Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । ततो द्विजौः परिवृतं नारदं देवपूजितम् । अभिगम्योपजग्राह सर्वानथ स पाण्डवः

Sūta dijo: Entonces el Pāṇḍava se acercó a Nārada—venerado incluso por los dioses y rodeado de sabios dos veces nacidos—y saludó debidamente a todos.

Verse 2

ततस्तं नारदः प्राह जयारातिधनंजय । धर्मे भवति ते बुद्धिर्देवेषु ब्राह्मणेषु च

Entonces Nārada le dijo: «Oh Dhanaṃjaya, domador de enemigos, tu entendimiento está asentado en el dharma—hacia los dioses y también hacia los brāhmaṇas».

Verse 3

कच्चिदेतां महायात्रां वीर द्वादशवारषिकीम् । आचरन्खिद्यसे नैवमथ वा कुप्यसे न च

Oh héroe, al emprender esta gran peregrinación de doce años, ¿no te estás fatigando—ni tampoco encolerizando?

Verse 4

मुनीनामपि चेतांसि तीर्थयात्रासु पांडव । खिद्यंति परिकृप्यंति श्रेयसां विघ्नमूलतः

Oh Pāṇḍava, incluso las mentes de los sabios se fatigan y se afligen en las peregrinaciones a los tīrthas, pues los obstáculos surgen desde la raíz misma de su bien espiritual.

Verse 5

कच्चिन्नैतेन दोषेण समाश्लिष्टोऽसि पांडव । अत्र चांगिरसा गीतां गाथामेतां हि शुश्रुम

Oh Pāṇḍava, pregunto: ¿acaso no estás enredado por esta falta? Pues aquí hemos oído, en verdad, esta misma estrofa instructiva cantada por un Āṅgirasa.

Verse 6

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । निर्विकाराः क्रियाः सर्वाः स तीर्थफलमश्नुते

Aquel cuyas manos, pies y mente están bien refrenados—cuyas acciones todas son sin deformación ni pasión—ése, en verdad, goza del fruto de la peregrinación a los tīrthas.

Verse 7

तदिदं हृदि धार्यं ते किं वा त्वं तात मन्यसे । भ्राता युधिष्ठिरो यस्य सखा यस्य स केशवः

Por tanto, guarda esta enseñanza en tu corazón. ¿Qué piensas, hijo querido—si tu hermano es Yudhiṣṭhira y tu amigo es Keśava?

Verse 8

पुनरेतत्समुचितं यद्विप्रैः शिक्षणं नृणाम् । वयं हि धर्मगुरवः स्थापितास्तेन विष्णुना

Además, es apropiado que los brāhmaṇas instruyan a los hombres; pues nosotros somos maestros del dharma, establecidos en ese oficio por el propio Viṣṇu.

Verse 9

विष्णुना चात्र श्रृणुमो गीतां गाथां द्विजान्प्रति

Y aquí escuchamos una estrofa cantada por Viṣṇu, dirigida a los dvijas, los «nacidos dos veces».

Verse 10

यस्यामलामृतयशःश्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगदा श्वपचाद्विकुंठः । सोहं भवद्भिरुपलब्ध सुतीर्थकीर्तिश्छद्यां स्वबाहुमपि यः प्रतिकूलवर्ती

Aquel cuya inmersión en oír la fama inmaculada e inmortal—Vikuṇṭha—purifica al instante el mundo, aun hasta el paria: yo soy ese mismo, reconocido por vosotros como célebre por los verdaderos tīrthas; y si mi propio brazo obrara contra el dharma, también lo cercenaría.

Verse 11

प्रियं च पार्थ ते ब्रूमो येषां कुशलकामुकः । सर्वे कुशलिनस्ते च यादवाः पांडवास्तथा

Y, oh Pārtha, te decimos lo que te es grato: todos aquellos a quienes deseas bienestar están a salvo y prosperan—tanto los Yādavas como los Pāṇḍavas por igual.

Verse 12

अधुना भीमसेनेन कुरूणामुपतापकः । शासनाद्धृतराष्ट्रस्य वीरवर्मा नृपो हतः

Ahora mismo, Bhīmasena ha dado muerte al rey Vīravarmā—que afligía a los Kurus—por mandato de Dhṛtarāṣṭra.

Verse 13

स हि राज्ञामजेयोऽभूद्यथापूर्वं बलिर्बली । कंटकं कंटकेनेव धृतराष्ट्रो जिगाय तम्

Pues había sido invencible entre los reyes, como el poderoso Bali de antaño; mas Dhṛtarāṣṭra lo venció—como se saca una espina con otra espina.

