Adhyaya 8

Verse 1

। लोमश उवाच । तस्करोऽपि पुरा ब्रह्मन्सर्वधर्मबाहिष्कृतः । ब्रह्मघ्नोऽसौ सुरापश्च सुवर्णस्य च तस्करः

Dijo Lomaśa: «Oh brāhmaṇa, antaño hubo un ladrón, expulsado de todo dharma. Era asesino de un brāhmaṇa, bebedor de licor y también ladrón de oro.»

Verse 2

लंपटोहि महापाप उत्तमस्त्रीषु सर्वदा । द्यूतकारी सदा मंदः कितवैः सह संगतः

Era, en verdad, lujurioso y de gran pecado, siempre tras las nobles mujeres de otros. Jugador empedernido y de mente torpe, se juntaba con tahúres y embaucadores.

Verse 3

एकदा क्रीडता तेन हारितं द्यूतमद्भुतम् । कितवैर्मर्द्यमानो हि तदा नोवाच किञ्चन

Una vez, mientras jugaba, perdió estrepitosamente en un asombroso juego de dados. Aunque los tahúres lo golpeaban, en aquel momento no dijo palabra alguna.

Verse 4

पीडितोऽप्यभवत्तूष्णीं तैरुक्तः पापकृत्तमः । द्यूते त्वया च तद्द्रव्यं हारितं किं प्रयच्छसि

Aunque atormentado, permaneció en silencio. Entonces aquellos hombres dijeron al peor de los pecadores: «En el juego has perdido esa hacienda; ¿con qué pagarás?»

Verse 5

नो वा तत्कथ्यतां शीघ्रं याथातथ्येन दुर्मते । यद्धारितं प्रयच्छामि रात्रावित्यब्रवीच्च सः

«Si no, dilo pronto y con toda verdad, necio», le apremiaron. Él respondió: «Lo que he perdido, lo devolveré por la noche».

Verse 6

तैर्मुक्तस्तेन वाक्येन गतास्ते कितवादयः । तदा निशीथसमये गतोऽसौ शिवमंदिरम्

Confiados en esas palabras, lo soltaron, y los tahúres y los demás se marcharon. Luego, en lo más hondo de la noche, él fue al templo de Śiva.

Verse 7

शिरोधिरुह्य शम्भोश्च घण्टामादातुमुद्यतः । तावत्कैलासशिखरे शंभुः प्रोवाच किंकरान्

Habiendo trepado hasta la cabeza del (liṅga de) Śambhu y decidido a tomar la campana, en ese mismo instante, en la cumbre del Kailāsa, Śambhu habló a Sus servidores.

Verse 8

अनेन यत्कृतं चाद्य सर्वेषामधिकं भुवि । सर्वेषामेव भक्तानां वरिष्ठोऽयं च मत्प्रियः

Lo que éste ha hecho hoy supera a todos en la tierra. En verdad, entre todos los devotos, éste es el más excelso y me es querido.

Verse 9

इति प्रोक्त्वान यामास वीरभद्रादिभिर्गणैः । ते सर्वे त्वरिता जग्मुः कैलासाच्छिववल्लभात्

Dicho esto, Śiva envió a los gaṇas encabezados por Vīrabhadra. Todos ellos partieron con presteza desde Kailāsa, la morada amada de Śiva.

Verse 10

सर्वैर्डमरुनादेन नादितं भुवनत्रयम् । तान्दृष्ट्वा सहसोत्तीर्य तस्करोसौ दुरात्मवान् । लिंगस्य मस्तकात्सद्यः पलायनपरोऽभवत्

Con el sonido de sus ḍamarus, los tres mundos resonaron. Al verlos, aquel ladrón malvado saltó de inmediato desde la cima del liṅga y se entregó por completo a la huida.

Verse 11

पलायमानं तं दृष्ट्वा वीरभद्रः समाह्वयत्

Al verlo huir, Vīrabhadra le llamó.

Verse 12

कस्माद्विभेपि रे मन्द देवदेवो महेस्वरः । प्रसन्नस्तव जातोद्य उदारचरितो ह्यसौ

“¿Por qué temes, necio? Maheśvara, el Dios de los dioses, hoy se ha complacido contigo, pues Él es verdaderamente noble en su conducta.”

Verse 13

इत्युक्त्वा तं विमाने च कृत्वा कैलासमाययौ । पार्षदो हि कृतस्तेन तस्करो हि महात्मना

Dicho esto, lo puso en un vimāna, carro celestial, y regresó a Kailāsa. Aquel ladrón fue hecho en verdad un pārṣada, un servidor cercano, por el Señor de gran alma.

Verse 14

तस्माद्भाव्या शिवे भक्तिः सर्वेषामपि देहिनाम् । पशवोऽपि हि पूज्याः स्युः किं पुनर्मानवाभुवि

Por ello, todos los seres encarnados deben cultivar la devoción (bhakti) a Śiva. Si aun los animales, por su vínculo con Śiva, llegan a ser dignos de veneración, ¡cuánto más los seres humanos en la tierra!

Verse 15

ये तार्किकास्तर्कपरास्तथ मीमांसकाश्च ये । अन्योन्यवादिनश्चान्ये चान्ये वात्मवितर्ककाः

Aquellos que son lógicos entregados al razonamiento, y los mīmāṃsakas; otros que disputan entre sí, y otros más que se entregan a conjeturas sobre el propio ser—

Verse 16

एकवाक्यं न कुर्वंति शिवार्चनबहिष्कृताः । तर्को हि क्रियते यैश्च तेसर्वे किं शिवं विना

Quienes excluyen la adoración de Śiva no llegan a una sola palabra, a una conclusión concorde. Aquellos que sólo cultivan la disputa: ¿qué son todos ellos sin Śiva?

