Adhyaya 49
Sagarapratijñāpālana (Fulfilment of Sagara’s Vow) — Keśinī-vivāha and Royal Return
આ અધ્યાયમાં જૈમિનીના વર્ણનરૂપે સગરોપાખ્યાન આગળ વધે છે. વસિષ્ઠ મુનિ પાસેથી વિદાય લઈને સગર વિશાળ સેનાસહિત વિદર્ભ તરફ આગળ વધે છે. વિદર્ભરાજ તેને સન્માનપૂર્વક આવકારે છે અને પોતાની અદ્વિતીય તથા યોગ્ય પુત્રી કેશિનીનું દાન કરે છે; શુભ મુહૂર્તે અગ્નિસાક્ષી વિધિવત્ વિવાહ સંપન્ન થાય છે. સત્કાર અને আতિથ્ય પામી સગર ભેટો સાથે પ્રસ્થાન કરે છે; શૂરસેન અને મથુરાના યાદવો જેવા મૈત્રી પ્રદેશોમાંથી પસાર થઈ અન્ય રાજાઓને કર અને સંધિ દ્વારા અધિન કરે છે. પછી અધિન રાજાઓને તેમના રાજ્યમાં પરત મોકલી તે ધીમે ધીમે અયોધ્યા પરત આવે છે; વિવિધ જનસમૂહો તેનું સ્વાગત કરે છે. નગરમાં મહોત્સવની તૈયારી—માર્ગોની સફાઈ અને જળછાંટ, પૂર્ણકલશ, ધ્વજ-ધૂપ, તોરણસજાવટ અને ઘરેઘરે મંગલવિધિ—રાજધર્મની પવિત્રતા દર્શાવે છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सगरोपाख्याने सगरप्रतिज्ञापालनं नामाष्टाचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४८// जैमिनिरुवाच अथानुज्ञाय सगरो वसिष्ठमृषिसत्तमम् / बलेन महता युक्तो विदर्भानभ्यवर्त्तत
આમ શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં સગરોપાખ્યાન નામનો અડતાલીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. જૈમિનિ બોલ્યા: ત્યારબાદ ઋષિશ્રેષ્ઠ વસિષ્ઠની આજ્ઞા લઈને સગર વિશાળ સેના સાથે વિદર્ભ તરફ આગળ વધ્યા.
Verse 2
ततो विदर्भराट् तस्मै स्वसुतां प्रीतिपूर्वकम् / केशिन्याख्यामनुपमामनुरूपां न्यवेदयत्
ત્યારે વિદર્ભરાજાએ પ્રીતિપૂર્વક તેને પોતાની પુત્રી—કેશિની નામની, અનુપમ અને અનુરૂપ—અર્પણ કરી।
Verse 3
स तस्या राजशार्दूलो विधिवद्वह्निसाक्षिकम् / शुभे मुहूर्ते केशिन्याः पार्णिं जग्राह भूमिपः
તે રાજશાર્દૂલે વિધિપૂર્વક અગ્નિને સાક્ષી રાખી શુભ મુહૂર્તે કેશિનીનો પાણિગ્રહણ કર્યો।
Verse 4
स्थित्वा दिनानि कतिचिद्गृहे तस्यातिसत्कृतः / विदर्भराज्ञा संमन्त्र्य ततो गन्तुं प्रजक्रमे