Verse 14

इत्यादिनारदप्रोक्तां वाचमाकर्ण्य फाल्गुनः । अतीव मुदितः प्राह तेषामकुशलं कुतः

Al oír las palabras dichas por Nārada, Phālguna (Arjuna), colmado de júbilo, respondió: «¿De dónde podría venir la desventura para tales personas?»

Verse 15

ये ब्राह्मणमते नित्यं ये च ब्राह्मणपूजकाः । अहं च शक्त्या नियतस्तीर्थानि विचरन्ननु

Quienes permanecen siempre en el consejo de los brāhmaṇas, y quienes honran a los brāhmaṇas con adoración—yo también, según me lo permita mi fuerza, recorro sin cesar los tīrthas sagrados…

Verse 16

आगतस्तीर्थमेतद्धि प्रमोदोऽतीव मे हृदि । तीर्थानां दर्शनं धन्यमवगाहस्ततोऽधिकः

En verdad he llegado a este tīrtha sagrado, y mi corazón rebosa de gozo. Bendita es la sola visión de los tīrthas; pero sumergirse en ellos es aún más fecundo.

Verse 17

माहात्म्यश्रवणं तस्मादौर्वोपि मुनिरब्रवीत् । तदहं श्रोतुमिच्छामि तीर्थस्यास्य गुणान्मुने

Por ello, incluso el sabio Aurva habló de escuchar la grandeza (māhātmya) de un tīrtha. Así pues, deseo oír, oh sabio, las virtudes de este lugar sagrado.

Verse 18

एतेनैव श्राव्यमेतद्यत्त्वयांगीकृतं मुने । त्वं हि त्रिलोकीं विचरन्वेत्सि सर्वां हि सारताम्

Esto, en verdad, debe ser relatado, puesto que tú lo has aceptado, oh sabio. Pues tú, que recorres los tres mundos, conoces la esencia misma de todas las cosas.

Verse 19

तदेतत्सर्वतीर्थेभ्योऽधिकं मन्ये त्वदा हृतम्

Por ello considero que este tīrtha supera a todos los demás—una grandeza que tú has hecho manifestar.

Verse 20

नारद उवाच । उचितं तव पार्थैतद्यत्पृच्छसि गुणिन्गुणान् । गुणिनामेव युज्यन्ते श्रोतुं धर्मोद्भवा गुणाः । साधूनां धर्मश्रवणैः कीर्तनैर्याति चान्वहम्

Dijo Nārada: «Oh Pārtha, es justo que preguntes por las excelencias de los virtuosos. En verdad, sólo los virtuosos son aptos para escuchar las virtudes nacidas del dharma; y mediante la escucha diaria del dharma y su recitación, la vida de los buenos progresa día tras día».

Verse 21

पापानामसदालापैरायुर्याति यथान्वहम् । तदहं कीर्तयिष्यामि तीर्थस्यास्य गुणान्बहून्

«Así como los malvados consumen su vida día tras día con charlas vanas, así ahora relataré las muchas virtudes de este tīrtha sagrado».

Verse 22

यथा श्रुत्वा विजानासि युक्तमंगीकृतं मया । पुराहं विचरन्पार्थ त्रिलोकीं कपिलानुगः

«Para que, al oírlo, comprendas que mi asentimiento está bien fundado: antaño, oh Pārtha, recorrí los tres mundos siguiendo a Kapila».

Verse 23

गतवान्ब्रह्मणो लोकं तत्रापश्यं पितामहम् । स हि राजर्षिदेवर्षिमूर्तामूर्तैः सुसंवृतः

«Fui al mundo de Brahmā, y allí contemplé al Abuelo primordial (Pitāmaha). En verdad estaba rodeado de rājaṛṣis y devaṛṣis, de seres con forma y sin forma».

Verse 24

विभाति विमलो ब्रह्मा नक्षत्रैरुडुराडिव । तमहं प्रणिपत्याथ चक्षुषा कृतस्वागतः

El puro Brahmā resplandecía como la luna entre las estrellas. Tras postrarme ante él, me acogió con una mirada benévola y aprobatoria.

Verse 25

उविष्टः प्रमुदितः कपिलेन सहैव च । एतस्मिन्नंतरे तत्र वार्तिकाः समुपागताः

Sentado con júbilo junto a Kapila, en ese mismo instante llegaron allí los mensajeros portadores de noticias.

Verse 26

प्रहीयंते हि ते नित्यं जगद्द्रष्टुं हि ब्रह्मणा । कृतप्रणामानथ तान्समासीनान्पितामहः

Pues ellos son enviados siempre por Brahmā para contemplar los mundos. Entonces Pitāmaha (Brahmā), al verlos sentados tras rendir homenaje, les habló.