Verse 17

तथा किं बहुनोक्तेन सर्वेऽपि स्थिरजंगमाः । प्राणिनोऽपि हि जायंते केवलं लिंगधारिणः

¿Y para qué decir más? Todos los seres, inmóviles y móviles—toda criatura viviente—nacen únicamente como portadores del liṅga, el signo de la potencia generadora y de la identidad.

Verse 18

पिण्डीयुक्तं यता लिंगं स्थापितं च यथाऽभवत् । तथा नरा लिंगयुक्ताः पिण्डीभूतास्तता स्त्रियः

Así como el liṅga fue establecido junto con su base (piṇḍī/pīṭhikā), así también los varones están dotados del liṅga, y las mujeres, correspondientemente, están dotadas de la piṇḍī, el soporte sagrado.

Verse 19

शिवशक्तियुतं सर्वं जगदेतच्चराचरम् । तं शिवं मौढ्यतस्त्यक्त्वा मूढाश्चान्यं भजंति ये

Este universo entero—lo móvil y lo inmóvil—está impregnado de Śiva junto con Śakti. Quienes, por ilusión, abandonan a ese Śiva y adoran a otro, están verdaderamente extraviados.

Verse 20

धर्ममात्यंतिकं तुच्छं नश्वरं क्षणभंगुरम् । यो विष्णुः स शिवो ज्ञेयो यः शिवो विष्णुरेव सः

La religiosidad mundana, ‘suprema’ sólo de nombre, es mezquina, perecedera y frágil como un instante. Sabe que quien es Viṣṇu es Śiva, y quien es Śiva es, en verdad, Viṣṇu.

Verse 21

पीठिका विष्णुरूपं स्याल्लिंगरूपी महेश्वरः । तस्माल्लिंगार्चनं श्रेष्ठं सर्वेषामपि वै द्विजाः

La pīṭhikā, el pedestal, es de la forma de Viṣṇu, y Maheśvara es de la forma del liṅga. Por ello, la adoración del liṅga es la más excelsa para todos—en verdad, oh nacidos dos veces.

Verse 22

ब्रह्मा मणिमयं लिंगं पूजयत्यनिशं शुभम् । इन्द्रो रत्नमयं लिंगं चन्द्रो मुक्तामयं तथा

Brahmā venera sin cesar un liṅga auspicioso hecho de gemas; Indra venera un liṅga hecho de joyas; y Candra, asimismo, venera un liṅga hecho de perlas.

Verse 23

भानुस्ताम्रमयं लिंगं पूजयत्यनिशं शुभम् । रौक्मं लिंगं कुबेरश्च पाशी चारक्तमेव च

Bhānu (el Sol) venera sin cesar un auspicioso liṅga de cobre. Kubera venera un liṅga de oro, y Pāśī (Varuṇa) también venera un liṅga de color rojo.

Verse 24

यमो नीलमयं लिंगं राजतं नैरृतस्तथा । काश्मीरं पवनो लिंगमर्चयत्यनिशं विभोः

Yama venera un liṅga azul; Nairṛta, asimismo, venera un liṅga de plata. Y Pavana (el Viento) adora sin cesar el liṅga del Señor, teñido de tono kāśmīra (azafranado).

Verse 25

एवं ते लिंगिताः सर्वे लोकपालाः सवासवाः । तथा सर्वेऽपि पाताले गंधर्वाः किंनरैः सह

Así, todos los Lokapāla, junto con los Vasus, quedan señalados por la devoción al liṅga; y del mismo modo, en Pātāla, todos los Gandharvas, junto con los Kinnaras, se consagran de igual manera.

Verse 26

दैत्यानां वैष्णवाः केचित्प्रह्लादप्रमुखा द्विजाः । तथाहि राक्षसानां च विभीषणपुरोगमाः

Entre los Daityas, algunos son vaiṣṇavas, devotos de Viṣṇu—siendo Prahlāda el principal, oh dos veces nacido. Asimismo, entre los Rākṣasas también hay devotos, encabezados por Vibhīṣaṇa.

Verse 27

बलिश्च नमुचिश्चैव हिरण्यकशिपुस्तथा । वृषपर्वा वृषश्चैव संह्रादो बाण एव च

Bali y Namuci, así como Hiraṇyakaśipu; Vṛṣaparvā y también Vṛṣ; Saṃhrāda y Bāṇa igualmente: éstos son los seres ilustres mencionados aquí.

Verse 28

एते चान्ये च बहवः शिष्याः शुक्रस्य धीमतः । एवं शिवार्चनरताः सर्वे ते दैत्यदानवाः

Estos—y muchos otros además—fueron discípulos del sabio Śukra. Así, todos aquellos Daityas y Dānavas permanecían siempre entregados al culto de Śiva.

Verse 29

राक्षसा एव ते सर्वे शिवपूजान्विताः सदा । हेतिः प्रहेतिः संयातिर्विघसः प्रघसस्तथा

En verdad, todos ellos eran Rākṣasas, siempre dedicados a la adoración de Śiva: Heti, Praheti, Saṃyāti, Vighasa y también Praghasa.

Verse 30

विद्युज्जिह्वस्तीक्ष्णदंष्ट्रो धूम्राक्षो भीमविक्रमः । माली चैव सुमाली च माल्यवानतिभीषमः

Vidyujjihva, Tīkṣṇadaṃṣṭra, Dhūmrākṣa de terrible poder; y Mālī, Sumālī y Mālyavān, en extremo temibles.

Verse 31

विद्युत्कैशस्तडिज्जिह्वो रावणश्च महाबलः । कुंभकर्णो दुराधर्षो वेगदर्शी प्रतापवान्

Vidyutkaiśa, Taḍijjihva y Rāvaṇa de gran fuerza; y Kumbhakarṇa, difícil de someter; Vegadarśī, dotado de esplendor y valentía.

