Adhyaya 9: The Sequence of Creation, the Emergence of the Praṇava, and the Fish Incarnation’s Retrieval of the Vedas

Verse 1

धरन्युवाच । आदौ कृतयुगे नाथ किं कृतं विश्वमूर्त्तिना । नारायणेन तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ ९.१ ॥

Dijo Dharaṇī: «Oh Señor, al comienzo, en el Kṛtayuga, ¿qué fue lo que realizó Nārāyaṇa, cuya forma es el universo? Deseo oír todo ello conforme a la verdad, según sus principios reales».

Verse 2

श्रीवराह उवाच । पूर्वं नारायणस्त्वेको नासीत्किञ्चिद्धरेः परम् । सैक एव रतिं लेभे नैव स्वच्छन्दकर्मकृत् ॥ ९.२ ॥

Dijo Śrī Varāha: Antaño existía sólo Nārāyaṇa; no había absolutamente nada más allá de Hari. Él solo reposaba en la plena satisfacción y no actuaba por mero capricho.

Verse 3

तस्य द्वितीयमिच्छन्तश्चिन्ता बुद्ध्यात्मिका बभौ । असावित्येव संज्ञाया क्षणं भास्करसन्निभा ॥ ९.३ ॥

Cuando deseó lo segundo, se manifestó un pensamiento, de naturaleza intelectual. Por un instante resplandeció con la designación «Asau», semejante al fulgor del Sol.

Verse 4

तस्याऽपि द्विधा भूता चिन्ता । अभूद् ब्रह्मवादिनी । उमेति संज्ञया यत्तत्सदा मर्त्ये व्यवस्थिताः ॥ ९.४ ॥

Aun esa mente se volvió doble; se hizo proclamadora del brahman. Aquello que recibe el nombre de «Umā» permanece siempre establecido entre los mortales.

Verse 5

ॐ इत्येकाक्षरीभूता ससर्जेमां महीं तदा । भूः ससर्ज भुवं सोऽपि स्वः ससर्ज ततो महः ॥ ९.५ ॥

Entonces, habiéndose vuelto el sonido monosilábico «Om», creó esta Tierra. Creó «Bhūḥ»; y también creó «Bhuvaḥ»; después creó «Svaḥ», y luego «Mahaḥ».

Verse 6

ततश्च जन इत्येव तपश्चात्मा प्रलीयते । एतदोतम् तथा प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ९.६ ॥

Luego, en el nivel llamado «Jana», se dice que la austeridad (tapas) y el sí mismo (ātman) se disuelven. Este orden entero está tejido y ensartado—urdimbre y trama—como racimos de gemas en un hilo.

Verse 7

जगत्प्रणवतो भूतं शून्यमेतत्स्थितं तदा । येयं मूर्तिर्भगवतः शंकरः स स्वयं हरिः ॥ ९.७ ॥

En aquel tiempo, este universo—surgido de la sílaba sagrada (praṇava, Oṁ)—permanecía como vacío. Esta misma forma del Bienaventurado Señor es Śaṅkara; él es Hari en persona.

Verse 8

शून्यान् लोकानिमान् दृष्ट्वा सिसृक्षुर्मूर्तिमुत्तमाम् । क्षोभयित्वा मनोधाम तत्राकारः स्वमात्रतः ॥ ९.८ ॥

Al ver estos mundos como vacíos, él—deseoso de crear una forma encarnada excelente—agitó el propio ámbito de la mente; y entonces una forma tomó figura únicamente a partir de su propia esencia.

Verse 9

स्थितस्तस्मिन् यदा क्षुब्धे ब्रह्माण्डमभवत्तदा । तस्मिंस्तु शकलिभूते भूर्लोकं च व्यवस्थितम् ॥ ९.९ ॥

Cuando aquel estado primordial, aun presente, fue agitado, entonces surgió el brahmāṇḍa, el huevo cósmico. Y al dividirse en partes, también el Bhūrloka, el mundo de la Tierra, quedó establecido en su orden debido.