Verse 27

चक्षुषामृतकल्पेन प्लावयन्निव चाब्रवीत् । कुत्र कुत्र विचीर्णं वो दृष्टं श्रुतमथापि वा

Como si los bañara con una mirada de néctar, habló: “¿Por dónde, por dónde habéis vagado? ¿Qué habéis visto—o incluso oído—en el camino?”

Verse 28

किंचिदेवाद्भुतं ब्रूत श्रवणाद्येन पुण्यता । एवमुक्ते भगवता तेषां यः प्रवरो मतः

“Decidme algo verdaderamente maravilloso, cuya sola audición otorgue mérito.” Dicho esto por el Bienaventurado, el más eminente de ellos dio un paso al frente.

Verse 29

सुश्रवानाम ब्रह्माणं प्रणिपत्येदमूचिवान् । प्रभोरग्रे च विज्ञप्तिर्यथा दीपो रवेस्तथा

Uno llamado Suśravā se postró ante Brahmā y dijo: “Señor, mi informe ante Ti es como una lámpara ante el sol.”

Verse 30

तथापि खलु वाच्यं मे परार्थं प्रेरितेन ते । मुनिः कात्यायनोनाम श्रुत्वा धर्मान्पुनर्बहून्

Con todo, debo hablar—impulsado por ti—por un fin más alto. Hay un sabio llamado Kātyāyana que, tras oír una y otra vez muchas enseñanzas sobre el dharma…

Verse 31

सारजिज्ञासया तस्थावेकांगुष्ठः शतं समाः । ततः प्रोवाच तं दिव्या वाणी कात्यायन श्रृणु

Deseoso de conocer la esencia misma, permaneció en equilibrio sobre un solo dedo del pie durante cien años. Entonces una voz divina le habló: «Kātyāyana, escucha».

Verse 32

पुण्ये सरस्वतीतीरे पृच्छ सारस्वतं मुनिम् । स ते सारं धर्मसाध्यं धर्मज्ञोऽभिवदिष्यति

«En la ribera sagrada del Sarasvatī, pregunta al sabio Sārasvata. Ese conocedor del dharma te declarará la esencia: lo que ha de cumplirse mediante el dharma».

Verse 33

इति श्रुत्वा मुनिवरो मुनिश्रेष्ठमुपेत्य तम् । प्रणम्य शिरसा भूमौ पप्रच्छेदं हृदि स्थितम्

Al oír esto, el excelente sabio se acercó al más eminente de los sabios; inclinando la cabeza hasta el suelo en señal de reverencia, preguntó aquello que desde hacía tiempo moraba en su corazón.

Verse 34

सत्यं केचित्प्रशंसंतितपः शौचं तथा परे । सांख्यं केचित्प्रशंसंति योगमन्ये प्रचक्षते

Unos alaban la veracidad; otros ensalzan la austeridad y la pureza. Algunos elogian el Sāṃkhya, mientras otros proclaman que el Yoga es el sendero supremo.

Verse 35

क्षमां केचित्प्रशंसंति तथैव भृशमार्ज्जवम् । केचिन्मौनं प्रशंसंति केचिदाहुः परं श्रुतम्

Unos alaban la paciencia y también la gran rectitud. Unos alaban el silencio; otros dicen que la Śruti, la revelación sagrada, es lo supremo.

Verse 36

सम्यग्ज्ञानं प्रशंसंति केचिद्वैराग्यमुत्तमम् । अग्निष्टोमादिकर्माणि तथा केचित्परं विदुः

Unos alaban el conocimiento recto; otros alaban el desapego supremo (vairāgya). Otros consideran que los ritos, como el sacrificio Agniṣṭoma y obras semejantes, son lo más alto.

Verse 37

आत्मज्ञानं परं केचित्समलोष्टाश्मकांचनम् । इत्थं व्यवस्थिते लोके कृत्याकृत्यविधौ जनाः

Algunos tienen por suprema la ciencia del Sí mismo (ātma-jñāna), en la que terrón, piedra y oro se ven por igual. Así, en este mundo dispuesto de tal modo, los hombres se dividen sobre lo que debe y no debe hacerse.

Verse 38

व्यामोहमेव गच्छंति किं श्रेय इति वादिनः । यदेतेषु परं कृत्यम् नुष्ठेयं महात्मभिः

Los polemistas que discuten: «¿Qué es verdaderamente benéfico?» caen sólo en la confusión. Por ello, entre todo esto, el deber que sea supremo debe ser practicado por los magnánimos.

Verse 39

वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ मम सर्वार्थसाधकम्

Oh conocedor del dharma, debes decirme aquello que para mí realiza todos los fines.

Verse 40

सारस्वत उवाच । यन्मां सरस्वती प्राह सारं वक्ष्यामि तच्छृणु । छायाकारं जगत्सर्वमुत्पत्तिक्षयधर्मि च । वारांगनानेत्रभंगस्वद्वद्भंगुरमेव तत्

Dijo Sārasvata: Escucha la esencia que Sarasvatī me reveló, y que ahora declaro. Este mundo entero es como una sombra, sujeto a nacer y perecer; en verdad es frágil, como el fugaz juego de la mirada de soslayo de una cortesana.

Verse 41

धनायुर्यौवनं भोगाञ्जलचंद्रवदस्थिरान् । बुद्ध्या सम्यक्परामृश्य स्थाणुदानं समाश्रयेत्

Riqueza, vida, juventud y placeres son inestables como el reflejo de la luna en el agua. Tras reflexionar bien con discernimiento, uno debe acogerse al dar, ofreciendo dāna a Sthāṇu (Śiva).

Verse 42

दानवान्पुरुषः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः । स्थाणुभक्तो जन्ममृत्यू नाप्नोतीति श्रुति स्तथा

La Escritura declara que el hombre caritativo no es capaz de cometer pecado. Asimismo, la Escritura declara que quien es devoto de Sthāṇu (Śiva) no alcanza el nacimiento y la muerte.

Verse 43

सावर्णिना च गाथे द्वे कीर्तिते श्रृणु ये पुरा । वृषो हि भगवान्धर्मो वृषभो यस्य वाहनम्

Escucha las dos gāthās que antaño recitó Sāvarṇi: «Dharma es en verdad el Toro bienaventurado; y Aquel cuyo vehículo es el toro…»

Verse 44

पूज्यते स महादेवः स धर्मः पर उच्यते । दुःखावर्ते तमोघोरे धर्माधर्मजले तथा

A ese Gran Dios, Mahādeva, se le debe rendir culto: esto se declara como el Dharma supremo. En el torbellino del dolor, en la terrible oscuridad, y en las aguas del dharma y del adharma que arrastran a los seres, sólo Él es el refugio.

Verse 45

क्रोधपंके मदग्राहे लोभबुद्बदसंकटे । मानगंभीरपाताले सत्त्वयानविभूषिते

En el fango de la ira, entre el cocodrilo de la embriaguez; en el torbellino peligroso de las burbujas de la codicia; y en el profundo inframundo del orgullo—este océano del saṃsāra es terrible, aunque se adorne con el “vehículo” del sattva (bondad aparente).

Verse 46

मज्जंतं तारयत्येको हरः संसारसागरात् । दानं वृत्तं व्रतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः

Hara (Śiva) es el único que salva al que se hunde del océano del saṃsāra. La caridad, la recta conducta, los votos, la palabra disciplinada, la buena fama y el Dharma—e incluso la longevidad—se sostienen y se cumplen al refugiarse en Él.

Verse 47

परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् । धर्मे रागः श्रुतौ चिंता दाने व्यसनमुत्तमम्

Del cuerpo perecedero debe extraerse la esencia: servir al prójimo. Amor al Dharma, reflexión sobre la enseñanza sagrada y una excelente “adicción” a dar (caridad): eso es lo mejor.

Verse 48

इंद्रियार्थेषु वैराग्यं संप्राप्तं जन्मनः फलम् । देशेऽस्मिन्भारते जन्म प्राप्य मानुष्यमध्रुवम्

El desapego de los objetos de los sentidos (vairāgya) es el verdadero fruto de haber nacido. Habiendo nacido en esta tierra de Bhārata y obtenido una vida humana impermanente, hay que esforzarse por ese fin más alto.

Verse 49

न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा वंचतश्चिरम् । देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यमतिदुर्लभम्

Si uno no busca su verdadero bien, se engaña a sí mismo por largo tiempo. Para todos—dioses y asuras por igual—el nacimiento humano es sumamente difícil de obtener.

Verse 50

तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा । सर्वस्य मूलं मानुष्यं तथा सर्वार्थसाधकम्

Habiendo obtenido ese nacimiento humano, obre de tal modo que no caiga en el infierno. La vida humana es la raíz de todo y, asimismo, el medio para cumplir toda meta verdadera.

