HomeAgni PuranaKoshaAdhyaya 362Shloka 52
Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Kosha, Shloka 52

Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna

विडङ्गो ऽस्त्री कृमिघ्नः स्यात् वज्रद्रुस्नुक्स्नुही सुधा मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा वला वाट्यालकस् तथा

viḍaṅgo 'strī kṛmighnaḥ syāt vajradrusnuksnuhī sudhā mṛdvīkā gostanī drākṣā valā vāṭyālakas tathā

વિડંગને ‘અસ્ત્રી’ અને ‘કૃમિઘ્ન’ (કૃમિનાશક) પણ કહે છે. તેમજ વજ્રદ્રુમ, સ્નુક, સ્નુહી, સુધા; અને મૃદ્વીકા, ગોસ્તની, દ્રાક્ષા, વલા, વાટ્યાલક—આ સ્વીકૃત પર્યાયવાચી વનસ્પતિનામો છે.

viḍaṅgaḥViḍaṅga (Embelia ribes)
viḍaṅgaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootviḍaṅga (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
astrīmale (not female)
astrī:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Roota-strī (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); नञ्-समास/privative: ‘not female’ i.e., ‘male’
kṛmighnaḥworm-destroying (anthelmintic)
kṛmighnaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootkṛmi-ghna (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); तत्पुरुषः (उपपद-तत्पुरुष: ‘worm-killing’)
syātmay be / is said to be
syāt:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootas (अस् धातु)
FormPotential/Optative (विधिलिङ्), 3rd Person (प्रथमपुरुष), Singular (एकवचन)
vajradrūḥVajradrū (a plant/tree name)
vajradrūḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvajra-drū (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); तत्पुरुषः (कर्मधारय/षष्ठी-तत्पुरुष: ‘vajra-tree’)
snukSnuk (a plant name)
snuk:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsnuk (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
snuhīSnuhī (Euphorbia neriifolia)
snuhī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsnuhī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
sudhāSudhā (latex/nectar; plant name)
sudhā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsudhā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
mṛdvīkāMṛdvīkā (raisin/grape)
mṛdvīkā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootmṛdvīkā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
gostanīGostanī (cow-udder-like plant)
gostanī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootgo-stanī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); तत्पुरुषः (षष्ठी-तत्पुरुष: ‘cow-uddered’)
drākṣāDrākṣā (grape)
drākṣā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootdrākṣā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
valāValā (a medicinal plant)
valā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvalā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
vāṭyālakaḥVāṭyālaka (a medicinal plant)
vāṭyālakaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvāṭyālaka (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
tathāand also / likewise
tathā:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Roottathā (अव्यय)
FormIndeclinable (अव्यय); particle/conjunction (समुच्चय/अन्वय)

Lord Agni (teaching the sage Vasiṣṭha in the Agni Purāṇa’s encyclopedic instruction)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Ayurveda","secondary_vidya":"Vyakarana","practical_application":"Identifying key dravyas by synonym and by functional epithet (e.g., Krimighna) for deworming and other therapies; supports accurate formulation and substitution control.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Definition","entry_title":"Viḍaṅga Paryāya & Krimighna-Dravya; Snuḥī/Sudhā; Drākṣā Paryāya","lookup_keywords":["viḍaṅga","krimighna","snuḥī","sudhā","drākṣā"],"quick_summary":"Links dravyas to their common synonyms and functional naming (krimighna). Helps clinicians and pharmacists reconcile different names for the same medicinal substance."}

Concept: Guṇa/karma-based nomenclature (e.g., Krimighna) encodes therapeutic action into the name, aiding memory and application.

Application: Use action-epithets to quickly match a clinical need (kṛmi) with an indicated dravya while still verifying identity via paryāya and lakṣaṇa.

Khanda Section: Ayurveda (Dravyaguṇa / Nighaṇṭu-style Materia Medica)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A dispensary scene: jars labeled Viḍaṅga/Astrī/Krimighna; a separate tray shows grapes labeled Drākṣā/Mṛdvīkā; a caution sign near latex-bearing Snuḥī/Sudhā plant cuttings.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, bold outlines: vaidya arranging labeled jars (viḍaṅga, krimighna), grape clusters for drākṣā, stylized snuḥī plant with milky latex; didactic composition.","tanjore_prompt":"Tanjore, gold accents on medicine jars and grape tray; central physician figure; ornate borders; Sanskrit labels prominent; warm, authoritative mood.","mysore_prompt":"Mysore style, instructional still-life: three panels—(1) viḍaṅga synonyms, (2) snuḥī/sudhā latex plant with warning, (3) drākṣā/mṛdvīkā grapes—clean labeling and fine lines.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, naturalistic botanicals: detailed viḍaṅga fruits, euphorbia-like latex plant, and grape bunches; physician annotating synonyms in margins; refined palette."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Todi","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: viḍaṅgo 'strī resolved as viḍaṅgaḥ + astrī (visarga/avagraha). vajradrusnuksnuhī segmented as vajradrūḥ + snuk + snuhī (list).

Related Themes: Agni Purana 362 (krimighna and drākṣā synonym clusters within dravyaguṇa lists)

A
Agni Purana
A
Ayurveda
V
Viḍaṅga (Embelia ribes)
S
Snuḥī (Euphorbia neriifolia)
D
Drākṣā (Vitis vinifera)

FAQs

Ayurvedic dravyaguṇa knowledge: it provides synonym-lists for medicinal plants (notably viḍaṅga as a krimighna/anthelmintic), helping correct identification and usage of drugs across regions and vocabularies.

It functions like a nighaṇṭu (Ayurvedic synonym lexicon) embedded inside a Purāṇa—showing the text’s scope beyond theology into practical medicine, pharmacognosy, and technical terminology standardization.

By enabling accurate preparation of remedies that remove disease-causing ‘krimi’ and debility, it supports dharma through bodily health—traditionally considered a foundation for performing vows, worship, and disciplined spiritual practice.