો।