Adhyaya 49: The Padmanābha Dvādaśī Observance, with the Eulogy of Lamp-Offering Merit

Verse 1

दुर्वासा उवाच । तद्वदाश्वयुजे मासि द्वादशीं शुक्लपक्षतः । संकल्प्याभ्यर्चयेद् देवं पद्मनाभं सनातनम् ॥ ४९.१ ॥

Dijo Durvāsā: «Del mismo modo, en el mes de Āśvayuja, en la duodécima jornada lunar de la quincena brillante, tras formular el saṅkalpa (voto solemne), debe adorarse al dios eterno Padmanābha».

Verse 2

पद्मनाभाय पादौ तु कटिं वै पद्मयोनये । उदरं सर्वदेवाय पुष्कराक्षाय वै उरः । अव्ययाय तथा पाणिं प्राग्वदस्त्राणि पूजयेत् ॥ ४९.२ ॥

Debe realizarse el nyāsa (asignación ritual de los miembros): los pies a Padmanābha, la cintura a Padmayoni, el vientre a Sarvadeva y el pecho a Puṣkarākṣa; asimismo, la(s) mano(s) a Avyaya. Como se indicó antes, deben venerarse también las astras (mantras-arma rituales) correspondientes.

Verse 3

प्रभवाय शिरः पूज्य प्राग्वदग्रे घटं न्यसेत् । तस्मिन् सौवर्णकं देवं पद्मनाभं तु विन्यसेत् ॥ ४९.३ ॥

Habiendo honrado la cabeza según lo prescrito anteriormente, debe colocarse al frente un kalaśa (vasija de agua); y dentro de él se ha de instalar a la deidad dorada, Padmanābha.

Verse 4

तमेव देवं सम्पूज्य गन्धपुष्पादिभिः क्रमात् । प्रभातायां तु शर्वर्यां ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं कॄते तु यत् पुण्यं तन्निबोध महामुने ॥ ४९.४ ॥

Habiendo adorado debidamente a esa misma deidad, en el orden debido, con fragancias, flores y demás, al alba—cuando la noche ha pasado—debe presentarse la ofrenda a un brāhmaṇa. Y el mérito que surge al hacerlo así, escúchalo, oh gran sabio.

Verse 5

आसीत्कृतयुगे राजा भद्राश्वो नाम वीर्यवान् । यस्य नाम्नाऽभवद्वर्षं भद्राश्वं नाम नामतः ॥ ४९.५ ॥

En el Kṛta Yuga hubo un rey poderoso llamado Bhadrāśva. Por su nombre, una región (varṣa) llegó a ser conocida—llamada Bhadrāśva de nombre.

Verse 6

तस्यागस्त्यः कदाचित् तु गृहमागत्य सत्तम । उवाच सप्तारात्रं तु वसामि भवतो गृहे ॥ ४९.६ ॥

Entonces Agastya, en cierta ocasión, llegó a su casa y dijo: «Oh el mejor de los virtuosos, me hospedaré en tu morada durante siete noches».

Verse 7

तं राजा शिरसा भूत्वा स्थीयतामित्यभाषत । तस्य कान्तिमती नाम भार्या परमशोभना ॥ ४९.७ ॥

El rey, inclinando la cabeza en señal de respetuosa conformidad, dijo: «Sea así; permanece (aquí)». Tenía una esposa llamada Kāntimatī, sumamente espléndida en su hermosura.

Verse 8

तस्यास्तेजः समभवद् द्वादशादित्यसंनिभम् । शतानि पञ्च तस्यासन् सपत्नीनां यतव्रत ॥ ४९.८ ॥

Entonces su fulgor se manifestó, comparable al resplandor de los doce Ādityas. Y había quinientas coesposas de él, firmes en sus votos y disciplinas.