થોડા દિવસો તેના ગૃહમાં અત્યંત સન્માન પામી રહી, વિદર્ભરાજા સાથે મંત્રણા કરીને પછી જવા માટે પ્રસ્થાન કર્યો।
Verse 5
अनुज्ञातस्ततस्तेन पारिबर्हैश्च सत्कृतः / निष्क्रम्य तत्पुराद्राजा शूरसेनानुपेयिवान्
પછી તેની અનુમતિ મેળવી અને ભેટ-ઉપહારોથી સન્માનિત થઈ, રાજા તે નગરમાંથી નીકળી શૂરસેન દેશ તરફ ગયો।
Verse 6
संभावितस्ततश्चैव यादवैर्मातृसोदरैः / धनौघैस्तर्पितस्तैश्च मधुराया विनिर्ययौ
ત્યાં યાદવ એવા માતૃસોદરોએ તેને માન આપ્યું; ધનરાશિઓથી તૃપ્ત કરી તે મથુરાથી આગળ નીકળી ગયો।
Verse 7
एवं स सगरो राजा विजित्य वसुधामिमाम् / करैश्च स नृपान्सर्वांश्चक्रे संकेतगानपि
આ રીતે રાજા સગરે આ સમગ્ર ધરતી જીત્યા પછી સર્વ નૃપોને કરદ બનાવ્યા અને તેમની અધિનતાના સંકેતચિહ્નો પણ સ્થાપ્યા।
Verse 8
ततो ऽनुमान्य नृपतीन्निजराज्याय सानुगान् / अनुजज्ञे नरपतिः समस्ताननुयायिनः
પછી તેણે નૃપોને તેમના અનુચરો સહિત પોતાના-પોતાના રાજ્યમાં જવા સન્માનપૂર્વક મંજૂરી આપી અને પોતાના સર્વ અનુયાયીઓને પણ વિદાય આપ્યો।
Verse 9
ततो बलेन महाता स्कन्धावारसमन्वितः / शनैरपीडयन्देशान्स्वराज्यमुपजग्मिवान्
પછી તે મહાન બળ અને શિબિરો સાથે, માર્ગના દેશોને ધીમે ધીમે દબાવતા, પોતાના સ્વરાજ્ય તરફ પાછો ગયો।
Verse 10
संभाव्यमानश्च मुहुरुपदाभिरनेकशः / नानाजनपदैस्तूर्ममयोध्यां समुपागमत्
અને તે વારંવાર અનેક ઉપહારોથી સન્માનિત થતો, વિવિધ જનપદોના સમૂહો સાથે ઝડપથી અયોધ્યામાં આવી પહોંચ્યો।
Verse 11
तदागमनमाज्ञाय नागरः सकलो जनः / नगरीं तामलञ्चक्रे महोत्सवसमुत्सुकः
તેના આગમનની ખબર જાણતાં નગરના સર્વ નાગરિકો મહોત્સવના ઉત્સાહથી તે નગરીને શોભાવા લાગ્યા।
Verse 12
ततः सा नगरी सर्वा कृतकौतुकमङ्गला / सिक्तसंमृष्टभूभागा पूर्णकुम्भशतावृता
પછી આખી નગરી મંગલ-કૌતુકથી સજ્જ થઈ; ભૂમિ પર પાણી છાંટી ને ચોખ્ખી કરી, સૈકડો પૂર્ણકુંભોથી ઘેરાઈ રહી।
Verse 13
समुच्छ्रितध्वजशता पताकाभिरंलकृता / सर्वत्रागरुधूपाञढ्या विचित्रकुसुमोज्ज्वला
ઉંચે ઊભેલા સૈકડો ધ્વજો અને પતાકાઓથી તે શોભિત હતી; સર્વત્ર અગરુ ધૂપની સુગંધ છવાઈ હતી અને વિવિધ પુષ્પોથી તેજસ્વી હતી।
Verse 14
सद्रत्नतोरणोत्तुङ्गगोपुराट्टलभूषिता / प्रसूनलाजवर्षैश्च स्वलङ्कृतमहापथा
ઉત્તમ રત્નજડિત તોરણો અને ઊંચા ગોપુર-અટ્ટાલિકાઓથી તે ભૂષિત હતી; પુષ્પો અને લાજ (ભૂંજેલા ધાન)ના વર્ષાથી તેના મહામાર્ગો સુશોભિત થયા।
Verse 15
महोत्सवसमायुक्ता प्रतिगेहमभूत्पुरी / संबूजिताशेषवास्तुदेवतागृहमालिनी
મહોત્સવોથી યુક્ત થઈ તે પુરી દરેક ઘરમાં ઉત્સવમય બની; અને સર્વ વાસ્તુદેવતાઓના ગૃહોની પૂજા થવાથી તે ગૃહમાળાથી શોભિત લાગી।
Verse 16
दिक्चक्रजयिनो राज्ञः संदर्शनमुदान्वितैः / पौरजानपदैर्त्दृष्टैः सर्वतः समलङ्कृता
દિશાઓને જીતનાર રાજાના દર્શનના ઉત્સાહથી ભરેલા નગરવાસી અને જનપદવાસી સર્વત્ર દેખાતા હતા; અને નગરી ચારેય તરફથી સુંદર રીતે અલંકૃત હતી।
Verse 17
ततः प्रकृतयः सर्वे तथान्तः पुरवासिनः / वारकाताकदबैश्च नगरीभिश्च सवृताः
પછી સર્વ પ્રજાજનો તથા અંતઃપુરવાસીઓ, વારકાતાકદબ વગેરે નગરોના લોકોથી સહીત, ચારે તરફથી ઘેરાઈને ઉપસ્થિત થયા.
Verse 18
अभ्याययुस्ततः सर्वे समत्य पुरवासिनः / स तैः समेत्य नृपतिर्लब्धाशीर्वाद सक्त्क्रियः
ત્યારે નગરવાસીઓ સર્વે મળીને આગળ આવ્યા. રાજા તેમની સાથે મળી આશીર્વાદ પ્રાપ્ત કરી, યોગ્ય સત્કારથી સન્માનિત થયો.
Verse 19
बधिरीकृतदिक्चक्रो जयशब्देन भूरिणा / नानावादित्रसंघोषमिश्रेण मधुरेण च
અસંખ્ય ‘જય’ શબ્દોથી દિશાઓ જાણે બહેરી થઈ ગઈ; અને નાનાવિધ વાદ્યોના મધુર મિશ્ર નાદથી સર્વત્ર ગુંજારવ થયો.
Verse 20
सत्कृत्य तान्यथा योगं सहितस्तैर्मुदान्वितैः / आनन्दयन्प्रजाः सर्वाः प्रविवेश पुरोत्तमम्
તેમનો યથાયોગ્ય સત્કાર કરીને, આનંદિત લોકોથી સહીત, સર્વ પ્રજાને આનંદિત કરતો તે શ્રેષ્ઠ નગરમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 21
वेदघोषैः सुमधुरैर्ब्राह्मणैरभिनन्दितः / संस्तूयमानः सुभृशं सूतमागधवन्दिभिः
સુમધુર વેદઘોષ કરનાર બ્રાહ્મણોએ તેનું અભિનંદન કર્યું; અને સૂત, માગધ તથા વંદીજનોએ અત્યંત સ્તુતિ કરી.
Verse 22
जयशब्दैश्च परितो नानाजनपदेरितैः / कलतालरवोन्मिश्रवीणावेणुतलस्वनैः
ચારે તરફ વિવિધ જનપદોના લોકોએ ઉચ્ચારેલા ‘જય’ ઘોષ ગુંજતા હતા, અને કરતાલના રવમાં મિશ્રિત વીણા તથા વેણુના મધુર સ્વર સંભળાતા હતા।
Verse 23
गायद्भिर्गायकजनैर्नृत्यद्भिर्गणिकाजनैः / अन्वीयमानो विलसच्छ्वेतच्छत्रविराजितः
ગાયક લોકોના ગાન અને ગણિકાઓના નૃત્ય વચ્ચે તેઓ આગળ વધતા હતા; ઝળહળતા શ્વેત છત્ર હેઠળ તેઓ વિશેષ શોભિત લાગતા હતા।
Verse 24
विकीर्यमाणः परितः सल्लाजकुसुमोत्करैः / पुरीमयोध्यामविशत्स्वपुरीमिव वासवः
ચારે તરફ સલ્લાજના પુષ્પસમૂહો છાંટાતા હતા ત્યારે તેઓ અયોધ્યા નગરીમાં એવા પ્રવેશ્યા, જેમ વાસવ (ઇન્દ્ર) પોતાની અમરાવતીમાં પ્રવેશે।
Verse 25
दृष्टिपूतेन गन्धेन ब्राह्मणानां च वर्त्मना / जगाम मध्येनगरं गृहं श्रीमदलङ्कृतम्
દૃષ્ટિથી પવિત્ર થયેલી સુગંધ અને બ્રાહ્મણોના માર્ગની વચ્ચેથી તેઓ નગરના મધ્યમાં આવેલા શ્રીસમૃદ્ધ અલંકૃત ગૃહ તરફ ગયા।
Verse 26
अवरुह्य ततो यानाद्भार्याभ्यां सहितो मुदा / प्रविवेश गृहं मातुर्हृष्टपुष्टजनायुतम्
પછી તેઓ વાહન પરથી ઉતરી, બે પત્નીઓ સાથે આનંદપૂર્વક, હર્ષિત અને પુષ્ટ લોકોથી ભરેલા માતાના ગૃહમાં પ્રવેશ્યા।
Verse 27
पर्यङ्कस्थामुपागम्य मातरं विनयान्वितः / तत्पादौ संस्पृशन्मूर्ध्ना प्रणाममकरोत्तदा
વિનયપૂર્વક શય્યામાં બેઠેલી માતા પાસે જઈ, મસ્તકથી તેના ચરણ સ્પર્શ કરી તત્કાળ પ્રણામ કર્યો।
Verse 28
साभिनन्द्य तमाशीर्भिर्हर्षगद्गदया गिरा / ससंभ्रमं समुत्थाय पर्यष्वजत चात्मजम्
તેણે આશીર્વાદોથી તેનું અભિનંદન કર્યું; હર્ષથી ગદગદ વાણી સાથે, ઉતાવળે ઊભી થઈ પોતાના પુત્રને આલિંગન કર્યું।
Verse 29
सहर्षं बहुधाशीर्भिरभ्यनन्ददुभे स्नुषे / स तां संभाव्य कथया तत्र स्थित्वा चिरादिव
તેણે હર્ષપૂર્વક અનેક આશીર્વાદોથી બંને વહુઓનું અભિનંદન કર્યું; પછી સ્નેહભરી વાતચીતથી તેમને માન આપી ત્યાં જાણે લાંબો સમય રહ્યો।
Verse 30
अनुज्ञातस्तया राजा निश्चक्राम तदालयात् / ततः सानुचरो राजा श्वेतव्यजनवीजितः
તેણીની અનુમતિ મળતાં રાજા તે નિવાસમાંથી બહાર નીકળ્યો; પછી અનુચરો સાથે રાજા શ્વેત ચામરો વડે પંખાવાતો આગળ વધ્યો।
Verse 31
सुरराज इव श्रीमान्सभां समगमच्छनैः / संप्रविश्य सभां दिव्यामनेकनृपसेविताम्
શ્રીમાન તે ઇન્દ્ર સમાન ધીમે ધીમે સભા સુધી પહોંચ્યો; અને અનેક નૃપોથી સેવિત એવી દિવ્ય સભામાં પ્રવેશ કર્યો।
Verse 32
नत्वा गुरुजनं सर्वमाशीर्भिश्चाभिनन्दितः / सिंहासने शुभे दिव्ये निषसाद नरेश्वरः
સમસ્ત ગુરુજનોને નમસ્કાર કરીને અને તેમના આશીર્વાદોથી અભિનંદિત થઈ નરેશ્વર શુભ દિવ્ય સિંહાસન પર બિરાજમાન થયો।
Verse 33
संसेव्यमानश्च नृपैर्नानाजनपदेश्वरैः / नानाविधाः कथाः कुर्वन्स तत्र नृपसत्तमः
વિવિધ જનપદોના અધિપતિ રાજાઓ દ્વારા સેવિત થતો તે નૃપસત્તમ ત્યાં નાનાવિધ વાતો-કથાઓ કરતો રહ્યો।
Verse 34
संप्रीयमामः सुतरामुवास सह बन्धुभिः / प्रतिज्ञां पालयित्वैवं जितदिङ्मण्डलो नृपः
અતિ પ્રસન્ન થઈ તે પોતાના બંધુઓ સાથે નિવાસ કરવા લાગ્યો; આ રીતે પ્રતિજ્ઞા પાળી તે રાજા દિગ્મંડલ-વિજયી થયો।
Verse 35
अन्वतिष्ठद्यन्थान्याय मर्थत्रयमुदारधीः / स्वप्रभावजिताशेषवैरिर्दिङ्मण्डलाधिपः
ઉદાર બુદ્ધિવાળો તે દિગ્મંડલાધિપ પોતાના પ્રભાવથી સર્વ શત્રુઓને જીતી, અન્યાયથી દૂર રહી ત્રિવર્ગ—ધર્મ, અર્થ, કામ—નું અનુસરણ કરતો રહ્યો।
Verse 36
एकातपत्रां पृथिवीमन्वशासद्वृषो यथा / स्वर्यातस्य पितुः पूर्वं परिभावममर्षितः
ધર્મરૂપ વૃષભની જેમ તેણે એકછત્રે પૃથ્વીનું શાસન કર્યું; સ્વર્ગસ્થ પિતાનો પૂર્વ અપમાન તે સહન ન કરી શક્યો।
Verse 37
स यां प्रतिज्ञामारूढस्तां सम्यक्परिपूर्य च / सप्तद्वीपाब्धिनगरग्रामायतनमालिनीम्
તેણે લીધેલી પ્રતિજ્ઞાને યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કરી અને સાત દ્વીપો, સમુદ્રો, નગરો, ગામો તથા તીર્થાયતનોની માળાથી શોભિત ધરતીનું પાલન કર્યું।
Verse 38
जित्वा शत्रूनशेषेण पालयामास मेदिनीम / एवं गच्छति काले च वसिष्ठो भगवानृषिः
તેણે સર્વ શત્રુઓને સંપૂર્ણ રીતે જીતીને ધરતીનું પાલન કર્યું. આમ કાળ પસાર થતો હતો ત્યારે ભગવાન ઋષિ વસિષ્ઠ ત્યાં આવ્યા।
Verse 39
अभ्यजगाम तं भूयो द्रष्टुकामो जरेश्वरम् / तमायान्तमतिप्रेक्ष्य मुनिवर्यं ससंभ्रमः
ફરી જરેશ્વરને જોવા ઇચ્છુક થઈ તે તેની પાસે ગયો. તે શ્રેષ્ઠ મુનિ આવતાં જોઈ (રાજા) સન્માનભર્યા ઉત્સાહથી વ્યગ્ર થયો।
Verse 40
प्रत्युज्जगामार्घहस्तः सहितस्तैर्नपैर्नृपः / अर्ध्यपाद्यादिभिः सम्यक्पूजयित्वा महामतिः
રાજા અન્ય નૃપો સાથે હાથમાં અર્ઘ્ય લઈને સામેથી આવવા ગયો. તે મહામતિએ અર્ઘ્ય, પાદ્ય વગેરે ઉપચારોથી યોગ્ય રીતે પૂજન કર્યું।
Verse 41
प्रणाममकरोत्तस्मै गुरुभक्तिसमन्वितः / आशीर्भिर्वर्द्धयित्वा तं वसिष्ठः सगरं तदा
ગુરુભક્તિથી યુક્ત થઈ તેણે તેમને પ્રણામ કર્યો. ત્યારે વસિષ્ઠે આશીર્વચનો દ્વારા સગરને વૃદ્ધિ પામાડ્યો (આશીર્વાદ આપ્યા)।
Verse 42
आस्यतामिति होवाच सह सर्वैर्नरेश्वरैः / उपाविशत्ततो राजा काञ्चने परमासने
ત્યારે સર્વ નરેશ્વરો સાથે તેણે કહ્યું—“બેસો.” ત્યારબાદ રાજા સુવર્ણમય પરમ આસન પર બેસી ગયો.
Verse 43
मुनिना समनुज्ञातः सभार्यः सह राजभिः / आपवस्तुनृपश्रेष्ठमुपासीनमुपह्वरे
મુનિની અનુમતિ મેળવી, પત્ની સહિત અને અન્ય રાજાઓ સાથે, તે ઉપહ્વરમાં ઉપવેશિત શ્રેષ્ઠ નૃપ પાસે પહોંચ્યો.
Verse 44
उवाच शृण्वतां राज्ञां शनैर्मृद्वक्षरं वचः / वसिष्ठ उवाच कुशलं ननु ते राजन्वाह्येष्वाभ्यन्तरेषु च
સાંભળતા રાજાઓ વચ્ચે વસિષ્ઠે ધીમે ધીમે મૃદુ અક્ષરોમાં કહ્યું—“હે રાજન, બહાર અને અંદર બંને રીતે કુશળ તો છે ને?”
Verse 45
मन्त्रिष्वमात्यवर्गेषु राज्ये वा सकले ऽधुना / दिष्ट्या च विजिताः सर्वे समग्रबलवाहनाः
હવે મંત્રીઓ અને અમાત્યવર્ગમાં, અથવા સમગ્ર રાજ્યમાં બધું કુશળ છે ને? અને દૈવકૃપાથી તારી સંપૂર્ણ સેના તથા વાહનો સાથે બધા શત્રુઓ જીતાયા છે.
Verse 46
अयत्नेनैव युद्धेषु भवता रिपवो हि यत् / दिष्ट्यारूढप्रतिज्ञेन मम मानयता वचः
આ પણ દૈવકૃપા છે કે યુદ્ધોમાં તમે વિશેષ પ્રયત્ન વિના જ શત્રુઓને જીત્યા; કારણ કે પ્રતિજ્ઞામાં દૃઢ રહી તમે મારા વચનનું માન રાખ્યું.
Verse 47
अरयस्त्यक्तधर्माणस्त्वया जीवविसर्जिताः / तान्विजित्येतराञ्जेतुं पुनर्दिग्विजयेच्छया
ધર્મ ત્યાગ કરેલા શત્રુઓ તારા દ્વારા પ્રાણવિસર્જિત થયા. તેમને જીત્યા પછી, અન્યને પણ જીતવા તું ફરી દિગ્વિજયની ઇચ્છા રાખી।
Verse 48
गतस्सवाहनबलस्त्वमित्यशृणवं वचः / जितदिङ्मण्डलं भूयः श्रुत्वा त्वां नगरस्थितम्
હું આ વચન સાંભળ્યું કે તું વાહનબળ સહિત નીકળી ગયો છે. પછી ફરી સાંભળ્યું કે દિઙ્મંડળ જીત્યા પછી તું નગરમાં સ્થિત છે।
Verse 49
प्रीत्याहमागतो द्रष्टुमिदानीं राजसत्तम / जैमिनिरुवाच वसिष्ठेनैवमुक्तस्तु सगरस्तालजङ्घजित्
હે રાજસત્તમ, હું પ્રેમથી હવે તને જોવા આવ્યો છું. જૈમિનિએ કહ્યું—વસિષ્ઠે આમ કહ્યે ત્યારે તાળજઙ્ઘજિત્ સગર…
Verse 50
कृताञ्जलिपुटो भूत्वा प्रत्युवाच महामुनिम् / सगर उवाच कुशलं ननु सर्वत्र महर्षे नात्र संशयः
અંજલિ બાંધી તેણે મહામુનિને ઉત્તર આપ્યો. સગરે કહ્યું—હે મહર્ષે, સર્વત્ર કુશળ છે; તેમાં શંકા નથી।
Verse 51
कल्याणाभिमुखाः सर्वे देवताश्च मुने ऽनिशम् / भवान्ध्यायति कल्याणं मनसा यस्य संततम्
હે મુને, સર્વ દેવતાઓ સદા કલ્યાણ તરફ ઉન્મુખ રહે છે; કારણ કે તમે મનથી સતત કલ્યાણનું જ ધ્યાન કરો છો।
Verse 52
तस्य मे चोपसर्गाश्च संभवन्ति कथं मुने / भवतानुगृहीतो ऽस्मि कृतार्थश्चाधुना कृतः
હે મુને! મારા માટે તે ઉપસર્ગો કેવી રીતે સંભવે? તમે મને અનુગ્રહ કર્યો છે; હવે હું કૃતાર્થ થયો છું।
Verse 53
यन्मां द्रष्टुमिहायातः स्वयमेव भवान्गुरो / यन्मह्यमाह भगवान्विपक्षविजयादिकम्
હે ગુરુ! તમે સ્વયં મને જોવા અહીં આવ્યા, અને ભગવાને મને વિરોધીપક્ષવિજય વગેરે જે કહ્યું—તે સર્વ ધન્ય છે।
Verse 54
तत्तथानुष्ठितं किं तु सर्वं भवदनुग्रहात् / भवत्प्रसादतः सर्वं मन्ये प्राप्तं महीक्षिताम्
તે બધું યથાવત્ અનુષ્ઠિત થયું, પરંતુ સર્વં તમારાં અનુગ્રહથી; હે રાજા, હું માનું છું કે બધું તમારાં પ્રસાદથી પ્રાપ્ત થયું।
Verse 55
अन्यथा मम का शक्तिः शत्रून्हन्तुं तथाविधान् / अनल्पी कुरुते फल्यं यन्मे व्यवसितं भवान्
નહીં તો મારી પાસે એવી શક્તિ ક્યાં હતી કે એવા શત્રુઓને હણી શકું? તમે મારા માટે જે નિશ્ચય કર્યો, તે નાનું નથી; તે મહાન ફળ આપે છે।
Verse 56
फलमल्पमपि प्रीत्यै स्यादगस्याधिरोपितुः / जैमिनिरुवाच एवं संभावितः सम्यक्सगेरण महामुनिः
અગસ્ત્યને પ્રતિષ્ઠિત કરનાર માટે અલ્પ ફળ પણ પ્રીતિકારક બને છે. જૈમિનિએ કહ્યું—આ રીતે સગરે મહામુનિનો યથોચિત સન્માન કર્યો।
Verse 57
अभ्यनुज्ञाय तं भूयः प्रजागाम निजाश्रमम् / वसिष्टे तु गते राजा सगरःप्रीतमानसः
તેમને ફરી અનુમતિ આપી તે પોતાના આશ્રમમાં પરત ગયો. વસિષ્ઠ ગયા પછી રાજા સગરનું મન અત્યંત પ્રસન્ન થયું.
Verse 58
अयोध्यायामभिवसन्प्रशशासाखिलां भुवम् / भार्याभ्यां समुपेताभ्यां रूपशीलगुणादिभिः
અયોધ્યામાં નિવાસ કરીને તેણે સમગ્ર ધરતીનું શાસન કર્યું. રૂપ, શીલ અને ગુણાદિથી સમૃદ્ધ એવી પોતાની બે રાણીઓ સાથે તે વિરાજમાન હતો.
Verse 59
बुभुजे विषयान्रम्यान्यथाकामं यथासुखम् / सुमतिः केशिनी चोभे विकसद्वदनांबुजे
તેણે મનોહર વિષયોનો ભોગ પોતાની ઇચ્છા અને સુખ મુજબ કર્યો. સુમતિ અને કેશિની—બન્નેના મુખકમળો વિકસિત હતાં.
Verse 60
रूपौदार्यगुणोपेते पीनवृत्तपयोधरे / नीलकुञ्चितकेशाढ्ये सर्वाभरणभूषिते
તેઓ રૂપ, ઔદાર્ય અને ગુણોથી યુક્ત હતાં; તેમના સ્તન પીન અને ગોળ હતાં; નીલા વળાંકદાર ઘન વાળથી સમૃદ્ધ અને સર્વ આભૂષણોથી અલંકૃત હતાં.
Verse 61
सर्वलक्षणसंपन्ने नवयौवनगोचरे / प्रिये सन्निहिते तस्य नित्यं प्रियहिते रते
તેઓ સર્વ શુભ લક્ષણોથી સંપન્ન, નવયૌવનની કાંતિમાં વિરાજમાન હતાં. પ્રિયાઓ તરીકે તેઓ તેની નજીક નિત્ય રહેતા અને તેના પ્રિય હિતમાં જ રત રહેતા.
Verse 62
स्वाचारभावचेष्टाभिर्जह्रतुस्तन्मनो ऽनिशम् / स चापि भरणोत्कर्षप्रतीतात्मा महीपतिः
તેમના સ્વાચાર, ભાવ અને ચેષ્ટાઓથી તેનું મન સતત મોહીત રહેતું. અને તે મહીપતિ પોષણની ઉત્તમતા અનુભવી આત્મવિશ્વાસી બન્યો.
Verse 63
रममाणो यथाकामं सह ताभ्यां पुरे ऽवसत् / अन्येषां भुवि राज्ञां तु राजशब्दो न चाप्यभूत्
તે બંને સાથે ઇચ્છા મુજબ રમતો-આનંદ કરતો નગરમાં વસ્યો. ધરતીના અન્ય રાજાઓ માટે તો ‘રાજા’ શબ્દ પણ જાણે રહ્યો નહીં.
Verse 64
गुणेन चाभवत्तस्य सगरस्य महात्मनः / अल्पो ऽपि धर्मः सततं यथा भवति मानसे
મહાત્મા સગરનો એવો ગુણ હતો કે અલ્પ પણ ધર્મભાવ તેના મનમાં સદા સ્થિર રહેતો.
Verse 65
रा५स्तस्यार्थकामौ तु न तथा विपुलावपि / अलुब्धमानसोर्ऽथं च भेजे धर्ममपीडयन्
તેના માટે અર્થ અને કામ, બહુ વિશાળ હોવા છતાં, એટલા મહત્ત્વના ન હતા; લોભરહિત મનથી તે ધર્મને પીડા આપ્યા વિના અર્થનું સેવન કરતો.
Verse 66
तदर्थमेव राजेन्द्र कामं चापीडयंस्तयोः
હે રાજેન્દ્ર, એ જ કારણે તે તેમના વચ્ચે કામને પણ દબાવ્યા વિના (મર્યાદામાં રાખીને) વર્તતો હતો.
Frequently Asked Questions
It strengthens Sagara’s dynastic legitimacy within the Solar lineage by recording a politically meaningful marriage alliance: the Vidarbha king gives his daughter Keśinī to Sagara in a ritually validated ceremony, a key node for later lineage continuity.
Vidarbha (marriage alliance), Śūrasena and the Yādavas (networks of kinship/alliance), Mathurā (departure point after honors), and Ayodhyā (capital return and civic festival), collectively mapping Sagara’s political circuit.
The marriage is explicitly performed according to rule and with Agni as witness at an auspicious muhūrta, while Sagara’s kingship is shown as dharmically ordered: conquest tempered by tribute, formal recognition of subordinate rulers, and public auspicious festivities upon return.