Verse 32

एते हि राक्षसाः श्रेष्ठा शिवार्चनरताः सदा । लिंगमभ्यर्च्य च सदा सिद्धिं प्राप्ताः पुरा तु ते

Pues éstos eran los más eminentes entre los Rākṣasas, siempre entregados a la adoración de Śiva. Habiendo venerado continuamente el Liṅga, en tiempos antiguos alcanzaron la siddhi, la realización espiritual.

Verse 33

रावणेन तपस्तप्तं सर्वेषामपि दुःखहम् । तपोधिपो महादेवस्तुतोष च तदा भृशम्

La austeridad practicada por Rāvaṇa afligía a todos. Sin embargo, Mahādeva, señor del poder ascético, quedó entonces grandemente complacido.

Verse 34

वरान्प्रायच्छत तदा सर्वेषामपि दुर्लभान् । ज्ञानं विज्ञानसहितं लब्धं तेन सदाशिवात्

Entonces (Mahādeva) concedió dones difíciles de obtener para cualquiera. De Sadāśiva, Rāvaṇa recibió conocimiento junto con sabiduría realizada y aplicada.

Verse 35

अजेयत्वं च संग्रामे द्वैगुण्यं शिरसामपि । पंचवक्त्रो महा देवो दशवक्त्रोऽथ रावणः

Y (obtuvo) invencibilidad en la batalla, e incluso la duplicación de sus cabezas. Mahādeva es de cinco rostros; y entonces Rāvaṇa se volvió de diez rostros.

Verse 36

देवानृषीन्पितॄंश्चैव निर्जित्य तपसा विभुः । महेशस्य प्रसादाच्च सर्वेषामधिकोऽभवत्

Con la fuerza de su austeridad, aquel poderoso venció incluso a los Devas, a los Ṛṣis y a los Pitṛs. Por la gracia de Maheśa, llegó a ser superior a todos.

Verse 37

राजा त्रिकूटाधिपतिर्महेशेन कृतो महान् । सर्वेषां राक्षसानां च परमासनमास्तितः

Aquel rey—señor de Trikūṭa—fue hecho inmensamente grande por Maheśa, y ocupó el trono supremo entre todos los Rākṣasas.

Verse 38

तपस्विनां परीक्षायै यदृषीणां विहिंसनम् । कृतं तेन तदा विप्रा रावणेन तपस्विना

Oh brāhmanes, cualquier daño que entonces infligió a los ṛṣis fue cometido por Rāvaṇa, el asceta, como una “prueba” de la austeridad de los santos.

Verse 39

अजेयो हि महाञ्जातो रावणो लोकरावणः । सृष्ट्यंतरं कृतं येन प्रसादाच्छंकरस्य च

En verdad, Rāvaṇa—«el terror de los mundos»—nació poderoso e invencible; por el favor de Śaṅkara, incluso provocó una alteración en el orden establecido del mundo.

Verse 40

लोकपाला जितास्तेन प्रतापेन तपस्विना । ब्रह्मापि विजितो येन तपसा परमेण हि

Por el esplendor y el poder de aquel asceta, los guardianes de los mundos fueron vencidos; en verdad, incluso Brahmā fue doblegado por su suprema austeridad.

Verse 41

अमृतांशुकरो भूत्वा जितो येन शशी द्विजाः । दाहकत्वाज्जितो वह्निरीशः कैलासतोलनात्

Oh, nacidos dos veces, por él incluso la Luna—hecha dadora de rayos como néctar—fue sometida; el Fuego fue sometido en su poder de quemar; y el Señor fue desafiado al alzar el Kailāsa.

Verse 42

ऐश्वर्येण जितश्चेन्द्रो विष्णुः सर्वगतस्तथा । लिंगार्चनप्रसादेन त्रैलोक्यं च वशीकृतम्

Por su sola soberanía fue vencido Indra, y asimismo Viṣṇu, el omnipresente; y por la gracia obtenida al adorar el Liṅga, los tres mundos quedaron bajo su dominio.

Verse 43

तदा सर्वे सुरगणा ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः । मेरुपृष्ठं समासाद्य सुमंत्रं चक्रिरे तदा

Entonces todas las huestes de los dioses, encabezadas por Brahmā y Viṣṇu, llegaron a la loma cimera del monte Meru y allí realizaron un rito sagrado y auspicioso de mantras.

Verse 44

पीडिताः स्मो रावणेन तपसा दुष्करेण वै । गोकर्णाख्ये गिरौ देवाः श्रूयतां परमाद्भुतम्

«Rāvaṇa nos aflige con una austeridad verdaderamente difícil. Oh dioses, en el monte llamado Gokarṇa—escuchad lo supremamente maravilloso.»

Verse 45

साक्षाल्लिंगार्चनं येन कृतमस्ति महात्मना । ज्ञानज्ञेयं ज्ञानगम्यं यद्यत्परममद्भुतम् । तत्कृतं रावणेनैव सर्वेषां दुरतिक्रमम्

Aquel magnánimo realizó la adoración directa del propio Liṅga. Cuanto es conocimiento, cuanto debe conocerse, cuanto se alcanza por el conocimiento—todo lo supremamente maravilloso—lo llevó a cabo Rāvaṇa solo, inaccesible para todos los demás.

Verse 46

वैराग्यं परमास्थाय औदार्यं च ततोऽधिकम् । तेनैव ममता त्यक्ता रावणेन महात्मना

Asentado en el desapego supremo y en una generosidad aún mayor, el magnánimo Rāvaṇa abandonó el sentimiento de posesión, el “mío”.

Verse 47

संवत्सरसहस्राच्च स्वशिरो हि महाभुजः । कृत्त्वा करेण लिंगस्य पूजनार्थं समर्पयत्

Tras mil años, aquel de poderosos brazos se cortó con su propia mano la cabeza y la ofreció como ofrenda para la adoración del Liṅga.

Verse 48

रावणस्य कबंधं च तदग्रे च समीपतः । योगधारणया युक्तं परमेण समाधिना

Y allí, cerca del frente, estaba el tronco decapitado de Rāvaṇa: firme, sostenido por la concentración yóguica y absorto en el samādhi supremo.