Verse 9

ताः दास्य इव कर्माणि कुर्वन्त्यहरहः शुभाः । कान्तिमत्या महाभाग भयात् त्रस्ताः विचेतसः ॥ ४९.९ ॥

Oh afortunado, aquellas mujeres realizan día tras día labores auspiciosas como si fueran siervas; por temor a Kāntimatī, están asustadas y con la mente turbada.

Verse 10

तामगस्त्यस्तथा दृष्ट्वा रूपतेजोऽन्वितां शुभाम् । सपत्न्यश्च भयात्तस्याः कुर्वन्त्यः कर्म शोभनम् । राजा तु तस्या मुदितं मुखमेवावलोकयन् ॥ ४९.१० ॥

Así, cuando Agastya la vio—auspiciosa, dotada de belleza y fulgor—sus coesposas, por temor a ella, comenzaron a cumplir sus deberes de modo correcto y decoroso; y el rey, por su parte, no apartaba la mirada de su rostro gozoso.

Verse 11

एवंभूतामथो दृष्ट्वा राज्ञीं परमशोभनाम् । साधु साधु जगन्नाथेत्यगस्त्यः प्राह हर्षितः ॥ ४९.११ ॥

Al ver así a la reina, sumamente espléndida, Agastya, lleno de gozo, exclamó: «¡Bien, bien, oh Jagannātha!»

Verse 12

द्वितीये दिवसेऽप्येवं राज्ञीं दृष्ट्वा महाप्रभाम् । अहो मुष्टमहो मुष्टं जगदेतच्चराचरम् । इत्यगस्त्यो द्वितीयेऽह्नि राज्ञीं दृष्ट्वाऽभ्युवाच ह ॥ ४९.१२ ॥

También en el segundo día, al ver a la reina resplandeciente de gran esplendor, Agastya exclamó: «¡Ah, qué maravilla, qué maravilla—este universo entero, de seres móviles e inmóviles!» Así, en el segundo día, tras ver a la reina, le dirigió la palabra.

Verse 13

तृतीयेऽहनि तां दृष्ट्वा पुनरेवमुवाच ह । अहो मूढा न जानन्ति गोविन्दं परमेश्वरम् । य एकेऽह्नि फलं चै तद् राज्ञे तुष्टः प्रदत्तवान् ॥ ४९.१३ ॥

En el tercer día, al verla, volvió a decir: «¡Ay!, los extraviados no reconocen a Govinda, el Señor Supremo. Este mismo fruto que se obtiene en un solo día, complacido, Él se lo concedió al rey.»

Verse 14

चतुर्थे दिवसे हस्तावुत्क्षिप्य पुनरब्रवीत् । साधु साधु जगन्नाथ स्त्री शूद्राः साधु साध्विति । द्विजाः साधु नृपाः साधु वैश्याः साधु पुनः पुनः ॥ ४९.१४ ॥

En el cuarto día, alzando las manos, volvió a decir: «¡Bien, bien, oh Jagannātha, Señor del mundo! “¡Bien!”—claman las mujeres y los Śūdras; “¡bien!”—claman los dvijas; “¡bien!”—claman los reyes; “¡bien!”—claman los Vaiśyas, una y otra vez.»

Verse 15

साधु भद्राश्व साधु त्वं भोऽगस्त्य साधु साधु ते । साधु प्रह्लाद ते साधु ध्रुव साधो महाव्रत । एवमुक्त्वा ननर्तोच्चैरगस्त्यो राजसन्निधौ ॥ ४९.१५ ॥

Habiendo dicho: «¡Bien, Bhadrāśva; bien eres tú! Oh Agastya, bien—bien para ti. ¡Bien, Prahlāda; bien para ti! Dhruva, bien—oh gran observante de votos (mahā-vrata)», Agastya entonces danzó en voz alta, en presencia del rey.

Verse 16

एवम्भूतं च तं दृष्ट्वा सपत्निको नृपोत्तमः । किं हर्षकारणं ब्रह्मन् येनेत्थं नृत्यते भवान् ॥ ४९.१६ ॥

Al verlo en tal estado, el excelente rey, junto con su reina, preguntó: «Oh brāhmán, ¿cuál es la causa de tu gozo, por la cual danzas de este modo?»

Verse 17

अगस्त्य उवाच । अहो मूर्खः कुराज त्वमहो मूर्खानुगास्त्वमी । अहो पुरोहिता मूर्खा ये न जानन्ति मे मतम् ॥ ४९.१७ ॥

Agastya dijo: «¡Ay! Oh rey malvado, eres necio; y necios son también tus seguidores. ¡Ay!, necios son asimismo esos sacerdotes que no comprenden mi consejo».

Verse 18

एवमुक्ते ततो राजा कृताञ्जलिरभाषत । न जानीमो वयं ब्रह्मन् प्रश्नमेतत् त्वयेरितम् । कथयस्व महाभाग यद्यनुग्रहकृद् भवान् ॥ ४९.१८ ॥

Dicho esto, el rey, juntando las palmas, habló: «Oh brahmán, no comprendemos esta pregunta que tú has planteado. Explícala, oh grande y afortunado, si estás dispuesto a conceder tu favor».

Verse 19

अगस्त्य उवाच । इयं राज्ञी त्वया याऽभूद् दासी वैश्यस्य वैदिशे । नगरे हरिदत्तस्य त्वमस्याः पतिरेव च । तस्यैव कर्मकारोऽभूच्छूद्रः सेवनतत्परः ॥ ४९.१९ ॥

Agastya dijo: «Esta reina, por causa tuya, llegó a ser sierva en la ciudad de Vidiśā, perteneciente al vaiśya llamado Haridatta. Y tú mismo llegaste a ser su esposo. Un śūdra, dedicado al servicio, se convirtió en su jornalero».

Verse 20

स वैश्योऽश्वयुजे मासि द्वादश्यां नियतः स्थितः । स्वयं विष्ण्वालयं गत्वा पुष्पधूपादिभिर्हरिम् ॥ ४९.२० ॥

Aquel vaiśya, manteniéndose en disciplina el día duodécimo (Dvādaśī) del mes de Āśvayuja, va en persona al templo de Viṣṇu y honra a Hari con ofrendas como flores e incienso.

Verse 21

अभ्यर्च्य स्वगृहं प्रायाद् भवन्तौ रक्षपालकौ । स्थाप्य द्वावपि दीपानां ज्वलनार्थं महामते ॥ ४९.२१ ॥

«Tras rendir la debida adoración, debe uno volver a su propia casa: “Vosotros dos sois los guardianes y protectores”. Y, oh magnánimo, debe también colocar dos lámparas, para que permanezcan encendidas».

Verse 22

गते वैश्ये भवन्तौथ दीपान् प्रज्वाल्य संस्थितौ । यावत् प्रभाता रजनी निशामेकां नरोत्तम ॥ ४९.२२ ॥

Cuando el vaiśya se hubo marchado, los dos permanecieron allí tras encender lámparas, oh el mejor de los hombres, velando una sola noche hasta que la noche llegó al alba.

Verse 23

ततः काले मृतौ तौ तु उभौ द्वावपि दम्पती । तेन पुण्येन ते जन्म प्रियव्रतगृहेऽभवत् ॥ ४९.२३ ॥

Luego, con el paso del tiempo, ambos—los dos esposos—murieron; y por virtud de ese mérito, su (siguiente) nacimiento tuvo lugar en la casa de Priyavrata.

Verse 24

इयं तु पत्नी ते जाता पुरा वैश्यस्य दासिका । पारक्यस्यापि दीपस्य ज्वालितस्य हरेर्गृहे ॥ ४९.२४ ॥

Pero esta mujer, que ha llegado a ser tu esposa, fue antaño una sierva en la casa de un vaiśya; incluso encendió la lámpara de otro en la morada de Hari.

