Adhyaya 126: The Greatness of Kubjāmraka: Raibhya’s Boon and the Teaching on the Sacred Tīrthas

Verse 1

अथ कुब्जाम्रकमाहात्म्यारम्भः ॥ तत्र रैभ्यानुग्रहः ॥ श्रुत्वा मायाबलं ह्येतद्धरणी संशितव्रता ॥ वराहरूपिणं देवं प्रत्युवाच वसुन्धरा ॥

Ahora comienza el Māhātmya de Kubjāmraka; y, en ese contexto, el favor concedido a Raibhya. Al oír este poder de māyā, Dharāṇī, firme en sus observancias, respondió al dios de forma de Varāha; Vasundharā habló en respuesta.

Verse 2

पुनश्च पीतवर्णाभा पुनरक्तः कदा भवेत् ॥ पुनर्मरकताभासं पुनर्मुक्तासमप्रभम् ॥

Y de nuevo: ¿cuándo se torna de tono amarillo, y cuándo otra vez rojo? ¿Cuándo vuelve a parecer con el fulgor de la esmeralda, y cuándo de nuevo con un resplandor semejante al de las perlas?

Verse 3

ततो बहुतिथे काले व्यतीते सति धीमताम् ॥ ततः कदाचिद्भूपालो राजपुत्रमुपस्थितम् ॥

Entonces, tras haber transcurrido mucho tiempo entre los sabios, en cierta ocasión apareció un rey, y se presentó ante él un príncipe (o acudió en su compañía).

Verse 4

धरण्युवाच ॥ यत्तत्कुब्जाम्रके देव भाषसे तदनन्तकम् ॥ न तत्राहं विजानामि पूर्वमुक्तं च यत्त्वया ॥

Dharāṇī dijo: Oh Deva, lo que dices acerca de Kubjāmraka es inagotable, vasto. En ese asunto no comprendo plenamente lo que antes has expresado.

Verse 5

एतैश्चिह्नैस्तु विज्ञेयं तत्तीर्थं विदितात्मभिः ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तीर्थं कुब्जाम्रके महत् ॥

Por estas señales ha de reconocerse ese tīrtha por quienes poseen discernimiento. Y además te expondré el gran tīrtha de Kubjāmraka.

Verse 6

दम्पत्योः प्रीतिविच्छेदं गुह्यं तत्समपृच्छत ॥ स्थानं पावनकं वत्स विष्णोः पादसमाश्रयम् ॥

Preguntaron acerca de aquel asunto secreto: la ruptura del afecto entre esposo y esposa. Es un lugar purificador, oh querido, un santuario amparado en los pies de Viṣṇu.

Verse 7

यच्च कुब्जाम्रके पुण्यं पुष्टिस्तस्य सनातनी ॥ एतन्मे परमं गुह्यं भगवन् वक्तुमर्हसि

Y cualquier mérito (puṇya) que haya en Kubjāmraka—y su prosperidad perdurable y perenne (puṣṭi)—lo considero un secreto supremo. Oh Bienaventurado, debes explicármelo.

Verse 8

तीर्थं मानसरो नाम सर्वभागवतप्रियम् ॥ तस्मिन् स्नातो वरारोहे गच्छते मानसं सरः

Hay un vado sagrado llamado Mānasara, amado por todos los devotos. Oh dama de hermosas caderas, quien se baña allí llega al lago llamado Mānasasaras.

Verse 9

दत्तानि धनरत्नानि जातस्तस्य विधिः परः ॥ इदानीं ब्रूहि सत्यं तद्यत्कृते सुन्दरी स्नुषा

Se entregaron riquezas y joyas, y de ello surgió además un curso ulterior de acontecimientos. Ahora di la verdad: ¿por qué motivo se vio implicada la hermosa nuera (snuṣā)?

Verse 10

वराह उवाच ॥ सर्वं तत्कथयिष्यामि सर्वलोकसुखावहम् ॥ यच्च कुब्जाम्रके पुष्टिर्यच्च तीर्थमनिन्दिते

Varāha dijo: Relataré todo eso, que trae bienestar a todos los mundos. Explicaré la prosperidad de Kubjāmraka y el vado sagrado, oh dama irreprochable.

Verse 11

देवान्पश्यति वै सर्वान्रुद्रेन्द्रसमरुद्गणान् ॥ अथ तत्र मृतो भूमे त्रिंशद्रात्रोषितो नरः

En verdad contempla a todos los dioses: a Rudra, a Indra y a las huestes de los Maruts. Y entonces, oh Tierra, el hombre que muere allí se dice que ha permanecido treinta noches [en ese estado o ámbito].

Verse 12

अदुष्टकारिणी युक्ता कुलशीलगुणान्विता ॥ त्वया मिथ्यैव किं त्यक्ता तद्गुह्यं वद पुत्रक

Ella no obra con maldad; es capaz y está dotada de noble linaje, buena conducta y virtudes. ¿Por qué, entonces, la rechazaste con pretextos falsos? Dime ese asunto secreto, hijo mío.

Verse 13

तच्च कार्त्स्न्येन मे देवि शृणु तत्त्वेन सुन्दरी ॥ यथा कुब्जाम्रको जातस्ततस्तीर्थं यथाक्रमम्

Y escucha de mí por completo, oh diosa—en verdad y conforme al principio, oh hermosa—cómo llegó a existir Kubjāmraka, y después el vado sagrado, en el debido orden.

Verse 14

सर्वसङ्गविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥ तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि येन तज्ज्ञायते नरैः

Libre de todo apego, él va a mi morada. Declararé su señal distintiva, por la cual los hombres podrán reconocerlo.

Verse 15

ततः स पितरं प्राह रात्रिगर्च्छतु सुप्यताम् ॥ श्वः प्रभाते ततः सर्वं कथयिष्यामि तत्पुनः

Entonces dijo a su padre: «Que transcurra la noche; durmamos. Mañana al alba, entonces, volveré a relatarlo todo».

Verse 16

यच्च कर्म यतो भूमे स्नातो याति मृतोऽपि च ॥ युगे सप्तदशे भूमे कृत्वा चैकाṃ वसुन्धराम्

Y qué acto (karma), y por qué causa, oh Tierra: al bañarse uno alcanza tal estado, aun si ha muerto. En la decimoséptima era, oh Tierra, habiendo hecho de la tierra un solo dominio…

Verse 17

पञ्चाशत्क्रोशविततं मानुषाणां दुरासदम् ॥ एतत्तु भूमे विज्ञेयं यथैतन्मानसं सरः ॥

Extendido por cincuenta krośas y difícil de alcanzar para los hombres: esto, oh Tierra, debe entenderse como el lago Mānasa.

Verse 18

ततो रात्र्यां व्यतीतायामुदिते च दिवाकरे ॥ कृतोदकस्तु गङ्गायां क्षौमवस्त्रविभूषितः ॥

Luego, pasada la noche y salido el sol, realizó el rito del agua en el Gaṅgā, adornado con vestiduras de lino.

Verse 19

मधुकैटभौ तथा हत्वा ब्रह्मणो वचनात्तदा ॥ जलसंहरणं कृत्वा ममाधारमुपागतः ॥

Habiendo entonces dado muerte a Madhu y a Kaiṭabha conforme a la palabra de Brahmā, y habiendo efectuado la retirada de las aguas, llegó a mi base sustentadora.

Verse 20

शुद्धैर्भागवतैर्ज्ञेयं मम कर्मसु निष्ठितैः ॥ एतत्तीर्थं महाभागे तस्मिन्कुब्जाम्रकं स्मृतम् ॥

Esto debe ser reconocido por los puros Bhāgavatas, firmes en mis obras; este vado sagrado (tīrtha), oh afortunada, es recordado allí como Kubjāmraka.

Verse 21

अर्चयित्वा यथान्यायं मां चैव गुरुवत्सलः ॥ पितुः प्रदक्षिणं कृत्वा वाक्यमेतदुदाहरत् ॥

Habiéndome adorado conforme a la debida norma—y siendo devoto de su maestro—dio luego la circunvalación reverente a su padre y pronunció estas palabras.

Verse 22

पश्यामि तं नतं भूमे रैभ्यं नाममहामुनिम् ॥ ममैवाराधने युक्तं सर्वकर्मसु निष्ठितम् ॥

Veo, oh Tierra, al gran sabio llamado Raibhya, inclinado; dedicado a mi adoración y firme en todas sus obras.

Verse 23

सिद्धिकामस्य विप्रस्य रैभ्यस्य परिकीर्तितम् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥

Esto se ha relatado acerca del brāhmaṇa Raibhya, que anhela la siddhi; y te diré además otra cosa: escúchala, oh Vasundharā, portadora de riquezas.

Verse 24

एह्येहि तात गच्छामः यस्त्वं गुह्यानि पृच्छसि ॥ शृणु तत्त्वेन मे राजन् यत्तवया पूर्वपृच्छितम् ॥

Ven, ven, querido; marchemos. Puesto que preguntas por asuntos secretos, escucha de mí con verdad, oh rey, lo que antes preguntaste.

Verse 25

युक्तिमन्तं गुणज्ञं च शुचिं दक्षं जितेन्द्रियम् ॥ दशवर्षसहस्राणि ऊर्ध्वबाहुः स तिष्ठति ॥

Dotado de discernimiento, conocedor de la virtud, puro, hábil y dueño de sus sentidos, permanece de pie con los brazos en alto durante diez mil años.

Verse 26

तत्र कुब्जाम्रके वृत्तं पुराश्चर्यं महाद्भुतम् ॥ मम निर्माल्यपार्श्वे वै व्याली तिष्ठति निर्भया ॥

Allí, en Kubjāmraka, en tiempos antiguos ocurrió un prodigio maravilloso: junto a mi nirmālya (restos sagrados de ofrendas), permanece una serpiente hembra, sin temor alguno.

Verse 27

राजपुत्रश्च वै राजा सा च पङ्कजलोचना ॥ गत्वा निर्माल्यकूटं ते यत्त्वृत्तं पुरातनम्

El rey, junto con el príncipe, y ella—de ojos de loto—fueron a Nirmālyakūṭa para conocer el antiguo relato de lo sucedido allí.

Verse 28

इतः प्रीतोऽस्म्यहं देवि रैभ्यस्य च महात्मनः ॥ भक्त्या च परया चैव तेन चाराधितो ह्यहम्

«Por esto, oh Devī, estoy complacido con el magnánimo Raibhya; con devoción suprema me ha adorado y, en verdad, me ha propiciado.»

Verse 29

नकुलोऽहं महाराज वसामि कदलीतले ॥ ततोऽहं कालसंयुक्तः प्राप्तो निर्माल्यकूटकम्

«Soy un nakula, oh gran rey; habito bajo un platanero. Luego, con el paso del tiempo, llegué a Nirmālyakūṭa.»

Verse 30

ततो वै तप्यमानं तं गङ्गाद्वारमुपागतम् ॥ आम्रवृक्षं समासाद्य दृष्टः स मुनिपुङ्गवः

Entonces, cuando aquel—afligido y sufriente—llegó a Gaṅgādvāra y se acercó a un árbol de mango, fue visto por el más excelso de los sabios.

Verse 31

पश्यते च ततस्तत्र रममाणं यदृच्छया ॥ नकुलेन सह व्याल्या तदा युद्धमभूच्च तत् ॥११॥ सम्पन्ने ते तु मध्याह्ने माघमासे तु द्वादशीम् ॥ तया स दष्टो नकुलो नाशाय मम मन्दिरे

Y entonces vio allí a uno que jugueteaba por azar; en ese momento se produjo un combate entre una serpiente hembra y el nakula. Cuando el mediodía se hubo cumplido—en el duodécimo día del mes de Māgha—ella mordió al nakula, para su perdición, dentro de mi santuario.

Verse 32

ततस्त्वाशीविषा सर्पी सर्पतेऽत्र जनाधिप ॥ भक्षयन्ती सुगन्धानि पुष्पाणि विविधानि च

Entonces, oh señor de los hombres, una serpiente hembra venenosa se arrastra aquí, devorando flores fragantes de diversas clases.

Verse 33

दर्शितोऽयं मया चात्मा हेतुमात्रेण केनचित् ॥ मया यदाश्रितश्चाम्रस्तेन कुब्जत्वमागतः

«Este ser fue mostrado por mí por alguna mera causa; y el árbol de mango, al ser tomado por mí como apoyo, por ello llegó a torcerse.»

Verse 34

तेनापि विषदिग्धेन व्याली शीघ्रं निपातिता ॥ उभौ चान्योन्य युद्धेन तदा पञ्चत्वमागतौ

Y también aquella serpiente hembra fue derribada pronto por él, impregnada de veneno; y, luchando entre sí, ambos entonces hallaron su fin (volvieron a los cinco elementos).

Verse 35

दृष्ट्वा तु तां महाव्यालीं क्रोधसंरक्तलोचनः ॥ अचिरेणैव कालेन तस्याङ्कं सहसा गतः

Pero al ver a aquella gran serpiente hembra, con los ojos enrojecidos por la ira, en muy poco tiempo se lanzó de improviso hasta su lado.

Verse 36

एवं कुब्जाम्रकं ख्यातं स्थानमेतन्मनस्विनि ॥ मृतापि तत्र गच्छन्ति मम लोकाय केवलम्

Así, este lugar es célebre como Kubjāmraka, oh persona reflexiva; incluso quienes mueren allí van exclusivamente a mi mundo.

Verse 37

व्याली प्राग्ज्योतिषे जाता राजपुत्री यशस्विनी ॥ नकुलोऽजायत तदा कोसलेषु जनाधिपः ॥

Vyālī, ilustre princesa, nació en Prāgjyotiṣa; y en aquel tiempo Nakula, soberano entre los pueblos, nació en las regiones de Kosala.

Verse 38

तया सह महाराज घोरं युद्धमवर्त्तत ॥ माघमासस्य द्वादश्यां तत्र कश्चिन्न पश्यति ॥

Con ella, oh gran rey, tuvo lugar una batalla terrible; en el duodécimo día del mes de Māgha, allí no se ve a nadie.

Verse 39

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ दृष्ट्वा स मामृषिश्चैव यानि वाक्यानि भाषते ॥

Y te diré además otra cosa: escucha, oh Vasundharā. Al verme, aquel sabio también pronunció las palabras que dijo.

Verse 40

रूपवान्गुणवान्देवि सर्वशास्त्रकलान्वितः ॥ तौ तु दीर्घेण कालेन सौख्येन परिरञ्जितौ ॥

Hermoso y virtuoso, oh Devī, y dotado de todas las disciplinas y artes; aquellos dos, tras largo tiempo, quedaron complacidos en dicha y bienestar.

Verse 41

युध्यमानस्य मे तत्र गात्रं चैव निगूहतः ॥ नासावंशे तया दष्टो भुजङ्ग्या च तदन्तरे ॥

Mientras yo combatía allí y protegía mi cuerpo, en aquel instante fui mordido en el puente de la nariz por ella, por una mujer-serpiente.

Verse 42

एवं तत्र मया दृष्टः कुब्जरूपं समास्थितः ॥ जानुभ्यामवनीङ्गत्वा किञ्चिदेव प्रभाषते ॥

Así, allí lo vi, tomando una forma encorvada; avanzando por el suelo sobre las rodillas, habló sólo un poco.

Verse 43

अवर्द्धतां यथाकालं शुक्लपक्षे यथा शशी ॥ सा कन्या नकुलं दृष्ट्वा सद्यो हन्तुं तथेच्छति ॥

Que crezca a su debido tiempo, como la luna en la quincena luminosa. Aquella doncella, al ver a Nakula, al instante desea matarlo.

Verse 44

मयापि विषदिग्धेन निहता च भुजंगमा ॥ उभौ प्राणान्परित्यज्य उभौ पञ्चत्वमागतौ ॥

Y también la serpiente fue abatida por mí con un arma untada de veneno. Ambos, dejando la vida, ambos llegaron al estado de los cinco elementos, es decir, la muerte.

Verse 45

नमस्कृत्य स्थितं तं तु मुनिं वै संशितव्रतम् ॥ वरेण छन्दयामास अहं प्रीतमना धरे ॥

Tras inclinarme, me quedé ante aquel sabio, de votos bien refrenados. Para complacerlo con un don, oh Dhara, lo solicité con el ánimo satisfecho.

Verse 46

व्यालीं दृष्ट्वा राजपुत्रः सहसा हन्तुमिच्छति ॥ अथ तस्यास्तु कालेन कोसलाधिपतिस्तथा ॥

Al ver a Vyālī, el príncipe de pronto desea matarla. Luego, con el paso del tiempo, él mismo llegó a ser señor de Kosala.

Verse 47

मृतौ स्वकाले राजेन्द्र क्रोधमोहपरिच्युतौ ।। जातोऽहं तव पुत्रस्तु कोसलाधिपतेः प्रियः

Oh señor de los reyes, en la hora destinada de la muerte, libre de ira y de engaño, nací como tu hijo, amado por el soberano de Kosala.

Verse 48

ममैव वचनं श्रुत्वा स मुनिस्तपसान्वितः ।। उवाच मधुरं वाक्यं प्रसादार्थी महायशाः

Al oír mis propias palabras, aquel sabio—dotado de austeridad—pronunció un habla dulce, buscando gracia, célebre por su renombre.

Verse 49

पाणिं जग्राह विधिवन्मत्प्रसादाद्वसुन्धरे ।। कोसलाधिपतेश्चापि राज्ञः प्राग्ज्योतिषस्य च

Oh Vasundharā, por mi gracia tomó la mano conforme al rito debido; asimismo, en relación con el señor de Kosala y con el rey de Prāgjyotiṣa.

Verse 50

एवं मे घातितः सर्पस्तत्क्रोधवश निश्चयात् ।। एतद्गुह्यं मया राजन्यत्तवया पूर्वपृच्छितम्

Así, por mí fue muerto el serpiente, por una resolución nacida del dominio de aquella ira. Oh rey, éste es el asunto secreto que antes preguntaste.

Verse 51

यदि प्रसन्नो भगवान् लोकनाथो जनार्दनः ।। तव चात्र निवासं वै देव इच्छामि नित्यशः

Si el Bienaventurado Janārdana, Señor del mundo, se ha complacido, entonces, oh deidad, deseo que habites aquí siempre, en relación contigo.

Verse 52

महोत्सवेन संवृत्तः सम्बन्धो मत्प्रसादतः ।। दृढप्रीतिस्तयोर् जाता यथा च जटुकाष्ठयोः

Por un gran festival, por mi gracia quedó establecida su relación; y nació entre ellos un afecto firme, como el que hay entre la laca y la madera.

Verse 53

राजपुत्रवचः श्रुत्वा वधूर्वचनमब्रवीत् ।। अहं सर्पी महाराज पुरा निर्माल्यकूटके

Al oír las palabras del príncipe, la novia habló: «Oh gran rey, antaño fui una serpiente hembra en Nirmālyakūṭaka».

Verse 54

त्वयि भक्तिः सदा भूयाद् यावत्स्थानं जनार्दन ।। अन्यभक्तिर्मम विभो रोचते न कदाचन

Que mi devoción hacia ti crezca siempre mientras permanezca (en este estado), oh Janārdana; la devoción a otro jamás me agrada, oh Poderoso.

Verse 55

एवं च दीर्घकालं हि तयोः प्रीतिर्न हीयते ।। एवं तौ विहरन्तौ तु तस्मिन्नुपवने ततः

Y así, en verdad, durante largo tiempo su afecto no disminuyó. Así, los dos, recreándose en aquel bosque, continuaron entonces.

Verse 56

तेन क्रोधेन नृपते मूर्च्छिता मरणं प्रति ।। घातितो नकुलश्चैतद्गुह्यं प्रोक्तं तव प्रभो

Por aquella ira, oh rey, ella cayó desvanecida, encaminándose a la muerte; y la mangosta fue muerta. Este relato confidencial te ha sido dicho, oh señor.

Verse 57

एतदेव परं चित्ते मया चैव विधार्यते ॥ उपेन्द्र यदि तुष्टोऽसि ममायं दीयतां वरः ॥

Esto solo mantengo como la resolución suprema en mi mente. Oh Upendra, si estás complacido, concédeme esta gracia.

Verse 58

वसते च यथान्यायं वेलामिव महोदधिः ॥ एवं तयोर्गतः कालो वर्षाणां सप्तसप्ततिः ॥

Y habitaron conforme al orden debido, como el gran océano que permanece dentro de su orilla. Así transcurrió el tiempo para ambos: setenta y siete años.

Verse 59

वधूपुत्रवचः श्रुत्वा स राजा संशितव्रतः ॥ मायातीर्थं समासाद्य ततः पञ्चत्वमागतः ॥

Al oír las palabras del hijo de la novia, aquel rey—firme en sus votos—llegó a Māyātīrtha; después alcanzó su fin (entró en el estado de los cinco elementos).

Verse 60

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा रैभ्यस्यर्षेरहं पुनः ॥ बाढमित्येव ब्रह्मर्षे एवमेतद्भविष्यति ॥

Entonces, al oír las palabras del sabio Raibhya, respondí de nuevo: «Ciertamente, oh brahmarṣi; así será en verdad».

Verse 61

न बुध्यतोस्तथात्मानं मम मायाविमोहितौ ॥ एवं तौ विहरन्तौ तु तस्मिन्नुपवने ततः ॥

Engañados por mi māyā, los dos no se reconocían a sí mismos. Así, después vagaban por aquel bosque sagrado.

Verse 62

राजपुत्रो विशालाक्षी राजपुत्री यशस्विनी ॥

(Había) un príncipe y una princesa de grandes ojos, ilustre en fama.

Verse 63

ममैवं वचनं श्रुत्वा ब्राह्मणः स वसुन्धरे ॥ मुहूर्त्तं ध्यानमास्थाय मामुवाच मुदान्वितः ॥

Oh Vasundharā, al oír mis palabras de este modo, aquel brāhmaṇa—tras meditar un instante—me habló, colmado de gozo.

Verse 64

दृष्ट्वा व्यालीं राजपुत्रस्ततो हन्तुं व्यवस्थितः ॥ स तया वार्यमाणोऽपि व्याली हन्तुमिहोद्यताḥ ॥

Al ver a la fiera (vyālī), el príncipe resolvió abatirla. Aunque ella lo contenía, él seguía empeñado en matar a la bestia allí.

Verse 65

पौण्डरीके ततस्तीर्थे तेऽपि पञ्चत्वमागताः ॥

Entonces, en el tīrtha llamado Pauṇḍarīka, ellos también hallaron su fin (entraron en los cinco elementos).

Verse 66

एतस्य तीर्थवर्यस्य महिमानं त्वया प्रभो ॥ शृणु वै कथ्यमानं तु वद लोकोपकारक ॥

Oh Señor, escucha la grandeza de este excelso tīrtha tal como es relatada; habla, oh bienhechor del mundo.

Verse 67

गरुडो हन्ति नागान्वै दृष्ट्वैव विनतात्मजः ॥ एवं स वार्यमाणोऽपि व्यालीं हन्ति स्म दारुणम् ॥

Garuḍa, hijo de Vinatā, abate a las serpientes con sólo verlas. Así, aun cuando era contenido, mató a una temible serpiente hembra.

Verse 68

गतास्ते परमं स्थानं यत्र देवो जनार्द्दनः ॥ राजा वा राजपुत्रश्च राजपुत्री यशस्विनी ॥

Han ido a la morada suprema donde está el dios Janārdana, ya sea un rey, un príncipe o una princesa ilustre.

Verse 69

अन्यानि यानि तीर्थानि एतत्क्षेत्राश्रितानि तु ॥ तान्यपि श्रोतुमिच्छामि कथ्यमानानि च त्वया ॥

Deseo oír también acerca de los otros tīrthas, los vados sagrados vinculados a esta región santa, tal como tú los has de narrar.

Verse 70

तदा सा रुषिता देवी न किञ्चिदपि भाषते ॥ ततस्तस्यां तु वेलायां राजपुत्र्यग्रतो बिलात् ॥

Entonces la diosa, irritada, no dijo palabra alguna. Luego, en ese mismo momento, ante la princesa, desde una madriguera...

Verse 71

मम चैव प्रसादेन तपसश्च बलेन च ॥ कृत्वा सुदुष्करं कर्म श्वेतद्वीपमुपागताः ॥

Por mi gracia y también por la fuerza de su austeridad (tapas), tras realizar una obra sumamente difícil, llegaron a Śvetadvīpa.

Verse 72

शृणु तत्त्वेन मे ब्रह्मन् यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ तीर्थे कुब्जाम्रके पुण्ये मम लोके सुखावहे ॥

Escucha de mí con verdad, oh brahmán, aquello que me preguntas: acerca del sagrado y meritorio vado llamado Kubjāmraka, en mi dominio, que otorga bienestar.

Verse 73

नकुलस्तु विनिर्गत्य आहारार्थं समुद्यतः ॥ दृष्ट्वा तु राजपुत्री सा नकुलं सर्पकाङ्क्षिणम् ॥

Pero la mangosta, al salir, se dispuso a buscar alimento. Al ver a la mangosta, aquella princesa—deseando su muerte, creyéndola relacionada con una serpiente—reaccionó en consecuencia.

Verse 74

योऽसौ परिजनो देवि कृत्वा तु सुकृतं महत् ॥ सोऽपि सिद्धिं परां प्राप्तः श्वेतद्द्वीपमुपागतः ॥

Aquel servidor, oh diosa, tras realizar una gran obra meritoria, alcanzó también la suprema perfección y llegó a Śvetadvīpa.

Verse 75

तीर्थं तु कुमुदाकारं तस्मिन् कुब्जाम्रके स्थितम् ॥ स्नानमात्रेण सुश्रोणि स्वर्गं प्राप्नोति मानवः ॥

Hay un tīrtha con forma de loto, situado allí en Kubjāmraka. Con sólo bañarse allí, oh de bellas caderas, el ser humano alcanza el cielo.

Verse 76

हृष्टं चङ्क्रममाणं सा नकुलं शुभदर्शनम् ॥ क्रोधात्तं नकुलं चापि विनिहन्तुं प्रचक्रमे ॥

Al ver a la mangosta—alegre, deambulando y grata a la vista—ella, por ira, comenzó a intentar matar a aquella mangosta.

Verse 77

एषा ते कथिता देवि पुष्टिः कुब्जाम्रकस्य च ॥ तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य रैभ्यस्य कथिता मया

Oh Diosa, te he relatado este relato: también la prosperidad (puṣṭi) de Kubjāmraka; y he narrado lo concerniente a aquel brāhmaṇa eminente, Raibhya.

Verse 78

कौमुदस्य तु मासस्य तथा मार्गशीर्षस्य च ॥ वैशाखस्यैव मासस्य कृत्वा कर्म सुदुष्करम्

En el mes de Kaumuda, y asimismo en Mārgaśīrṣa, y en verdad en el mes de Vaiśākha—habiendo realizado un acto/rito sumamente difícil—

Verse 79

वारिता राजपुत्रेण सुता प्राज्योतिषस्य वै ॥ नकुलं घातितं दृष्ट्वा माङ्गल्यं शुभदर्शनम्

La hija de Prāgjyotiṣa, en verdad, fue contenida por el príncipe; y al ver al mangosta muerto—(hecho tenido por) auspicioso, de visión propicia—

Verse 80

एतत्पुण्यं परं जप्यं चातुर्वर्ण्येन सर्वदा ॥ सर्वकर्मसु मुख्यं च एतदेव विशिष्यते

Este supremo y meritorio japa ha de recitarse siempre por las cuatro varṇa; y entre todos los ritos y acciones, sólo éste se declara preeminente.

Verse 81

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥ तीर्थं मानसमित्येव विख्यातं मम सुन्दरि

Y además te explicaré otra cosa; escucha, oh Vasundharā: el tīrtha llamado «Mānasa», célebre con ese nombre, oh hermosa.

Verse 82

दर्शनीयः प्रियो राज्ञां माङ्गल्यः शुभदर्शनः ॥ घातितो नकुलः कस्मान्मया वै वार्यमाणया

Digno de ser contemplado, amado por los reyes, auspicioso, de aspecto propicio; ¿por qué fue muerto el mangosta, aun cuando yo en verdad trataba de impedirlo?

Verse 83

न पठेद्गोघ्नमध्ये तु वेदवेदाङ्गनिन्दके ॥ न पठेद्गुरुविद्विष्टे न पठेच्छास्त्रदूषके

No debe recitarse en medio de un matador de vacas, ni ante quien denigra el Veda y sus Vedāṅgas; no debe recitarse ante quien es hostil al maestro, ni ante quien difama los śāstras.

Verse 84

यस्मिन् स्नात्वा विशालाक्षि गच्छते नन्दनं वनम् ॥ दिव्यं वर्षसहस्रं वै मोदते चाप्सरैः सह

Oh de grandes ojos, habiéndose bañado allí, uno va al bosque de Nandana; en verdad, durante mil años divinos se regocija junto con las apsarases.

Verse 85

इति भर्तृवचः श्रुत्वा प्राग्ज्योतिषसुता तदा ॥ प्रत्युवाच ततः क्रोधात्कोसलाधिपतेः सुतम्

Así, habiendo oído las palabras de su esposo, la hija de Prāgjyotiṣa entonces respondió; y luego, airada, habló al hijo del señor de Kośala.

Verse 86

पठेद्भागवतानां च मध्ये दीक्षावतां तथा ॥ य एतत्पठते भूमे कल्यमुत्थाय मानवः

Debe recitarse en medio de los devotos del Bhāgavata, y asimismo entre los iniciados; oh Tierra, el ser humano que recita esto, levantándose al alba—

Verse 87

पूर्णे वर्षसहस्रे तु जायते विपुले कुले ॥ द्रव्यवान् गुणवांश्चैव जायते तत्र मानवः ॥

Cuando se han cumplido mil años, allí nace un hombre en un linaje ilustre y eminente, dotado de riquezas y, ciertamente, poseedor de virtudes.

Verse 88

असकृद्वार्यमाणोऽपि व्याली घातितवान्यतः ॥ तस्मान्मयापि नकुलो घातितः सर्पघातकः ॥

Aunque fue refrenado una y otra vez, había matado a una serpiente hembra; por eso también yo maté al nakula (mangosta), matador de serpientes.

Verse 89

तारयेच्च स्वकुलजान् दशपूर्वान्दशापरान् ॥ एतत्तु पठमानो वै यस्तु प्राणान्विमुञ्चति ॥

Y haría cruzar (liberaría) a los suyos: diez generaciones anteriores y diez posteriores. En verdad, quien recita esto y luego abandona el aliento vital…

Verse 90

तत्राथ मुञ्चते प्राणान् कौमुदस्य तु द्वादशी ॥ पुष्कलां लभते सिद्धिं मम लोकं च गच्छति ॥

Entonces, si allí abandona el aliento en la Dvādaśī de Kaumuda, alcanza una abundante perfección (siddhi) y va a mi mundo.

Verse 91

राजपुत्र्या वचः श्रुत्वा राजपुत्रस्ततोऽब्रवीत् ॥ वाग्भिः स कटुकाभिश्च तर्जयन्निव तां धरे ॥

Al oír las palabras de la princesa, el príncipe habló entonces; con expresiones ásperas y punzantes, como si reprendiera a la Tierra.

Verse 92

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ मायातीर्थमिदं ख्यातं येन मायां विजानते ॥

Y aún te declararé algo más; escucha, oh Vasundharā. Este lugar es célebre como el Māyā-tīrtha, por el cual se comprende la māyā.

Verse 93

सर्पस्तीव्रविषो भद्रे तीक्ष्णदंष्ट्रो दुरासदः ॥ दंशते मानुषं दुष्टो येनासौ म्रियते जनः ॥

Oh Bhadrā, la serpiente tiene veneno feroz, colmillos agudos y es difícil de afrontar; el malvado muerde a un hombre, y por ello ese ser muere.

Verse 94

तस्मिन् कृतोदको ब्रह्मन्मायातीर्थे महायशाः ॥ दशवर्षसहस्राणि मद्भक्तो जायते नरः ॥

Oh Brahmán, en ese Māyā-tīrtha, quien ha realizado la ofrenda de agua llega a ser un hombre de gran renombre; durante diez mil años nace como mi devoto.

Verse 95

तस्मान्मया हतो भद्रेऽहितकारी विषोद्धतः ॥ प्रजापाला वयं भद्रे येऽपि चैवापथे स्थिताः ॥

Por eso, oh Bhadrā, fue abatido por mí el dañino, enloquecido por el veneno. Somos guardianes de las criaturas, oh Bhadrā, incluso de quienes han caído en un camino errado.

Verse 96

लभते परमां पुष्टिं कुबेरभवनं यथा ॥ एकं सहस्रं वर्षाणां स्वच्छन्दगमनात्त्रयम् ॥

Él alcanza la suprema prosperidad, como quien llega a la morada de Kubera; y por el libre desplazarse obtiene tres (porciones de mérito) durante mil años.

Verse 97

सर्वांस्तान्दण्डयामो हि तीव्रदण्डैर्यथोचितम् ॥ साधून्ये चापि हिंसन्ति ह्यपराधविवर्जितान्

En verdad, castigamos a todos esos hombres con severas penas, según corresponde: a quienes incluso dañan a los virtuosos, libres de culpa.

Verse 98

अथवा म्रियते तत्र मायातीर्थे यशस्विनि ॥ मायायोगी ततो भूत्वा मम लोकाय गच्छति

O ilustre, si alguien muere allí, en el Māyā-tīrtha, entonces—habiéndose vuelto practicante del Māyā-yoga—va a mi mundo.

Verse 99

स्त्रियं चैवापि हिंसन्ति कामकाराश्च ये नराः ॥ ते दण्ड्याश्चैव वध्याश्च राजधर्माद्यथार्हतः

Y aquellos hombres que, por mero capricho o deseo, dañan a una mujer: tales personas deben ser castigadas e incluso ejecutadas, conforme al rājadharma, según lo merezcan.

Verse 100

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ तीर्थं सर्वात्मकं नाम सर्वतीर्थगुणान्वितम्

Y te diré algo más; escucha, oh Vasundharā: hay un lugar sagrado llamado ‘Sarvātmakam’, dotado de las cualidades de todos los tīrthas.

Verse 101

मयापि राजधर्मो वै कर्त्तव्यो राजकर्मणि ॥ नकुलेनापराद्धं किं तद्वद त्वं ममापि हि

Incluso yo, en la administración real, debo cumplir el rājadharma. ¿Qué falta ha cometido la mangosta? Dímelo también.

Verse 102

अथात्र मुंचते प्राणांस्तीर्थे सार्षपके तथा ॥ सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं च गच्छति

Ahora, si alguien entrega aquí su aliento vital en el tīrtha de Sārṣapaka, entonces—abandonando todo apego—va también a mi mundo.

Verse 103

वार्यमाणोऽपि हि मया घातितो नकुलस्ततः ॥ ततो मम न भार्यासि न चाहं ते पतिः स्थितः

Aunque yo lo estaba conteniendo, la mangosta fue, aun así, muerta allí. Por ello, tú no eres mi esposa, y yo no quedo establecido como tu esposo.

Verse 104

पुनरन्यत् प्रवक्ष्यामि शृणुष्व शुभलोचने ॥ तीर्थं पूर्णमुखं नाम तन्न जानाति कश्चन

De nuevo explicaré otra cosa; escucha, oh de hermosos ojos: hay un tīrtha llamado Pūrṇamukha; nadie lo conoce (bien).

Verse 105

किञ्च तेन न हन्मि त्वां स्त्रियोऽवध्याः तदैव यत् ॥ इत्युक्त्वा राजपुत्रस्तां निवृत्य नगरं प्रति

Además, por esa razón no te mato, pues las mujeres no deben ser asesinadas. Dicho esto, el príncipe regresó en dirección a la ciudad.

Verse 106

तत्र सर्वा भवेद्गङ्गा शीतलं जायते जलम् ॥ यत्र चोष्णं भवत्यम्बु ज्ञेयं पूर्णमुखं तथा

Allí, todo llega a ser como el Gaṅgā y el agua se vuelve fresca; pero donde el agua está tibia o caliente, eso debe conocerse como Pūrṇamukha.

Verse 107

एवं क्रोधं समादाय नष्टस्नेहैः परस्परम् ॥ एवं गच्छति काले वै कोसलायां जनाधिपः

Así, tomando consigo la ira, y destruido entre ellos el afecto mutuo, con el debido transcurso del tiempo el rey, señor de los hombres, se dirige a Kosalā.

Verse 108

स्नातो गच्छति सुश्रोणी सोमलोके महीयते ॥ तदा सोमं पश्यति तु सहस्रं दश पञ्च च

Habiéndose bañado, oh de bellas caderas, él va y es honrado en el mundo de Soma; entonces, en verdad, contempla a Soma: mil, y diez, y cinco (1015).

Verse 109

शृणोति तां कथां सर्वां वधं नकुलसर्पयोः ॥ एवं श्रुत्वा यथान्यायं सक्रोधौ तावुभावपि

Él escucha toda aquella historia: la muerte relativa a la mangosta y a la serpiente. Al oírla así, como corresponde, ambos quedan también poseídos por la ira.

Verse 110

ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टो ब्राह्मणश्चैव जायते ॥ मद्भक्तः शुचिमान्दक्षः सर्वकर्मगुणान्वितः

Luego, habiendo caído del cielo, nace en verdad como un brāhmaṇa: devoto de mí, puro, capaz y dotado de las virtudes requeridas para todas las obligaciones.

Verse 111

ततः कञ्चुकिनश्चैव स्वामात्यानग्रतः स्थितान् ॥ पुत्रं मम वधूं चैव समानयत सत्वरम्

Entonces se dirigió a los ujieres y a sus ministros, que estaban de pie delante: «Traedme en seguida a mi hijo y también a mi nuera».

Verse 112

अथवा म्रियते तत्र मासि मार्गशिरे तथा ॥ शुक्लपक्षे च द्वादश्यां मम लोकं च गच्छति

O bien, si muere allí en el mes de Mārgaśīrṣa, en el duodécimo día de la quincena luminosa (śukla-pakṣa), va a mi mundo.

Verse 113

ततो वै राजभृत्यास्तु राज्ञो वै प्रियकारिणः ॥ राजाज्ञां तां पुरस्कृत्य वधूं पुत्रं च सादरम्

Entonces los servidores del rey—los que en verdad cumplen lo que agrada al rey—, poniendo por delante aquella orden real, llevaron con respeto a la nuera y al hijo.

Verse 114

तत्र पश्यति मां नित्यं दीप्तिमन्तं चतुर्भुजम् ॥ न जन्म विद्यते तस्य मरणं च कदाचन

Allí me contempla continuamente, resplandeciente y de cuatro brazos. Para él no hay nacimiento ni muerte en ningún tiempo.

Verse 115

आनीय दर्शयामासुर्यत्र राजा स्वयं स्थितः ॥ वधूपुत्रौ ततो दृष्ट्वा राजा वचनमब्रवीत्

Tras traerlos, los presentaron donde el rey mismo estaba de pie. Entonces, al ver a la nuera y al hijo, el rey pronunció estas palabras.

Verse 116

पुनरन्यत्प्रवक्ष्याभि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ अनन्यमानसो भूत्वा भक्तो भागवतो मम

De nuevo explicaré otra cosa; escúchala, oh Vasundharā. Con la mente sin distracción, sé devoto: sé mi Bhāgavata.

Verse 117

पुत्र कुत्र गतं प्रेम युवयोस्तत्समाहितम् ॥ स्नेहश्च क्व गतः पूर्वो विरुद्धाचरणौ कथम् ॥

«Hijo, ¿adónde ha ido ese amor tuyo, antes tan firmemente asentado entre vosotros dos? ¿Y adónde se fue el antiguo afecto? ¿Cómo habéis llegado a obrar en oposición el uno al otro?»

Verse 118

तस्मिंस्तीर्थे तु यः स्नाति कदाचिदपि मानवः ॥ दशवर्षसहस्राणि मोदते ह्यमरालये ॥

«Pero quienquiera—cualquier ser humano—que se bañe en ese vado sagrado aunque sea una sola vez, se regocija durante diez mil años en la morada de los inmortales.»

Verse 119

आसीद्याऽ युवयोः प्रीतिरन्योन्यं जटुकाष्ठवत् ॥ दर्पणे प्रतिबिम्बं च दृश्यते यद्वदात्मनः ॥

«El afecto que antes existía entre vosotros dos era recíproco—como la laca y la madera unidas; y como el reflejo que se ve en un espejo, por así decirlo, de uno mismo.»

Verse 120

वैशाखस्य तु मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशी ॥ यदि मुञ्चेत्स्वकं देहं कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥

«Y en el duodécimo día lunar (dvādaśī) de la quincena brillante del mes de Vaiśākha—si, tras realizar una acción sumamente difícil, uno abandonara su propio cuerpo…»

Verse 121

अप्रियं नोक्तपूर्वं तु यया परिजनेऽपि च ॥ मिष्टान्नसाधने दक्षाः त्वया त्यक्तं न युज्यते ॥

«Ella, por quien nunca antes se dijo nada desagradable—ni siquiera entre los sirvientes de la casa—y que era diestra en preparar manjares dulces: no es correcto que tú la hayas abandonado.»

Verse 122

न जन्म मरणं तस्य न ग्लानिर्न च वै भयम् ॥ सर्वसङ्गविनिर्मुक्तो मम लोकाय गच्छति ॥

Para él no hay ni nacimiento ni muerte, ni abatimiento ni temor; libre de todo apego, va a mi mundo.

Verse 123

धनपूर्वस्तु ते धर्मः स च योषित्कृतः खलु ॥ अहो सत्यं जनानां च स तु स्त्रीभ्यः सुतः कुलम् ॥

Tu ‘dharma’, al parecer, va precedido por la riqueza, y en verdad está modelado por una mujer. ¡Ah!, así ocurre con la gente: el linaje y los hijos, al fin y al cabo, nacen de las mujeres.

Verse 124

अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥ करवीरं नाम तीर्थं सर्वलोकसुखावहम् ॥

Y te diré algo más—escucha, oh Vasuṁdharā: hay un vado sagrado llamado Karavīra, que trae bienestar a todos los mundos.

Verse 125

ततः पितुर्वचः श्रुत्वा राजपुत्रो यशस्विनि ॥ उभौ तच्छरणौ गृह्य पितरं प्रत्यभाषत ॥

Entonces, oh ilustre, tras oír las palabras de su padre, el príncipe tomó ambos pies de su padre como refugio y le respondió.

Verse 126

तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि येन ज्ञापयते शुभे ॥ पुरुषो ज्ञानवांस्तावन्मम भक्तिविनिश्चितः ॥

Explicaré su señal distintiva, por la cual se la reconoce, oh auspiciosa. Se considera verdaderamente sabio a un hombre en la medida en que su devoción hacia mí está firmemente establecida.

Verse 127

दोषो न विद्यते तात स्नुषायां कोऽपि कुत्रचित् ॥ किं मे तु वार्यमाणापि नकुलं मेऽग्रतोऽहनत् ॥

No se halla falta alguna en mi nuera, querido hijo, en ninguna parte. Pero ¿por qué ella—aunque fue contenida—mató a mi mangosta delante de mí?

Verse 128

ततोऽभवन् मम क्रोधो दृष्ट्वा पातितमग्रतः ॥ क्रोधासक्तेन तु मया यथेयं परिभाषिता ॥

Entonces surgió mi ira al ver que yacía abatido ante mí; y, dominado por la ira, le hablé de esta misma manera.

Verse 129

तस्मिन् कृतोदकस्तीर्थे स्वच्छन्दगमनालयः ॥ भ्रमे द्विमानमारूढो सहस्रान्तरणर्तितः ॥

En aquel tīrtha donde se realizó el rito del agua—morada de libre tránsito—él vagaba, montado en un vehículo celestial, hecho para recorrer mil intervalos (o circuitos).

Verse 130

मम भार्या न भवती न चाहं तव वै पतिः ॥ एतच्च कारणं नान्यत्किञ्चिद्राजन्न संशयः ॥

Tú no eres mi esposa, ni yo soy en verdad tu esposo. Ésta es la causa—no hay nada más, oh rey—sin duda alguna.

Verse 131

तत्राथ म्रियते भूमे माघमासस्य द्वादशीम् ॥ ब्रह्माणं मां च पश्येत पश्यते च वृषध्वजम् ॥

Allí, oh Tierra, se debe morir en el duodécimo día del mes de Māgha; se contemplará a Brahmā y a mí, y también se contempla a Vṛṣadhvaja (Śiva).

Verse 132

ततः पतिवचः श्रुत्वा प्राग्ज्योतिषकुलोद्भवा ॥ शिरसा प्रणतिं कृत्वा इदं वचनमब्रवीत् ॥

Entonces, al oír las palabras de su esposo, la mujer nacida en el linaje de Prāgjyotiṣa inclinó la cabeza con reverencia y pronunció estas palabras.

Verse 133

पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥ तस्य ब्राह्मणमुख्यस्य पूर्वं यत्कथितं मया ॥

De nuevo expondré algo más; escucha, oh Vasundharā. Se trata de lo que antes relaté acerca de aquel principal entre los brāhmaṇas.

Verse 134

तस्मिन्कुब्जाम्रके भद्रे स्थानं तु मम रोचते ॥ पुण्डरीक इति ख्यातं तीर्थं चैव महत्फलम् ॥

En el lugar llamado Kubjāmraka, oh noble, ese sitio me es querido. El tīrtha es célebre como “Puṇḍarīka” y otorga gran fruto.

Verse 135

ततः सर्पवधं दृष्ट्वा कोधसंतप्तमानसा ॥ नाभाषितः किमपि नो मयैतदवधेहि वै ॥

Entonces, al ver la muerte de la serpiente, con la mente abrasada por la ira, no dije absolutamente nada; sábelo en verdad.

Verse 136

रथचक्रप्रमाणो वै चरते तत्र कच्छपः ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुंधरे ॥

Allí se mueve una tortuga del tamaño de la rueda de un carro. Y también te diré algo más; escucha, oh Vasundharā.

Verse 137

अनेन निहतः सर्पस्त्वया च नकुलो हतः ॥ कथं वा क्रियते क्रोधस्तन्मे वक्तुमिहार्हथ ॥

Por este acto ha sido muerto el serpiente, y por ti también ha sido muerto el mangosta. ¿Cómo, entonces, puede justificarse la ira? Dímelo aquí, te lo ruego.

Verse 138

स्नात्वा प्राप्नोति सुश्रोणि फलं तत्र महागुणम् ॥ पुण्डरीकस्य यज्ञस्य यजमानस्य यत्फलम् ॥

Tras bañarse allí, oh dama de hermosas caderas, se alcanza un fruto de gran mérito: el mismo fruto que corresponde al sacrificante del yajña Puṇḍarīka.

Verse 139

हते तु नकुले पुत्र किं ते क्रोधस्य कारणम् ॥ राजपुत्रि हते सर्पे किं वा ते मन्युकारणम् ॥

Pero, cuando el mangosta ha sido muerto, hija mía, ¿cuál es la causa de tu ira? Oh princesa, cuando la serpiente ha sido muerta, ¿cuál es en verdad el motivo de tu cólera?

Verse 140

प्राप्नोति वसुधे तत्र एवमेव न संशयः ॥ अथवा म्रियते तत्र लब्धसंज्ञो महायशाः ॥

Allí se lo alcanza, oh Tierra, así es en verdad; no hay duda. O bien, puede morir allí, recobrada la conciencia, volviéndose de gran renombre.

Verse 141

ततः पितुर्वचः श्रुत्वा कोसलेश्वरनन्दनः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं राजपुत्रो महायशाः ॥

Entonces, al oír las palabras de su padre, el hijo del señor de Kosala —el príncipe de gran renombre— pronunció una dulce declaración.

Verse 142

दशानां पुण्डरीकाणां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ भुक्त्वा यज्ञफलं तत्र जातिशुद्धो महातपाः ॥

El hombre obtiene el fruto de diez sacrificios Puṇḍarīka. Tras gozar allí del resultado del yajña, queda purificado en su condición y se vuelve un gran asceta de severa disciplina.

Verse 143

एतेन किं वा प्रश्नेन नैतत्प्रष्टुं त्वमर्हसि ॥ एनां पृच्छ महराज ज्ञास्यते कायचेष्टितम् ॥

¿De qué sirve esta pregunta? No te corresponde preguntar esto. Pregúntale a ella, oh gran rey; así se comprenderán su conducta corporal y su intención.

Verse 144

सिद्धस्य लभते नित्यं मम लोकाय गच्छति ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि प्रिये तद्वै शृणुष्व मे ॥

Él obtiene continuamente el estado de un siddha y va a mi mundo. Y además, amada, te diré algo más: escúchame.

Verse 145

पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा कोसलानां जनेश्वरः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं धर्मसंयोगसाधनम् ॥

Al oír las palabras de su hijo, el soberano del pueblo de Kosala pronunció una dulce y amable declaración, propicia para el recto acuerdo con el dharma.

Verse 146

अग्नितीर्थमिति ख्यातं सिद्धं कुब्जाम्रके स्थितम् ॥ यद्वै प्रज्ञायते देवि द्वादश्यां पापवर्जितैः ॥

Hay un vado sagrado conocido como «Agnitīrtha», un lugar santo probado situado en Kubjāmraka. Lo que allí se comprende, oh señora, en el duodécimo día lunar, por quienes están libres de pecado, es lo siguiente.

Verse 147

ब्रूहि पुत्र यथान्यायं यत्ते मनसि वर्तते ॥ प्रीतिविच्छेदकरणमुभयोर्हि कathyatām

Habla, hijo mío, conforme a lo que es debido—lo quequiera que habite en tu mente. Aquí expón la causa que provoca la ruptura del afecto entre ambos.

Verse 148

कौमुदस्य तु मासस्य मासो मार्गशिरस्य च ॥ आषाढस्य च मासस्य शुक्लपक्षस्य द्वादशीम्

En el mes llamado Kaumuda, y en el mes Mārgaśīrṣa; y en el mes Āṣāḍha—en la Dvādaśī de la quincena luminosa (śukla-pakṣa)—(se señala el tiempo prescrito de la observancia).

Verse 149

जाताः संवर्धिताः पुत्राः सर्वकामेषु निष्ठिताः ॥ पितृपृष्टं तु यद्गुह्यं गोपयन्ति सुताधमाः

Aunque los hijos nacen y son criados, y se afirman en la consecución de todos los deseos, los peores entre los hijos ocultan lo secreto cuando el padre pregunta por ello.

Verse 150

यश्चैव माधवे मासि समये यदि वर्तते ॥ तस्यां तु शुक्लद्वादश्यां तीर्थे तिष्ठति यत्रतः

Y quienquiera que esté presente en el tiempo debido en el mes Mādhava (Caitra), en esa Dvādaśī de la quincena luminosa, permanece en el tīrtha, el vado sagrado—dondequiera que éste se halle.

Verse 151

सत्यं वा यदि वा असत्यं न ब्रुवन्ति कदाचन ॥ पतन्ति नरके घोरे रौरवे तप्तवालुके

Sea verdad o falsedad, jamás responden con palabra; caen en el terrible infierno, Raurava, de arena ardiente.

Verse 152

तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि शृणुष्व हि वसुन्धरे ॥ येन चिह्नेन विज्ञेयं तीर्थं तत्रैव मामकम्

Explicaré su señal distintiva—escucha, oh Vasundharā—por la cual se reconoce allí mismo ese tīrtha sagrado que me pertenece.

Verse 153

पित्रा पृष्टं तु ये ब्रूयुः शुभं वाशुभमेव वा ॥ दिव्यां च ते गतिं यान्ति या गतिः सत्यवादिनाम्

Quienes, al ser preguntados por su padre, hablan—sea auspicioso o inauspicioso—alcanzan un curso luminoso, el destino mismo de los veraces.

Verse 154

न हि कश्चिद्विजानाति शास्त्रं मम न यश्च वै ॥ फलं तस्य प्रवक्ष्यामि मृतोऽपि स्नातकोऽपि वा

Pues nadie comprende verdaderamente mi śāstra; y respecto de quien en verdad no lo comprende, declararé su fruto, ya haya muerto o sea un snātaka (purificado por el baño ritual).

Verse 155

ततः पितुर्वचः श्रुत्वा कोसलानन्दिवर्धनः ॥ उवाच श्लक्ष्णया वाचा तत्रैव जनसंसदि

Entonces, tras oír las palabras de su padre, Kosalānandivardhana habló con voz suave, allí mismo en la asamblea pública.

Verse 156

एकचित्तं समाधाय तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ अग्नितीर्थेषु स्नातो वै तस्मिन्कुब्जाम्रकेषु च

Con la mente unificada y recogida, escucha esto, oh Vasundharā. En verdad, habiéndose bañado en los Agni-tīrthas, y también en aquellos lugares llamados Kubjāmraka…

Verse 157

गच्छत्वेष जनः सर्वो यथान्यायं गृहानि वै ॥ प्रातस्त्वां कथयिष्यामि यद्वक्तव्यमवश्यकम्

«Que toda esta gente vaya a sus casas conforme a la debida costumbre. Por la mañana te diré lo que necesariamente debe decirse.»

Verse 158

अग्नितीर्थं महाभागे दीप्तमन्तं सवैष्णवम् ॥ सप्त कृत्वाग्निमेधानां यत्फलं भवति प्रिय

«Oh afortunada, este Agni-tīrtha es resplandeciente, colmado de potencia sagrada y vinculado a la tradición vaiṣṇava. Amada, aquí se obtiene el mérito que nace de realizar siete ritos de Agni-medha.»

Verse 159

प्रभातायां तु शर्वर्यां दुन्दुभीनां विनादनैः ॥ निबुद्धः कोसलश्रेष्ठः सूतमागधबन्दिभिः

«Cuando la noche se tornó alba, el más excelso de los kosalas fue despertado por el resonar de los timbales, y por sūtas, māgadhas y bardos.»

Verse 160

प्राप्नोति तन्महाभागे स्नानमात्रान्न संशयः ॥ अथवा म्रियते तत्र एकैकान्द्वादशीकृतान्

«Oh afortunada, con solo bañarse se alcanza ese fruto, sin duda. O bien, si alguien muere allí, el mérito se vuelve doce veces mayor por cada (acto).»

Verse 161

तदा कमलपत्राक्षो राजपुत्रो महायशाः ॥ स्नात्वा च मङ्गलैर्युक्तो राजद्वारमुपागतः

«Entonces el príncipe, de ojos como pétalos de loto y de gran renombre, tras bañarse y acompañado de ritos auspiciosos, se acercó a la puerta real.»

Verse 162

स्थित्वा विंशत्यहोरात्रान्मम लोकाय गच्छति ॥ तीर्थस्य तस्य वक्ष्यामि चिह्नानि शृणु सुन्दरी

Habiendo permanecido veinte días y noches, uno va a mi mundo. Describiré las señales de ese tīrtha; escucha, oh hermosa.

Verse 163

येन विज्ञायते प्राज्ञैर्मम भक्तं सुखावहम् ॥ उष्णं भवति हेमन्ते वसुधे तज्जलं तथा

Por ello los sabios reconocen (este lugar) como devoción hacia mí, portadora de bienestar. En invierno, oh Tierra, su agua se vuelve cálida.

Verse 164

कञ्चुकेस्तु वचः श्रुत्वा कोसलानां जनेश्वरः ॥ शीघ्रं प्रवेशय सुतं कञ्चुके साधुवादिनम्

Pero el señor del pueblo de Kosala, al oír las palabras del camarero, dijo: «Camarero, admite pronto a mi hijo, el que habla con rectitud».

Verse 165

उष्णकाले भवेच्छीतमेवं चिह्नं तु तद्भवेत् ॥ एष वह्निर्महाभागे तीर्थमाग्नेयमुत्तरे

En la estación calurosa se vuelve fría: tal es, en verdad, su señal. Este, oh afortunada, es el «Fuego» (Vahni): el Āgneya-tīrtha en la región del norte.

Verse 166

इत्युक्तो राजपुत्रं तु प्रावेशयदनुज्ञया ॥ राजपुत्रः पितुर्वेश्म प्रविश्य नियतः शुचिः

Así instruido, lo hizo entrar al príncipe con permiso. El príncipe, al entrar en la morada de su padre, era disciplinado y puro.

Verse 167

तरन्ति मानवाः येन घोरं संसारसागरम् ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि देवि कुब्जाम्रके महत् ॥

Por ese medio, los hombres atraviesan el terrible océano de la existencia mundana. Y además, oh Diosa, te expondré el gran relato concerniente a Kubjāmraka.

Verse 168

ववन्दे चरणौ मूर्ध्ना निषीदेतिसुतं ततः ॥ तमब्रवीत्पिता जीव जयेत्युक्ता मुदान्वितः ॥

Se postró a los pies, inclinando la cabeza; entonces (alguien dijo): «Siéntate, hijo mío». Luego el padre le habló: «Vive; sé victorioso»; y al decirlo quedó colmado de gozo.

Verse 169

वायव्यमिति विख्यातं तीर्थं धर्माद्विनिःसृतम् । तस्मिंस्तीर्थे तु यः स्नातः कृतनित्योदकक्रियः ॥

Se dice que existe un tīrtha, un vado sagrado, célebre como «Vāyavya», surgido de Dharma. Y quien se baña en ese tīrtha, tras cumplir el rito diario del agua (nityodaka), (obtiene el mérito declarado).

Verse 170

ततस्तु कञ्चुकी गत्वा राज्ञे चैव न्यवेदयत् ॥ द्वारि तिष्ठति पुत्रस्ते तव दर्शनलालसः ॥

Entonces el chambelán (kancukī) fue y se lo comunicó al rey: «Tu hijo está de pie en la puerta, anheloso de verte».

Verse 171

पितृपुत्रौ तु विज्ञेयौ जनैस्त्वेकत्र संस्थितौ ॥ हर्षितस्त्वान्तरो बाह्यः कृतकौतुकमङ्गलः ॥

La gente los reconoció como padre e hijo, de pie juntos en un mismo lugar. Él estaba gozoso por dentro y por fuera, habiendo realizado festivas y auspiciosas observancias.

Verse 172

दिनानि दश पञ्चैतत्कृतमेव हि मामकम् ॥ जन्म वा मरणं वापि भूमौ नैव पुनर्भवेत् ॥

Durante quince días, esto ha sido hecho en verdad en mi nombre. En la tierra no habrá de nuevo nacimiento, ni siquiera muerte (es decir, liberación del retorno a la existencia encarnada).

Verse 173

युवयोः प्रीतिविच्छेदे कारणं गोपितं हि यत् ॥ ततो राजकुमारस्तं पितरं प्रत्यभाषत ॥

Puesto que la causa de la ruptura del afecto entre vosotros dos había sido mantenida oculta, entonces el príncipe se dirigió a aquel padre.

Verse 174

जायते च चतुर्बाहुर्मम लोके प्रतिष्ठितः ॥ तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि वायुतीर्थस्य सुन्दरि ॥

Y nace un ser de cuatro brazos, establecido en mi mundo. Te declararé su señal: la señal del Vāyu-tīrtha, oh hermosa.

Verse 175

अवश्यमेव वक्तव्यं त्वया पृष्टेन निष्फलम् ॥ तद्गुह्यं हि महाराज प्रीतिविच्छेदकारकम् ॥

Debe decirse sin falta; cuando se te ha preguntado, callarlo es inútil. Pues ese secreto, oh gran rey, es en verdad la causa que provoca la ruptura del afecto.

Verse 176

येन चिह्नेन विज्ञेयं तीर्थं तच्च महत्तरम् ॥ अश्वत्थवृक्षपत्राणि चलन्ति नित्यशो वने ॥

¿Por qué señal ha de reconocerse ese tīrtha, en verdad el más eminente? En el bosque, las hojas del árbol aśvattha se mueven continuamente.

Verse 177

यदीच्छसि महाराज श्रोतुं गुह्यमिदं महत् ॥ आगच्छ तात कुब्जाम्रे मया सह महीपते

Si deseas, oh gran rey, escuchar este gran secreto, ven, querido, a Kubjāmra conmigo, oh señor de la tierra.

Verse 178

चतुर्विंशतिर्द्वादश्यां येन विज्ञायते खलु ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तीर्थं कुब्जाम्रके धरे

En el duodécimo día, por el cual en verdad se reconoce la medida de veinticuatro, de nuevo declararé otro tīrtha en Kubjāmra sobre la tierra.

Verse 179

तत्र ते कथयिष्यामि कोसलाधिपते त्वरन् ॥ यत्त्वया पृच्छितं ह्येतद्गुह्यं पूर्वमनिन्दितम्

Allí, oh soberano de Kosala, te diré pronto ese mismo secreto, antes irreprochable en la tradición, que tú has preguntado.

Verse 180

शक्रतीर्थमिति ख्यातं सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ तस्मिंस्तीर्थे वरारोहे शक्रतीर्थे वसुंधरे

Es célebre con el nombre de «Śakra-tīrtha», medio de liberación de todo el ciclo de la existencia mundana. En ese vado sagrado—oh noble—en Śakra-tīrtha sobre la tierra,

Verse 181

ततस्तस्य वचः श्रुत्वा राजपुत्रस्य वै नृपः ॥ बाढमित्येव तत्राह पुत्रप्रेम्णा समन्वितः

Entonces, al oír las palabras del príncipe, el rey respondió allí: «Así sea», colmado de afecto por su hijo.

Verse 182

शक्रस्तु वसते लोके वज्रहस्तो न संशयः ॥ अथवा म्रियते तत्र शक्रतीर्थे महातपे

Śakra, portador del rayo (vajra), mora en el mundo, sin duda; o bien, se dice que allí muere, en el Śakra-tīrtha, oh gran asceta.

Verse 183

राजपुत्रे गते सुभ्रु अमात्यानां च सन्निधौ ॥ उवाच मधुरं वाक्य ये वै तत्र समागताः

Cuando el príncipe hubo partido, oh hermosa, y en presencia de los ministros, los allí reunidos pronunciaron palabras dulces.

Verse 184

उपोष्य दशरात्राणि मम लोकाय गच्छति ॥ तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि येन विज्ञायते ततः

Habiendo ayunado durante diez noches, va a mi mundo. Declararé su señal distintiva, por la cual será reconocido después.

Verse 185

अमात्याः शृणुतेमं मे वचनं कृतनिश्चयम् ॥ कुब्जाम्रकं प्रति वयं गच्छामस्तस्य साधनम्

Ministros, escuchad esta declaración mía, hecha con firme determinación: iremos hacia Kubjāmraka, emprendiendo los medios para ese fin.

Verse 186

एकचित्तं समाधाय शृणु सुन्दरि तत्त्वतः ॥ पञ्च वृक्षास्तु तिष्ठन्ति तद्दक्षिणदिशे क्षिते

Concentrando la mente en un solo punto, escucha, oh hermosa, en verdad: allí, en la dirección meridional sobre la tierra, se alzan cinco árboles.

Verse 187

शीघ्रं सम्पाद्यतां चैव युज्यन्तां गजवाजिनः ॥ राज्ञो वचस्ते संश्रुत्य तमूचुः कृतमेव तत् ॥

«Que se hagan pronto los preparativos, y que se enganchen los elefantes y los caballos». Al oír la orden del rey, le dijeron: «En verdad, ya está hecho».

Verse 188

शक्रतीर्थस्य चिह्नं ते वसुधे परिकीर्तितम् ॥ अन्यच्च तीर्थं वक्ष्यामि तस्मिन् कुब्जाम्रके परम् ॥

«Ya se te ha expuesto, oh Tierra, la señal distintiva del tīrtha de Śakra. Y también te describiré otro lugar sagrado, supremo, en la región llamada Kubjāmraka.»

Verse 189

इत्युक्त्वा सप्तरात्रेण सर्वं सम्पाद्य साधनम् ॥ गजाश्वपशुयानादिकार्षापणकधेनुकम् ॥

Dicho esto, en el plazo de siete noches dispusieron todos los pertrechos: elefantes, caballos, bestias de carga y vehículos, así como monedas kārṣāpaṇa y vacas lecheras.

Verse 190

यत्प्राप्नोति मृतो वापि पुरुषः संहितव्रतः ॥ अष्टवर्षसहस्राणि गत्वा वै वरुणालयम् ॥

Lo que un hombre obtiene —aun si muere— cuando sus votos se observan debidamente: tras ir a la morada de Varuṇa por ocho mil años, alcanza ese estado.

Verse 191

ततः स राजशार्दूलः पुत्रमाह वसुन्धरे ॥ राज्यं शून्यं कथं त्यक्त्वा गमिष्यामो वयं सुत ॥

Entonces aquel tigre entre los reyes dijo a su hijo, oh Tierra: «¿Cómo podremos partir dejando el reino vacío, hijo mío?»

Verse 192

स्वच्छन्दगमनो भूत्वा एवमेव न संशयः ॥ अथ वै म्रियते तत्र विंशवर्षोषितो नरः ॥

Habiéndose vuelto libre para partir según su voluntad—así es, sin duda. Entonces, en verdad, el hombre que ha morado allí veinte años muere allí.

Verse 193

ततः पितुर्वचः श्रुत्वा राजपुत्रो महायशाः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं गृहीत्वा चरणौ पितुः ॥

Entonces, al oír las palabras de su padre, el ilustre príncipe habló dulcemente, tomando los pies de su padre.

Verse 194

सर्वसङ्गं परित्यज्य मम लोकं स गच्छति ॥ तस्य चिह्नं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥

«Abandonando todo apego, él va a mi mundo. Declararé su señal distintiva; escúchala, oh Tierra.»

Verse 195

कनीयानेष मे भ्राता एकोदरसमुद्भवः ॥ एतस्य दीयतां राज्यं यथान्यायेन चागतम् ॥

«Este es mi hermano menor, nacido del mismo vientre. Que se le entregue el reino, como es debido y conforme al orden legítimo.»

Verse 196

तत्र धारा पतत्येका एकरूपा सदा भवेत् ॥ न वर्धते च वर्षासु घर्मे न ह्रसते पुनः ॥

Allí cae una sola corriente—de forma uniforme, siempre igual. No crece en la estación de lluvias, ni vuelve a menguar en el calor.

Verse 197

पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा कोसलानां कुलोद्वहः ॥ वर्तमानॆऽपि च ज्येष्ठे कनीयान् कथमर्हति

Al oír las palabras de su hijo, el ilustre sostén del linaje de Kosalā reflexionó: «Aun estando vivo el hermano mayor, ¿cómo podría el menor ser tenido por digno del reino o del privilegio?»

Verse 198

सप्तसामुद्रकं नाम तस्मिन्कुब्जाम्रके परम् ॥ तस्मिन्कृतोदको भूमे नरो धर्मपरायणः

«En el supremamente venerado lugar de Kubjāmraka hay un sitio llamado Saptasāmudraka. Oh Tierra, la persona consagrada al dharma que allí realiza el rito del agua…»

Verse 199

ततः पितुर्वचः श्रुत्वा कोसलायाः कुलोद्भवः ॥ उवाच मधुरं वाक्यं पितरं धर्मकारणात्

Entonces, tras oír las palabras de su padre, el descendiente del linaje de Kosalā habló dulcemente a su padre, movido por la causa del dharma, para sostener lo recto.

Verse 200

त्रयाणामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥ शीघ्रं गच्छति वै स्वर्गं सहस्रं दश पञ्च च

El ser humano obtiene el fruto de tres sacrificios Aśvamedha, y en verdad asciende pronto al cielo—tras mil, diez y cinco (según la medida elíptica del pasaje).