Verse 49

लिंगे लयं समाधाय कयापि कलया स्थितम् । अन्यच्छिरोविवृश्च्यैवं तेनापि शिवपूजनम् । कृतं नैवान्यमुनिना तथा चैवापरेणहि

Habiendo fundido su conciencia en el Liṅga, permaneció allí establecido por cierta potencia. Luego, del mismo modo, cortó otra cabeza y volvió a rendir culto a Śiva—acto que ningún otro muni, ni nadie en absoluto, había realizado.

Verse 50

एवं शिरांस्येव बहूनि तेन समर्पितान्येव शिवार्चनार्थे । भूत्वा कबंधो हि पुनः पुनश्च शिवोऽसौ वरदो बभूव

Así ofreció muchas cabezas para la adoración de Śiva; y aunque una y otra vez quedaba sin cabeza, ese mismo Śiva se volvió para él el dador de dones.

Verse 51

मया विनासुरस्तत्र पिंडीभूतेन वै पुरा । वरान्वरय पौलस्त्य यथेष्टं तान्ददाम्यहम्

Antaño, en ese lugar, cuando yo me manifesté en forma condensada, ningún asura podía subsistir ante mí. Elige tus dones, oh Paulastya; según tu deseo, yo te los concederé.

Verse 52

रावणेन तदा चोक्तः शिवः परममंगलः । यदि प्रसन्नो भगवन्देयो मे वर उत्तमः

Entonces Rāvaṇa habló a Śiva, el sumamente auspicioso: «Si estás complacido, oh Señor, concédeme el don más excelso».

Verse 53

न कामयेऽन्यं च वरमाश्रये त्वत्पदांबुजम् । यथा तथा प्रदातव्यं यद्यस्ति च कृपा मयि

No anhelo otro don; me acojo a tus pies de loto. Del modo que Tú lo juzgues conveniente, concédeme tu gracia, si en verdad hay compasión hacia mí.

Verse 54

तदा सदाशिवेनोक्तो रावणो लोकरावणः । मत्प्रसादाच्च सर्वं त्वं प्राप्स्यसे मनसेप्सितम्

Entonces Sadāśiva dijo a Rāvaṇa, el azote de los mundos: «Por mi gracia, obtendrás todo cuanto tu mente anhele».

Verse 55

एवं प्राप्तं शिवात्सर्वं रावणेन सुरेश्वराः । तस्मात्सर्वैर्भवद्भिश्च तपसा परमेण हि

Así, oh señores de los dioses, Rāvaṇa obtuvo todo de Śiva. Por ello, también vosotros debéis emprender, en verdad, la austeridad suprema.

Verse 56

विजेतव्यो रावणोयमिति मे मनसि स्थितम् । ्च्युतस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्माद्या देवतागणाः

«A este Rāvaṇa hay que vencerlo»: así quedó asentado en mi mente. Al oír las palabras de Cyuta, Brahmā y las huestes de los dioses se reunieron a deliberar.

Verse 57

चिंतामापेदिरे सर्वे चिरं ते विषयान्विताः । ब्रह्मापि चेंद्रियग्रस्तः सुता रमितुमुद्यतः

Largamente atados a los objetos de los sentidos, todos cayeron en una prolongada ansiedad; incluso Brahmā —dominado por los sentidos— se dispuso al juego amoroso con su propia hija.

Verse 58

इंद्रो हि जारभावाच्च चंद्रो हि गुरुतल्पगः । यमः कदर्यभावाच्च चंचलत्वात्सदागतिः

Indra, por la mente del seductor; la Luna, como quien profanó el lecho del maestro; Yama, por su avaricia—y así, por su inconstancia, siempre se inclinan a la caída.

Verse 59

पावकः सर्वभक्षित्वात्तथान्ये देवतागणाः । अशक्ता रावणं जेतुं तपसा च विजृंभितम्

Pāvaka (el Fuego), por devorarlo todo, y asimismo las demás huestes de los dioses, no pudieron vencer a Rāvaṇa, engrandecido y expandido por la austeridad.

Verse 60

शैलादो हि महातेजा गणश्रेष्ठः पुरातनः । बुद्धि मान्नीतिनिपुणो महाबलपराक्रमी

Śailāda era de gran esplendor—antiguo, el primero entre los gaṇas—inteligente, diestro en la recta política, y dotado de inmensa fuerza y valor.

Verse 61

शिवप्रियो रुद्ररूपी महात्मा ह्युवाच सर्वानथ चेंद्रमुख्यान् । कस्माद्यूयं संभ्रमादागताश्च एतत्सर्वं कथ्यतां विस्तरेण

Aquel gran ser—amado de Śiva y portador de la forma de Rudra—se dirigió entonces a todos, en especial a Indra y a los demás: «¿Por qué habéis venido con tanta prisa y turbación? Decidme todo con detalle».

Verse 62

नंदिना च तदा सर्वे पृष्टाः प्रोचुस्त्वरान्विताः

Entonces, interrogados por Nandī, todos respondieron al instante, colmados de urgencia.

Verse 63

देवा ऊचुः । रावणेन वयं सर्वे निर्जिता मुनिभिः सह । प्रसादयितुमायाताः शिवं लोकेश्वरेश्वरम्

Los dioses dijeron: «Todos nosotros, junto con los sabios ṛṣi, hemos sido vencidos por Rāvaṇa. Hemos venido a implorar el favor de Śiva, Señor de los señores de los mundos».

Verse 64

प्रहस्य भगवान्नंदी ब्रह्माणं वै ह्युवाच ह । क्व यूयं क्व शिवः शंभुस्तपसा परमेण हि । द्रष्टव्यो हृदि मध्यस्थः सोऽद्य द्रष्टुं न पार्यते

Sonriendo, el bienaventurado Nandī dijo a Brahmā: «¿Qué sois vosotros—y qué es Śiva, Śambhu? Él se contempla mediante la austeridad suprema, morando en el centro mismo del corazón; y, sin embargo, hoy no podéis verle».

Verse 65

यावद्भावा ह्यनेकाश्च इंद्रियार्थास्तथैव च । यावच्च ममताभावस्तावदीशो हि दुर्लभः

Mientras la mente se disperse en muchas direcciones, mientras permanezcan los objetos de los sentidos, y mientras persista el sentimiento de «mío», el Señor es, en verdad, difícil de alcanzar.

Verse 66

जितेंद्रियाणां शांतानां तन्निष्ठानां महात्मनाम् । सुलभो लिंगरूपी स्याद्भवतां हि सुदुर्लभः

Para las grandes almas que han vencido los sentidos, que están en paz y firmes en Eso, el Señor—manifestado como el Liṅga—se alcanza con facilidad; pero para vosotros es, en verdad, muy difícil de obtener.

Verse 67

तदा ब्रह्मादयो देवा ऋषयश्च विपश्चितः । प्रणम्य नंदिनं प्राहुः कस्मात्त्वं वानराननः । तत्सर्वं कथयान्यं च रावणस्य तपोबलम्

Entonces Brahmā y los demás dioses, junto con los videntes sabios, se postraron ante Nandin y dijeron: «¿Por qué llevas un rostro semejante al de un mono? Cuéntanos todo eso, y relata también el poder de las austeridades de Rāvaṇa».

Verse 68

नंदीश्वर उवाच । कुबेरोऽधिकृतस्तेन शंकरेण महात्मना । धनानामादिपत्ये च तं द्रष्टुं रावणोऽत्र वै

Dijo Nandīśvara: «El magnánimo Śaṅkara instituyó a Kubera como señor de las riquezas. Y aquí, en verdad, Rāvaṇa vino a verle».

Verse 69

आगच्छत्त्वरया युक्तः समारुह्य स्ववाहनम् । मां दृष्ट्वा चाब्रवीत्क्रुद्धः कुबेरो ह्यत्र आगतः

Apresurado, llegó montado en su propio vehículo. Al verme, habló airado: «¡Kubera ha venido aquí!»

Verse 70

त्वया दृष्टोऽथ वात्रासौ कथ्यतामविलंबितम् । किं कार्यं धनदेनाद्य इति पृष्टो मया हि सः

«¿Lo has visto aquí o no? Dímelo al instante, sin demora.» Así habló; y yo le pregunté: «¿Qué asunto tienes hoy con Dhanada (Kubera)?»

Verse 71

तदोवाच महातेजा रावणो लोकरावणः । मय्यश्रद्धान्वितो भूत्वा विषयात्मा सुदुर्मदः

Entonces el poderosísimo Rāvaṇa, terror de los mundos, habló, habiendo perdido la fe en mí, dominado por los sentidos y henchido de feroz soberbia.

Verse 72

शिक्षापयितुमारब्धो मैवं कार्यमिति प्रभो । यथाहं च श्रिया युक्त आढ्योऽहं बलवानहम् । तथा त्वं भव रे मूढ मा मूढत्वमुपार्जय

Empezando a ‘instruirme’, dijo: «Oh señor, no obres así. Así como yo estoy colmado de fortuna, rico y fuerte, así también debes ser tú, necio. ¡No amontones necedad!»

Verse 73

अहं मूढः कृतस्तेन कुबेरेण महात्मना । मया निराकृतो रोषात्तपस्तेपे स गुह्यकः

Aquel Kubera, de gran alma, me dejó en ridículo. Rechazado por mí con ira, el señor de los Guhyakas emprendió austeridades.

Verse 74

कुबेरः स हि नंदिन्किमागतस्तव मंदिरम् । दीयतां च कुबेरोद्य नात्र कार्या विचारणा

Nandin, ¿por qué ha venido ese Kubera a tu morada? Entrégalo hoy mismo; aquí no hace falta deliberar.

Verse 75

रावणस्य वचः श्रुत्वा ह्यवोचं त्वरितोऽप्यहम् । लिंगकोसि महाभाग त्वमहं च तथाविधः

Al oír las palabras de Rāvaṇa, respondí de inmediato: «Oh afortunado, tú eres un “liṅgaka”, y yo también soy de la misma condición».

Verse 76

उभयोः समनां ज्ञात्वा वृथा जल्पसि दुर्मते । यथोक्तः स त्ववादीन्मां वदनार्थे बलोद्धतः

Sabiendo que ambos somos iguales, hablas en vano, malintencionado. Así increpado, aquel, henchido de fuerza, me habló con el solo afán de discutir.

Verse 77

यथा भवद्भिः पृष्टोऽहं वदनार्थे महात्मभिः । पुरावृत्तं मया प्रोक्तं शिवार्चनविधेः फलम् । शिवेन दत्तं सालूप्यं न गृहीतं मया तदा

Como vosotros, magnánimos, me habéis pedido que hable, he relatado un antiguo suceso: el fruto del rito correcto de adoración a Śiva. Aunque Śiva me concedió sālūpya (participar de su forma y cercanía), entonces no lo acepté.

Verse 78

याचितं च मया शंभोर्वदनं वानरस्य च । शिवेन कृपया दत्तं मम कारुण्यशालिना

Y yo supliqué a Śambhu que me concediera el rostro de un mono; por compasión, Śiva—rebosante de misericordia—me lo otorgó.

Verse 79

निराभिमानिनो ये च निर्दभा निष्परिग्रहाः । शंभोः प्रियास्ते विज्ञेया ह्यन्ये शिववबहिष्कृताः

Quienes están libres de orgullo, libres de engaño y sin apego a la posesión, sabed que son amados por Śambhu; los demás, en cambio, quedan apartados del favor de Śiva.

Verse 80

तथावदन्मया सार्द्धं रावणस्तपसो बलात् । मया च याचितान्येव दश वक्त्राणि धीमता

Mientras yo hablaba así, Rāvaṇa, por la fuerza de sus austeridades, se manifestó; y aquel sabio me pidió diez rostros.

Verse 81

उपहासकरं वाक्यं पौलस्त्यस्य तदा सुराः । मया तदा हि शप्तोऽसौ रावणो लोकरावणः

¡Oh dioses! Entonces, por una palabra burlona de aquel Paulastya (Rāvaṇa), en verdad lo maldije en ese mismo instante: Rāvaṇa, el que atormenta a los mundos.

Verse 82

ईदृशान्येव वक्त्राणि येषां वै संभवंति हि । तैः समेतो यदा कोऽपि नरवर्यो महातपाः । मां पुरस्कृत्य सहसा हनिष्यति न संशयः

«Quienquiera que llegue a poseer tales rostros—cuando algún varón excelso, gran asceta, lo enfrente poniéndome a mí al frente, lo matará con presteza; de ello no hay duda».

Verse 83

एवं शप्तो मया ब्रह्मन्रावणो लोकरावणः । अर्चितं केवलं लिंगं विना तेन महात्मना

Así, oh brahmán, Rāvaṇa—azote de los mundos—fue maldecido por mí. Con todo, aquel magnánimo veneró únicamente el liṅga, sin la pīṭhikā o asiento ritual que debía acompañarlo.

Verse 84

पीठिकारूपसंस्थेन विना तेन सुरोत्तमाः । विष्णुना हि महाभागास्तस्मात्सर्वं विधास्यति

Oh excelso entre los dioses, puesto que esa adoración se realizó sin el establecimiento en forma de pīṭhikā, por ello Viṣṇu—oh afortunados—dispondrá todo en el debido orden.

Verse 85

देवदेवो महादेवो विष्णुरूपी महेश्वरः । सर्वे यूयं प्रार्थयंतु विष्णुं सर्वगुहाशयम्

Mahādeva, Dios de dioses, Maheśvara que se manifiesta en la forma de Viṣṇu: que todos vosotros supliquéis a Viṣṇu, el Morador de toda caverna secreta, de todo corazón.

Verse 86

अहं हि सर्वदेवानां पुरोवर्ती भवाम्यतः । ते सर्वे नंदिनो वाक्यं श्रुत्वा मुदितमानसाः । वैकुंठमागता गीर्भिर्विष्णुं स्तोतुं प्रचक्रिरे

«Por ello iré delante de todos los dioses». Al oír las palabras de Nandin, todos, con el corazón jubiloso, llegaron a Vaikuṇṭha y comenzaron a entonar himnos a Viṣṇu con sagradas palabras.

Verse 87

देवा ऊचुः । नमो भगवते तुभ्यं देवदेव जगत्पते । त्वदाधारमिदं सर्वं जगदेतच्चराचरम्

Los Devas dijeron: «Salve a Ti, oh Bhagavān, Dios de dioses, Señor del universo. Todo este mundo, móvil e inmóvil, se apoya en Ti como en su sostén».

Verse 88

एतल्लिंगं त्वया विष्णो धृतं वै पिण्डिरूपिणा । महाविष्णुस्वरूपेण घातितौ मधुकैटभौ

¡Oh Viṣṇu! Este Liṅga fue en verdad sostenido por ti en una forma compacta y encarnada; y en tu manifestación como Mahāviṣṇu diste muerte a Madhu y a Kaiṭabha.

Verse 89

तथा कमठरूपेण धृतो वै मंदराचलः । वराहरूपमास्थाय हिरण्याक्षो हतस्त्वया

Asimismo, en la forma de Kūrma, la Tortuga, sostuviste el monte Mandara; y, asumiendo la forma de Varāha, el Jabalí, diste muerte a Hiraṇyākṣa.

Verse 90

हिरण्यकशिपुर्दैत्यो हतो नृहरिरूपिणा । त्वया चैव बलिर्बद्धो दैत्यो वामनरूपिणा

El demonio Hiraṇyakaśipu fue abatido por ti en la forma de Nṛsiṃha, el Hombre-León; y a Bali, el daitya, lo ataste en la forma del Enano, Vāmana.

Verse 91

भृगूणामन्वये भूत्वा कृतवीर्यात्मजो हतः । इतोप्यस्मान्महाविष्णो तथैव परिपालय

Nacido en el linaje de Bhṛgu, diste muerte al hijo de Kṛtavīrya (Kārtavīryārjuna). Aun ahora, oh Mahāviṣṇu, protégenos del mismo modo.

Verse 92

रावमस्य भयादस्मात्त्रातुं भूयोर्हसि त्वरम्

Del temor a este Rāvaṇa, sálvanos una vez más con presteza.

Verse 93

एवं संप्रार्थितो देवैर्भगवान्भूतभावनः । उवाच च सुरान्सर्वान्वासुदेवो जगन्मयः

Así, suplicado por los Devas, el Bienaventurado Señor—sustentador de todos los seres—Vāsudeva, que lo impregna todo en el universo, habló a todos los dioses.

Verse 94

हे देवाः श्रूयतां वाक्यं प्रस्तावसदृशं महत् । शैलादिं च पुरस्कृत्य सर्वे यूयं त्वरान्विताः । अवतारान्प्रकुर्वन्तु वानरीं तनुमाश्रिताः

“Oh Devas, escuchad una gran instrucción, propia de esta ocasión. Tomando a Śaila y a los demás como guías, todos vosotros, con premura, manifestad encarnaciones, asumiendo cuerpos de la estirpe de los vānara.”

Verse 95

अहं हि मानुषो भूत्वा ह्यज्ञानेन समावृतः । संभविष्याम्ययोध्यायं गृहे दशरथस्य च । ब्रह्मविद्यासहायोस्मि भवतां कार्यसिद्धये

“Yo, en verdad, me haré humano y, (por el juego divino), quedaré velado por la ignorancia. Naceré en Ayodhyā, en la casa de Daśaratha. Con Brahmavidyā como mi auxilio, llevaré a cumplimiento vuestro propósito.”

Verse 96

जनकस्य गृहे साक्षाद्ब्रह्मविद्या जनिष्यति । भक्तो हि रावणः साक्षाच्छिवध्यानपरायणः

“En la casa de Janaka nacerá, manifiesta, la propia Brahmavidyā. Pues Rāvaṇa es en verdad un devoto, abiertamente entregado a la meditación en Śiva.”

Verse 97

तपसा महता युक्तो ब्रह्मविद्यां यदेच्छति । तदा सुसाध्यो भवति पुरुषो धर्मनिर्जितः

Cuando una persona, dotada de gran austeridad, anhela el conocimiento de Brahman, entonces se vuelve verdaderamente apta para el logro: alguien dominado y guiado por el Dharma.

Verse 98

एवं संभाष्य भगवान्विष्णुः परममङ्गलः । वाली चेन्द्रांशसंभूतः सुग्रीवों शुमतः सुतः

Habiendo hablado así, el Bienaventurado Viṣṇu—supremamente auspicioso—dispuso que Vālī naciera de una porción de la Luna, y que Sugrīva fuese hijo de Śumata.

Verse 99

तथा ब्रह्मांशसंभूतो जाम्बवान्नृक्षकुञ्जरः । शिलादतनयो नंदी शिवस्यानुचरः प्रियः

Asimismo, Jāmbavān, poderoso señor entre los osos, nació de una porción de Brahmā; y Nandī, hijo de Śilādata, el amado servidor de Śiva, también se manifestó.

Verse 100

यो वै चैकादशो रुद्रो हनूमान्स महाकपिः । अवतीर्णः सहायार्थं विष्णोरमिततेजसः

Ese gran mono Hanūmān es, en verdad, el undécimo Rudra; descendió a la tierra para auxiliar a Viṣṇu, de esplendor inconmensurable.

Verse 101

मैंदादयोऽथ कपयस्ते सर्वे सुरसत्तमाः । एवं सर्वे सुरगणा अवतेरुर्यथा तथम्

Así también Mainda y los demás monos—todos ellos los mejores entre los dioses—; de este modo, las huestes divinas descendieron, cada cual según le estaba destinado.

Verse 102

तथैव विष्णुरुत्पन्नः कौशल्यानंदवर्द्धनः । विश्वस्य रमणाच्चैव राम इत्युच्यते बुधैः

Del mismo modo, Viṣṇu nació como quien acrecienta el gozo de Kauśalyā; y porque deleita al mundo entero, los sabios lo llaman «Rāma».

Verse 103

शेषोपि भक्त्या विष्णोश्च तपसाऽवातरद्भुवि

Śeṣa también, por devoción a Viṣṇu y mediante la austeridad, descendió a la tierra.

Verse 104

दोर्दण्डावपि विष्णोश्च अवतीर्णौ प्रतापिनौ । शत्रुघ्नभरताख्यौ च विख्यातौ भुवनत्रये

Y también descendieron los dos poderosos brazos de Viṣṇu—llenos de vigor y célebres en los tres mundos—como Bharata y Śatrughna.

Verse 105

मिथिलाधिपतेः कन्या या उक्ता ब्रह्मवादिभिः । सा ब्रह्मविद्यावतरत्सुराणां कार्य्यसिद्धये । सीता जाता लांगलस्य इयं भूमिविकर्षणात्

La hija del soberano de Mithilā—según proclamaron los conocedores de Brahman—fue una encarnación de la ciencia de Brahman, descendida para cumplir el propósito de los dioses. Nació como Sītā, surgida del arado al abrirse los surcos de la tierra.

Verse 106

तस्मात्सीतेति विख्याता विद्या सान्वीक्षिकी तदा । मिथिलायां समुत्पन्ना मैथितीत्यभिधीयते

Por ello, aquella sabiduría de indagación (ānvīkṣikī) llegó a ser célebre como “Sītā”; y, al haber surgido en Mithilā, también se la llama “Maithitī”.

Verse 107

जनकस्य कुले जाता विश्रुता जनकात्मजा । ख्याता वेदवती पूर्वं ब्रह्मविद्याघनाशिनी

En el linaje del rey Janaka nació la célebre hija de Janaka. Antaño fue conocida como Vedavatī, quien con la sabiduría de Brahman destruye la densa oscuridad de la ignorancia.

Verse 108

सा दत्ता जनकेनैव विष्णवे परमात्मने

Ella fue, en verdad, entregada por Janaka a Viṣṇu, el Paramātman, el Ser Supremo.

Verse 109

तयाथ विद्यया सार्द्धं देवदेवो जगत्पतिः । उग्रे तपसि लीनोऽसौ विष्णुः परमदुष्करम्

Entonces, junto con ella y con aquella ciencia sagrada, Viṣṇu—Señor de los dioses, Dueño del mundo—se absorbió en una áspera austeridad, dificilísima de realizar.

Verse 110

रावणं जेतुकामो वै रामो राजीवलोचनः । अरण्यवासमकरोद्देवानां कार्यसिद्धये

Deseando vencer a Rāvaṇa, Rāma, de ojos como loto, emprendió la vida del bosque para cumplir el designio de los dioses.

Verse 111

शेषावतारोऽपि महांस्तपः परमदुष्करम् । तताप परया शक्त्या देवानां कार्यसिद्धये

Incluso la gran encarnación de Śeṣa realizó una austeridad dificilísima, con poder supremo, para el cumplimiento de la obra de los dioses.

Verse 112

शत्रुघ्नो भरतश्चैव तेपतुः परमं तपः

Śatrughna y Bharata también realizaron la austeridad suprema.

Verse 113

ततोऽसौ तपसा युक्तः सार्द्धं तैर्देवतागणैः । सगणं रावणं रामः षड्भिर्मासैरजीहनत् । विष्णुना घातितः शस्त्रैः शिवसारूप्यमाप्तवान्

Entonces, fortalecido por la austeridad y acompañado por aquellas huestes de deidades, Rāma dio muerte a Rāvaṇa junto con sus tropas en el plazo de seis meses. Abatido por las armas de Viṣṇu, alcanzó la semejanza con Śiva (Śiva-sārūpya).

Verse 114

सगमः स पुनः सद्यो बंधुभिः सह सुव्रताः

Él partió de nuevo de inmediato, junto con sus parientes, hombres de buenos votos y conducta disciplinada.

Verse 115

शिवप्रसादात्सकलं द्वैताद्वैतमवाप ह । द्वैताद्वैतविवेकार्थमृपयोप्यत्र मोहिताः । तत्सर्वं प्राप्नुवंतीह शिवार्चनरता नराः

Por la gracia de Śiva se alcanza la visión plena de la dualidad y la no-dualidad. Para discernir dualidad y no-dualidad, aun los sabios quedan aquí confundidos. Sin embargo, todo eso lo obtienen aquí quienes se deleitan en la adoración de Śiva.

Verse 116

येऽर्चयंति शिवं नित्यं लिंगरूपिणमेव च । स्त्रियो वाप्यथ वा शूद्राः श्वपचा ह्यंत्यवासिनः । तं शिवं प्राप्नुवंत्येव सर्वदुःखोपनाशनम्

Quienes adoran a Śiva cada día—al Śiva presente en la forma del Liṅga—sean mujeres, o Śūdras, o incluso cocineros de perro y moradores de los márgenes, ciertamente alcanzan a ese Śiva que destruye todo dolor.

Verse 117

पशवोऽपि परं याताः किं पुनर्मानुषादयः

Aun los animales han alcanzado el estado Supremo; ¡cuánto más, entonces, los seres humanos y los demás!

Verse 118

ये द्विजा ब्रह्मचर्येण तपः परममास्थिताः । वर्षैरनेकैर्यज्ञानां तेऽपि स्वर्गपरा भवन्

Los nacidos dos veces que, mediante el brahmacarya, asumieron la más alta austeridad y durante muchos años celebraron sacrificios—también ellos alcanzaron como fruto únicamente el cielo.

Verse 119

ज्योतिष्टोमो वाजपेयो ह्यतिरात्रादयो ह्यमी । यज्ञाः स्वर्गं प्रयच्छंति सत्त्रीणां नात्र संशयः

Sacrificios como el Jyotiṣṭoma, el Vājapeya y el Atirātra, y otros semejantes, conceden ciertamente el cielo a los oficiantes; de ello no hay duda.

Verse 120

तत्र स्वर्गसुखं भुक्त्वा पुण्यक्षयकरं महत् । पुण्यक्षयेऽपि यज्वानो मर्त्यलोकं पतंति वै

Allí, tras gozar de los deleites del cielo—deleites que consumen en gran medida el mérito acumulado—cuando ese mérito se agota, incluso los sacrificadores caen de nuevo, sin falta, al mundo mortal.

Verse 121

पतितानां च संसारे दैवाद्बुद्धिः प्रजायते । गुणत्रयमयी विप्रास्तासुतास्त्विह योनिषु

Para quienes han caído en el saṃsāra, por disposición divina surge un (nuevo) entendimiento. Y, oh brāhmaṇas, su descendencia aquí, en diversos vientres, se forma conforme a las tres guṇas.

Verse 122

यथा सत्त्वं संभवति सत्त्वयुक्तभवं नराः । राजसाश्च तथा ज्ञेयास्ता मसाश्चैव ते द्विजाः

Así como surge el sattva, los seres nacen dotados de sattva; del mismo modo deben entenderse como rājasa o como tāmasa—así es, oh nacidos dos veces.

Verse 123

एवं संसारचक्रेऽस्मिन्भ्रमिता बहवो जनाः । यदृच्छया दैवगत्या शिवं संसेवते नरः

Así, en esta rueda del saṃsāra muchos seres vagan sin cesar. Mas por venturoso azar—según el curso divino—un hombre llega a servir y venerar a Śiva.

Verse 124

शिवध्यानपराणां च नराणां यतचेतसाम् । मायानिरसनं सद्यो भविष्यति न चान्यथा

Para quienes se consagran a la meditación en Śiva y mantienen la mente recogida, la disipación de la māyā acontece al instante—y no de otro modo.

Verse 125

मायानिरसनात्सद्यो नश्यत्येव गुणत्रयम् । यदा गुणत्रयातीतो भवतीति स मुक्तिभाक्

Al disiparse la māyā, los tres guṇa se extinguen de inmediato. Cuando uno trasciende los tres guṇa, entonces en verdad participa de la liberación (mukti).

Verse 126

तस्माल्लिङ्गार्चनं भाव्यं सर्वेषामपि देहिनाम् । लिङ्गरूपी शिवो भूत्वा त्रायते संचराचरम्

Por ello, la adoración del Liṅga debe ser practicada por todos los seres encarnados. Śiva, presente en la forma del Liṅga, protege y salva todo lo que se mueve y lo que permanece inmóvil.

Verse 127

पुरा भवद्भिः पृष्टोऽहं लिङ्गरूपी कथं शिवः । तत्सर्वं कथितं विप्रा याथातथ्येन संप्रति

Antes me preguntasteis: «¿Cómo está Śiva presente en la forma del Liṅga?» Oh brāhmanes, ahora os he expuesto todo ello tal como es en verdad, con fidelidad.

Verse 128

कथं गरं भक्षितवाञ्छिवो लोकमहेश्वरः । तत्सर्वं श्रूयतां विप्रा यतावत्कथयामि वः

¿Cómo consumió Śiva—el Gran Señor de los mundos—el veneno mortífero? Oh brāhmaṇas, escuchad: os relataré todo el suceso en el debido orden.