Verse 25

यः पुनः स्वेन वित्तेन विष्णोरग्रे प्रदीपकम् । ज्वालयेत् तस्य यत् पुण्यं तत् सङ्ख्यातुं न शक्यते । तेन साधो हरे साधु इत्युक्तं वचनं मया ॥ ४९.२५ ॥

Además, quienquiera que, con sus propios recursos, encienda una lámpara ante Viṣṇu, el mérito que obtiene no puede ser enumerado. Por eso, oh hombre virtuoso: “¡Excelente, oh Hari, excelente!”, tales palabras han sido pronunciadas por mí.

Verse 26

कृते संवत्सरे भक्तिं हरेः कृत्वा विचक्षणः । संवत्सरार्धं त्रेतायां सममेतन्न संशयः ॥ ४९.२६ ॥

Una persona perspicaz, habiendo practicado devoción a Hari durante un año en la era Kṛta, alcanza un fruto equivalente—sin duda—al de practicar medio año en la era Tretā.

Verse 27

त्रिमासे द्वापरे भक्त्या पूजयँल्लभते फलम् । नमो नारायणायेति उक्त्वा कलौ तु लभते फलम् । तेन मुष्टं जगद्विष्णोर्भक्तिमात्रं मयेरितम् ॥ ४९.२७ ॥

En la era de Dvāpara, quien, con devoción, rinde culto durante tres meses obtiene el fruto. Pero en la era de Kali, con solo pronunciar “namo nārāyaṇāya” se obtiene el mismo fruto. Por ello, para el mundo he declarado en síntesis que la sola bhakti hacia Viṣṇu es lo esencial.

Verse 28

पारक्यदीपस्योत्कर्षाद् वै देवाग्रे फलमीदृशम् । प्राप्तं फलं त्वया राजन् फलमेतन् मयेरितम् । अहो मूढा न जानन्ति हरेर्दीपक्रियाफलम् ॥ ४९.२८ ॥

En verdad, por la extraordinaria eficacia de una lámpara ofrecida en nombre de otro, se obtiene tal fruto ante la deidad. Oh rey, tú has alcanzado ese resultado; este es el fruto que he declarado. ¡Ay!, los engañados no comprenden el fruto del rito de ofrecer una lámpara a Hari.

Verse 29

एवं विधं द्विजा ये च राजानो ये च भक्तितः । यजन्ते विविधैर्यज्ञैस्तेन ते साधवः स्मृताः ॥ ४९.२९ ॥

Así pues, oh nacidos dos veces, aquellas personas—y también los reyes—que, con devoción, realizan sacrificios de diversas clases: por esa misma conducta son tenidos por sādhus (virtuosos).

Verse 30

अहं तमेव मुक्त्वा अन्यं न पश्यामि महीतले । तेन साधोऽगस्त्येति मया चात्मा प्रशंसितः । हर्षेण महता राजन् व्याक्षिप्तेन मयेरितम् ॥ ४९.३० ॥

“Dejándolo a él como único, no veo a ningún otro semejante sobre la tierra. Por eso, oh hombre bueno, lo alabé diciendo: ‘Agastya’, y en esa expresión también me alabé a mí mismo. Oh rey, esto lo dije con gran júbilo, arrebatado por la emoción.”

Verse 31

सा स्त्री धन्या स शूद्रस्तु तथा धन्यतरो मतः । भर्तुः सुश्रूषणं कृत्वा तत्परोक्षे हरेरिति ॥ ४९.३१ ॥

Esa mujer es tenida por dichosa; y ese Śūdra también es tenido por dichoso—más aún, por más dichoso—porque, tras servir con esmero al esposo, en su ausencia invoca a Hari.

