Varaha Purana 9.3: Adhyaya 9, Shloka 3

The Sequence of Creation, the Emergence of the Praṇava, and the Fish Incarnation’s Retrieval of the Vedas

Devanagari script

तस्य द्वितीयमिच्छन्तश्चिन्ता बुद्ध्यात्मिका बभौ । असावित्येव संज्ञाया क्षणं भास्करसन्निभा ॥ ९.३ ॥

Sanskrit recitationVaraha Purana 9.3

Transliteration

tasya dvitīyam icchantas cintā buddhyātmikā babhau | asāv ity eva saṃjñāyā kṣaṇaṃ bhāskara-sannibhā || 9.3 ||

Translation

Cuando deseó lo segundo, se manifestó un pensamiento, de naturaleza intelectual. Por un instante resplandeció con la designación «Asau», semejante al fulgor del Sol.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• तस्य: of him
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• द्वितीयम्: a second (one)
• द्वितीयम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: द्वितीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; (इष्ट-वस्तु/द्वितीयं वस्तु)

• इच्छन्तः: desiring
• इच्छन्तः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: इष् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमान-कृदन्त (शतृ), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (काव्ये बहुवचनरूपं सम्भवति; अत्र तस्य (नारायणस्य) विशेषणरूपेण); कर्तरि प्रयोग

• चिन्ता: thought / reflection
• चिन्ता: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चिन्ता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• बुद्ध्यात्मिका: of the nature of intellect
• बुद्ध्यात्मिका: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: बुद्धि + आत्मिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (चिन्ता); तत्पुरुष-समास (बुद्धिः आत्मा यस्याः/बुद्धिरूपा)

• बभौ: appeared / came to be
• बभौ: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भा (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• असौ: that (she/it)
• असौ: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अदस् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम

• इति: thus
• इति: Vākyārtha-sūcaka (वाक्यार्थसूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; इत्यादि-परामर्शक (quotative particle)

• एव: indeed
• एव: Avadhāraṇa (अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण-निपात

• संज्ञायाः: of the name / designation
• संज्ञायाः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: संज्ञा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• क्षणम्: for a moment
• क्षणम्: Kāla-adhikaraṇa (कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: क्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; कालपरिमाण

• भास्करसन्निभा: resembling the sun
• भास्करसन्निभा: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भास्कर + सन्निभ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (चिन्ता/असौ); तत्पुरुष-समास (भास्कर-सदृशी)

Speaker

Varāha (default dialogue framework; speaker not explicit in excerpt)

Tags

• Classical Literature
• Purāṇic Cosmology
• Sanskrit Philology
• Vaiṣṇavism

FAQs

What is the historical significance of this verse?

It reflects a Purāṇic cosmogonic style in which creation is narrated through successive emanations (e.g., mind/intellect and luminous forms), illustrating how early medieval Sanskrit texts integrated philosophical vocabulary (cintā, buddhi, saṃjñā) into mythic cosmology.

Which geographic location is identified?

No geographic site is named in this verse; the imagery is cosmological and conceptual rather than topographical.

What is the primary ethical instruction?

No direct ethical injunction is stated; the verse primarily conveys a philosophical principle about manifestation—how intention/desire is followed by the arising of intellect-formed thought and its naming (saṃjñā).