HomeAgni PuranaKoshaAdhyaya 362Shloka 49
Previous Verse
Next Verse

Agni Purana — Kosha, Shloka 49

Bhūmi–Vana–Auṣadhi–Ādi Vargāḥ (भूमिवनौषध्यादिवर्गाः) — Lexical Groups on Earth, Settlements, Architecture, Forests, Materia Medica, and Fauna

विश्वा विषा प्रतिविषा वनशृङ्गाटगोक्षुरौ नारायणी शतमूली कालेयकहरिद्रवः

viśvā viṣā prativiṣā vanaśṛṅgāṭagokṣurau nārāyaṇī śatamūlī kāleyakaharidravaḥ

વિશ્વા, વિષા, પ્રતિવિષા, વનશૃંગાટ (સિંઘોડો) અને ગોક્ષુર, નારાયણી, શતમૂલી, કાલેયક તથા હરિદ્રવ—આ બધાં વિષશમન અને પ્રતિવિષ-ચિકિત્સામાં ઉલ્લેખિત ઔષધદ્રવ્યો છે.

viśvāViśvā (a medicinal plant)
viśvā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootviśvā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
viṣāViṣā (a medicinal plant)
viṣā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootviṣā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
prativiṣāPrativiṣā (counter-poison herb)
prativiṣā:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootprati-viṣā (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); तत्पुरुषः (उपपद-तत्पुरुष)
vanaśṛṅgāṭaforest water-chestnut (vana-śṛṅgāṭa)
vanaśṛṅgāṭa:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootvana-śṛṅgāṭa (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Dual (द्विवचन); तत्पुरुषः (षष्ठी-तत्पुरुष: ‘of the forest’)
gokṣuraugokṣura (Tribulus)
gokṣurau:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootgo-kṣura (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Dual (द्विवचन); तत्पुरुषः (षष्ठी-तत्पुरुष: ‘cow’s razor’ name)
nārāyaṇīNārāyaṇī (a medicinal plant)
nārāyaṇī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootnārāyaṇī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन)
śatamūlīŚatamūlī (many-rooted herb)
śatamūlī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootśata-mūlī (प्रातिपदिक)
FormFeminine (स्त्रीलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); तत्पुरुषः (द्विगु/संख्यापूर्वक-तत्पुरुष: ‘hundred-rooted’)
kāleyakakāleyaka (a fragrant substance/plant)
kāleyaka:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootkāleyaka (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); समाहार-द्वन्द्व (collective) as first member of compound
haridravaḥharidrava (turmeric-like substance/plant)
haridravaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootharidrava (प्रातिपदिक)
FormMasculine (पुंलिङ्ग), Nominative (प्रथमा/1), Singular (एकवचन); समाहार-द्वन्द्व continuation with kāleyaka- (kāleyaka-haridrava)

Lord Agni (in instruction to sage Vasiṣṭha, within the Agni Purana’s encyclopedic discourse)

Vidya Category: {"primary_vidya":"Ayurveda","secondary_vidya":"Tantra","practical_application":"Viṣa-cikitsā (poisoning) contexts: identifying dravyas used as viṣa/antiviṣa and supportive herbs for emergency management and formulation selection.","sutra_style":true}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"List","entry_title":"Viṣa–Prativiṣa Dravya-saṅgraha (Antidotal Materia Medica)","lookup_keywords":["viṣa","prativiṣā","gokṣura","haridrā","antidote"],"quick_summary":"A compact nighaṇṭu-style list of dravyas associated with poison-management (viṣa) and antidotal use (prativiṣa). Useful as a quick index for selecting anti-toxic and supportive herbs in viṣa-cikitsā."}

Dosha: Tridosha

Concept: Nāma-jñāna of dravyas as a prerequisite for prayoga (therapeutic application), especially in viṣa-cikitsā where correct identification is critical.

Application: Use as a mnemonic index for drug-identification and cross-checking synonyms while preparing or selecting anti-toxic formulations.

Khanda Section: Ayurveda (Dravyaguna / Nighaṇṭu-style Materia Medica)

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Visual Art Cues: {"scene_description":"An Ayurvedic vaidya in a forest-edge dispensary identifies antidotal herbs—turmeric-like rhizomes, vine roots, and gokṣura fruits—arranged as a labeled materia-medica set for poison-management.","kerala_mural_prompt":"Kerala temple mural style, flat bold colors, a vaidya holding palm-leaf nighaṇṭu, attendants presenting bundles of herbs labeled prativiṣā, haridrā, gokṣura; forest backdrop with stylized foliage; sacred clinical calm.","tanjore_prompt":"Tanjore painting with gold leaf highlights, central seated vaidya with ornate halo-like arch, trays of medicinal dravyas (haridrā rhizome, gokṣura fruits) rendered richly; inscriptions in Devanagari; warm devotional-medical ambience.","mysore_prompt":"Mysore painting style, fine linework, instructional composition: numbered herb specimens with Sanskrit labels (viśvā, prativiṣā, gokṣura, śatamūlī, kāleyaka, haridrava); a physician pointing to a reference chart.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, detailed botanical realism: court physician cataloguing antidotal plants on a carpet, small jars and bundles, marginal notes in Nastaliq/Devanagari, subdued palette, intimate scholarly scene."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"instructional","suggested_raga":"Bhairav","pace":"medium","voice_tone":"instructional"}

Sandhi Resolution Notes: vanaśṛṅgāṭagokṣurau resolved as vanaśṛṅgāṭa + gokṣurau (dual list item). kāleyakaharidravaḥ treated as a compound (kāleyaka + haridravaḥ).

Related Themes: Agni Purana 361-363 (Ayurveda/Dravyaguṇa-Nighaṇṭu sections, viṣa-cikitsā related lists)

A
Agni Purana
A
Ayurveda
V
Viṣa-pratiṣedha (toxicology/anti-poison therapy)
G
Gokṣura
H
Haridrā (turmeric tradition)

FAQs

Ayurvedic dravyaguṇa knowledge: a compact list of named medicinal substances associated with viṣa-pratiṣedha (poison-management), i.e., identifying drugs used as antidotes/supportive remedies.

It shows the Purana functioning like a practical handbook by embedding nighaṇṭu-style materia medica—drug names and antidotal categories—alongside its religious and cosmological teachings.

By preserving and transmitting life-protecting medical knowledge (especially antidotal therapy), the text frames healing and protection from harm as a dharmic act—supporting wellbeing and enabling continued ritual, duty, and righteous living.