Verse 32

सा स्त्री धन्या तथा शूद्रो द्विजसुश्रूषणे रतः । तदनुज्ञया हरेर्भक्तिः स्त्री शूद्रो तेन साध्विति ॥ ४९.३२ ॥

Esa mujer es tenida por dichosa, y asimismo el Śūdra que se deleita en servir a los dvija (los nacidos dos veces). Con su permiso, la devoción a Hari es alabada; por ello, la mujer y el Śūdra son tenidos como sādhu, virtuosos.

Verse 33

असुरं भावमास्थाय प्रह्लादः पुरुषोत्तमम् । मुक्त्वा चान्यं न जानाति तेनासौ साधुरुच्यते ॥ ४९.३३ ॥

Aun estando en una disposición de asura, Prahlāda reconoce sólo a Puruṣottama. Habiendo abandonado todo lo demás, no conoce a otro; por eso se le llama sādhu, un virtuoso.

Verse 34

प्रजापतिकुले भूत्वा बाल एव वनं गतः । आराध्य विष्णुं प्राप्तं तत् स्थानं परमशोभनम् । तेन साधो ध्रुवेत्येवं मयोक्तं राजसत्तम ॥ ४९.३४ ॥

Nacido en el linaje de Prajāpati, siendo aún un niño se fue al bosque. Tras adorar a Viṣṇu, alcanzó aquella morada supremamente espléndida. Por ello, oh noble—así he hablado de Dhruva, oh el mejor de los reyes.

Verse 35

इति राजा वचः श्रुत्वा अगस्त्यस्य महात्मनः । अल्पोपदेशराजासौ पप्रच्छ मुनिपुङ्गवम् ॥ ४९.३५ ॥

Así, el rey, tras oír las palabras del magnánimo Agastya, y habiendo recibido sólo una breve instrucción, preguntó al munipuṅgava, el más excelso de los sabios.

Verse 36

अगस्त्यश्च महाभागः कार्तिक्यां पुष्करं व्रजन् । गतेऽगस्त्ये प्रगच्छन् वै भद्राश्वस्य निवेशनम् ॥ ४९.३६ ॥

Y el afortunado Agastya, en el mes de Kārttika, partió hacia Puṣkara; cuando Agastya hubo partido, en verdad prosiguió hasta la morada de Bhadrāśva.

Verse 37

पृष्टश्च राज्ञा तामेव द्वादशीं मुनिसत्तमः । दुर्वासा उवाच । इदमेव मया तुभ्यं कथितं ते तपोधन ॥ ४९.३७ ॥

Interrogado por el rey acerca de esa misma observancia de Dvādaśī, el más excelso de los sabios, Durvāsā, dijo: «Esto mismo te he relatado, oh tú cuya riqueza es la austeridad».

Verse 38

कथयित्वा पुनर्वाक्यमगस्त्यो नृपसत्तमम् । उवाच पुष्करं यामि पुनरेष्यामि ते गृहम् । एवमुक्त्वा जगामाशु सद्योऽदर्शनतां मुनिः ॥ ४९.३८ ॥

Tras añadir nuevas palabras, Agastya se dirigió al mejor de los reyes: «Voy a Puṣkara; volveré de nuevo a tu casa». Dicho esto, el sabio partió con presteza y al instante desapareció de la vista.

Verse 39

राजाऽपि तेन विधिना पद्मनाभस्य द्वादशीम् । उपोष्य परमं काममिह जन्मनि चाप्तवान् ॥ ४९.३९ ॥

También el rey, habiendo observado según el rito prescrito el ayuno de Dvādaśī de Padmanābha, alcanzó en esta misma vida el fin supremo que anhelaba.

Verse 40

सपत्नीको नृपवरॊ द्वादशीं समुपोष्य च । इह जन्मनि राजा ऽसौ पुत्रपौत्रांस्तथा ऽऽप्तवान् ॥ ४९.४० ॥

Aquel excelente rey, junto con su esposa, habiendo ayunado debidamente en el día de Dvādaśī, obtuvo en esta misma vida hijos y también nietos.