Verse 10

अपरं भुवनं प्रायान्मध्ये भास्करसन्निभम् । पुराणपुरुषो व्याप्य पद्मकोशे व्यवस्थितः ॥ ९.१० ॥

Prosiguiendo más allá, se contempla otra región del mundo, en medio resplandeciente como el Sol; allí el Purāṇa-Puruṣa, el Hombre Primordial que todo lo penetra, está establecido en el cáliz del loto.

Verse 11

स हि नारायणो देवः प्राजापत्येन तेजसा । अकाराद्यं स्वरं नाभ्यां हलं च विससर्ज ह ॥ ९.११ ॥

Pues ese dios Nārāyaṇa, con el fulgor procreador propio de Prajāpati, emitió en verdad desde su ombligo la vocal que comienza con «a» (el sonido primordial), y también el arado.

Verse 12

अमूर्तसृष्टौ शास्त्राणि उदगायत् तदा दिशः । सुष्ट्वा पुनरमेयात्मा चिन्तयामास धारणम् ॥ ९.१२ ॥

En el tiempo de la creación sin forma, resonaron los śāstras; entonces las direcciones (los cuatro rumbos) entonaron su canto. Habiendo creado de nuevo, el Ser inconmensurable meditó sobre dhāraṇā, el principio de sostén y sustentación.

Verse 13

तस्य चिन्तयतो नेत्रात् तेजः समभवन् महत् । दक्षिणं वह्निसङ्काशं वामं तुहिनसन्निभम् ॥ ९.१३ ॥

Mientras él contemplaba, de su ojo surgió un gran resplandor: el lado derecho semejante al fuego, y el izquierdo semejante a la escarcha o la nieve.

Verse 14

तं दृष्ट्वा चन्द्रसूर्यौ तु कल्पितौ परमेष्ठिना । ततः प्राणः समुत्तस्थौ वायुश्च परमेष्ठिनः ॥ ९.१४ ॥

Al ver aquello, Parameṣṭhin (el supremo ordenador) formó la Luna y el Sol. Entonces, de Parameṣṭhin se alzó el prāṇa (aliento vital) y también el vāyu (viento).

Verse 15

स एव वायुः भगवान् योऽद्यापि हृदिगो विभुः । तस्माद् वह्निः समुत्तस्थौ तस्मादग्नेर् जलं महत् ॥ ९.१५ ॥

Ese mismo Vāyu es el Bienaventurado, el omnipenetrante, que aún hoy mora en el corazón. De él surgió el Fuego, y del Fuego nació la gran masa de Agua.

Verse 16

य एवाग्निः स वै तेजो ब्राह्मं परमकारणम् । बाहुभ्यामप्यसौ तेजः क्षात्रं तेजः ससर्ज ह ॥ ९.१६ ॥

Ese mismo Agni es, en verdad, tejas: el poder luminoso, la potencia brahmánica, la causa suprema. También desde sus brazos, ese mismo tejas engendró el kṣātra-tejas, la potencia regia y guerrera.

Verse 17

ऊरुभ्यामपि वैश्यांश्च पद्भ्यां शूद्रांस्तथा विभुः । ततस्तु ससृजे यक्षान् राक्षसांश्च तथा विभुः ॥ ९.१७ ॥

De los muslos también el Señor hizo surgir a los vaiśyas; y de los pies, asimismo, a los śūdras. Después, el Señor creó igualmente a los yakṣas y a los rākṣasas.

Verse 18

चतुर्विधैस्तु भूरलोकं भुवर्लोकं वियच्छरैः । भूतैः स्वर्मार्गगैरन्यैः स्वर्लोकं समपूरयत् ॥ ९.१८ ॥

Pero con seres de cuatro clases colmó el Bhūrloka (mundo terrestre) y el Bhuvarloka (mundo atmosférico); y con otros seres que transitan la senda hacia Svarga colmó por completo el Svarloka (mundo celeste).

Verse 19

महर्लोकं तथा तैस्तैर्भूतैश्च सनकादिभिः । जनोलोकं ततश्चैव वैराजैः समपूरयत् ॥ ९.१९ ॥

Asimismo, el Maharloka fue colmado por aquellos diversos seres, junto con Sanaka y los demás sabios; y luego el Janoloka, a su vez, fue plenamente poblado por los Vairājas.

Verse 20

तपोलोकं ततो देवास्तपोनिṣ्ठैरपूरयत् । अपुनर्मारकैर्देवैः सत्यलोकमपूरयत् ॥ ९.२० ॥

Después, los dioses llenaron el Tapoloka con quienes permanecen firmes en la austeridad (tapas); y el Satyaloka fue llenado por los dioses que no están sujetos al retorno, es decir, que no recaen en el renacimiento mortal.

Verse 21

सृष्टिं सृष्ट्वा तथा देवो भगवान् भूतभावनः । कल्पसंज्ञं स्वकं घस्त्रं जागर्ति परमेश्वरः ॥ ९.२१ ॥

Habiendo así producido la creación (sṛṣṭi), el Señor divino—Bhagavān, sustentador de los seres—permanece despierto como el Supremo Señor, velando por su propio instrumento (ghastra), conocido con la designación de “kalpa”.

Verse 22

तस्मिन् जगति भूर्लोको भुवर्लोकश्च जायते । स्वर्लोकश्च त्रयोऽप्येते जायन्ते नात्र संशयः ॥ ९.२२ ॥

En ese cosmos surgen Bhūrloka y Bhuvarloka; y también Svarloka: estos tres mundos, en verdad, llegan a existir; de ello no hay duda.

Verse 23

सुप्ते तु देवे कल्पान्ते तावती रात्रिरिष्यते । त्रैलोक्यमेतत् सुप्तं स्यात् तथोपप्लवतां गतम् ॥ ९.२३ ॥

Cuando la Deidad duerme al final de un kalpa, se dice que sobreviene una noche de igual duración. Durante ella, todo este triple mundo queda como dormido y pasa a un estado de inundación y disolución.

Verse 24

ततो रात्र्यां व्यतीतायामुत्थितः कमलेक्षणः । चिन्तयामास तान् वेदान् मातरं च चतुर्ष्वपि । चिन्तयानः स देवेशस्तान् वेदान् नाध्यगच्छत ॥ ९.२४ ॥

Luego, pasada la noche, se alzó el Señor de ojos de loto. Reflexionó sobre aquellos Vedas y también sobre las cuatro Madres; pero, aun meditando, el Señor de los dioses no logró aprehender esos Vedas.

Verse 25

लोकमार्गस्थितिं कर्त्तुं निद्राज्ञानेन मोहितः । चिन्तयामास देवेशो नात्र वेदा व्यवस्थिताः ॥ ९.२५ ॥

Engañado por el sueño y la ignorancia, el Señor de los dioses meditó cómo establecer el ordenado curso del mundo: «Aquí, los Vedas aún no están dispuestos en su debida disposición».

Verse 26

ततः स्वमूर्तौ तोयाख्ये लीनान् दृष्त्वा सुरेश्वरः । जिघृक्षुश्चिन्तयामास मत्स्यो भूत्वाविशज्जलम् ॥ ९.२६ ॥

Entonces, al verlos fundidos en su propia forma llamada «agua», el Señor de los dioses, con intención de apoderarse de ellos, reflexionó y, haciéndose pez, entró en las aguas.

Verse 27

एवं ध्यात्वा महामत्स्यस्तत्क्षणात् समजायत । विवेश च जलं देवः समन्तात् क्षोभयन्निव ॥ ९.२७ ॥

Habiendo meditado así, el Gran Pez se manifestó en aquel mismo instante. Y el dios entró en las aguas, como si las agitara por todos los lados.

Verse 28

तस्मिन् प्रविष्टे सहसा जलं तु महामहीधृग्वपुषि प्रकाशम् । मात्स्यं गते देववरे महोदधिं हरिं स्तवैस्तुष्टुवुरुद्धृतक्षितिम ॥ ९.२८ ॥

Cuando él entró, el agua se hizo de inmediato manifiesta y luminosa en torno a aquella gran forma portadora de la Tierra. Cuando el excelso dios hubo trascendido la forma de pez, ellos alabaron con himnos a Hari, el que levantó la Tierra, en medio del gran océano.

Verse 29

नमोऽस्तु वेदान्तरगाप्रतर्क्य नमोऽस्तु नारायण मत्स्यरूप । नमोऽस्तु ते सुस्वर विश्वमूर्त्ते नमोऽस्तु विद्याद्वयरूपधारिन् ॥ ९.२९ ॥

Homenaje a ti, inaccesible a la mera especulación y, sin embargo, presente en la corriente del Vedānta. Homenaje a ti, Nārāyaṇa, que asumes la forma del Pez. Homenaje a ti, de palabra auspiciosa y bien entonada, cuya forma es el universo. Homenaje a ti, portador de la doble forma del conocimiento.

Verse 30

नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुत्स्वरूप जलान्तविश्वस्थित चारुनेत्र । नमोऽस्तु विष्णोः शरणं व्रजामः प्रपाहि नो मत्स्यतनुं विहाय ॥ ९.३० ॥

Homenaje a ti, cuya forma es la luna, el sol y los vientos; oh de hermosos ojos, en quien el universo mora dentro de las aguas. Homenaje a Viṣṇu: a tu refugio acudimos; protégenos, dejando a un lado la forma del Pez.

Verse 31

त्वया ततं विश्वमनन्तमूर्ते पृथग्गते किञ्चिदिहास्टि देव । भवान् न चास्य व्यतिरिक्तमूर्तिस्त्वत्तो वयं ते शरणं प्रपन्नाः ॥ ९.३१ ॥

Oh Deva de formas infinitas: por ti está penetrado este universo entero. Aunque parezca diferenciado, nada en absoluto existe aquí aparte de ti. Tampoco hay forma alguna de este universo separada de ti; por eso hemos buscado refugio en ti.

Verse 32

खात्मेन्दुवह्निश्च मनश्च रूपं पुराणमूर्त्तेस्तव चाब्जनेत्र । क्षमस्व शम्भो यदि भक्तिहीनं त्वया जगद्भासति देवदेव ॥ ९.३२ ॥

Oh, de ojos de loto: el espacio, el Sí mismo interior, la luna, el fuego y también la mente son formas de tu cuerpo primordial. Perdóname, oh Śambhu, si mi alabanza carece de devoción; por ti, oh Dios de los dioses, el universo resplandece.

Verse 33

विरुद्धमेतत् तव देवरूपं सुभीषणं सुस्वनमद्रितुल्यम् । पुराण देवेश जगन्निवास शमं प्रयाह्यच्युत तीव्रभानो ॥ ९.३३ ॥

Esto parece contradictorio con tu forma divina: tan temible, de sonido resonante y de magnitud semejante a una montaña. Oh Antiguo, Señor de los dioses, morada del mundo; oh Acyuta, que ardes con intensa luz: apacíguate, vuelve a la calma.

Verse 34

वयं हि सर्वे शरणं प्रपन्ना भयाच्च ते रूपमिदं प्रपश्य । लोके समस्तं भवता विना तु न विद्यते देहगतं पुराणम् ॥ ९.३४ ॥

Pues todos nosotros hemos buscado refugio en ti; y por temor, al contemplar esta forma tuya—sin ti, en verdad, nada existe en todo el mundo, ni existe principio antiguo alguno encarnado en los cuerpos.

Verse 35

एवं स्तुतस्तदा देवो जलस्थान् जगृहे च सः । वेदान् सोपनिषच्छास्त्रानन्तःस्थं रूपमास्थितः ॥ ९.३५ ॥

Así alabado entonces, el dios tomó aquello que estaba en las aguas. Asumiendo una forma interior e inmanente, abarcó los Vedas junto con las Upaniṣads y los śāstras.

Verse 36

यावत्स्वमूर्तिर्भगवांस्तावदेव जगत् त्विदम् । कूटस्थे तल्लयं याति विकृतिस्थे विवर्द्धते ॥ ९.३६ ॥

Mientras el Bienaventurado Señor permanezca en su forma manifiesta, tanto tiempo existe este mundo. Cuando está presente el principio inmutable (kūṭastha), se encamina hacia la disolución; cuando está presente el principio de la modificación (vikṛti), se expande y crece.