Verse 51

यदि लाभे न यत्नस्ते मूलं रक्ष प्रयत्नतः । महता पुण्यमूल्येन क्रीयते कायनौस्त्वया

Aunque no te esfuerces por obtener ganancia adicional, al menos guarda con empeño el capital principal. Pues esta “barca del cuerpo” la has adquirido al gran precio del mérito acumulado (puṇya).

Verse 52

गंतुं दुःखोदधेः पारं तर यावन्न भिद्यते । अविकारिशरीरत्वं दुष्प्राप्यं वै ततः

Para llegar a la otra orilla del océano del dolor, cruza mientras (este cuerpo, este medio) aún no se ha quebrado. Pues después, un cuerpo libre de cambio y decadencia es en verdad difícil de obtener.

Verse 53

नापक्रामति संसारादात्महा स नराधमः । तपस्तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः । दानानि चात्र दीयंते परलोकार्थमादरात्

Quien no se aparta del saṃsāra es asesino de su propio Ser; tal es el más vil de los hombres. Aquí los ascetas practican austeridades; los oficiantes vierten oblaciones; y las dádivas se otorgan con reverencia por el bien del mundo venidero.

Verse 54

कात्यायन उवाच । दानस्य तपसो वापि भगवन्किं च दुष्करम् । किं वा महत्फलं प्रेत्य सारस्वत ब्रवीहि तत्

Dijo Kātyāyana: «Oh venerable, entre la caridad (dāna) y la austeridad (tapas), ¿qué es en verdad difícil de realizar? ¿Y qué otorga el fruto más grande tras la muerte? Oh Sārasvata, dímelo».

Verse 55

सारस्वत उवाच । न दानाद्दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन । मुने प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम्

Dijo Sārasvata: «En esta tierra, nada es más difícil que la caridad (dāna). Oh sabio, esto se ve de manera directa: el mundo mismo es testigo».

Verse 56

परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थे हि महाभयम् । प्रविशंति महालोभात्समुद्रमटवीं गिरिम्

Por la riqueza, abandonan incluso la vida amada; movidos por una gran codicia, se adentran en peligros terribles: el océano, la selva y las montañas.

Verse 57

सेवामन्ये प्रपद्यंते श्ववृत्तिरिति या स्मृता । हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा परे

Unos se entregan al servicio, que la tradición (smṛti) llama “sustento de perro”; otros, en cambio, se dedican a la agricultura, colmada de violencia y de muchas fatigas.

Verse 58

तस्य दुःखार्जितस्येह प्राणेभ्योपि गरीयसः । आयासशतलब्धस्य परित्यागः सुदुष्करः

La riqueza ganada aquí con sufrimiento—más querida incluso que la vida—es dificilísima de abandonar, sobre todo cuando se ha obtenido tras cientos de esfuerzos.

Verse 59

यद्ददाति यदश्नाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस्य क्रीडंति दारैरपि धनैरपि

Lo que el rico da y lo que consume: eso solo es su verdadera riqueza. Cuando muere, otros juegan con lo que queda: con su familia y con sus bienes.

Verse 60

अहन्यहनि याचंतमहं मन्ये गुरुं यथा । मार्जनं दर्पणस्येव यः करोति दिनेदिने

Tengo por maestro al que mendiga día tras día; como el pulido cotidiano del espejo, él hace que uno se purifique cada día.

Verse 61

दीयमानं हि नापैति भूय एवाभिवर्धते । कूप उत्सिच्यमानो हि भवेच्छुद्धो बहूदकः

Lo que se da no mengua; antes bien, crece aún más. Como un pozo que se repone con frecuencia, se vuelve claro y abundante en agua.

Verse 62

एकजन्मसुखस्यार्थे सहस्राणि विलापयेत् । प्राज्ञो जन्मसहस्रेषु संचिनोत्येकजन्मनि

Por el goce de una sola vida, uno puede malgastar los frutos de miles. Mas el sabio, en una sola vida, acumula mérito que sostiene miles de nacimientos.

Verse 63

मूर्खो हि न ददात्यर्थानिह दारिद्र्यशंकया । प्राज्ञस्तु विसृजत्यर्थानमुत्र तस्य शंकया

El necio no da riquezas aquí por temor a la pobreza; mas el sabio entrega sus bienes por temor a la pobreza en el más allá.

Verse 64

किं धनेन करिष्यंति देहिनो भंगुराश्रयाः । यदर्थं धनमिच्छंति तच्छरीरमशाश्वतम्

¿Qué lograrán con la riqueza los seres encarnados, apoyados en un sostén frágil? Por ese mismo cuerpo desean bienes, y sin embargo ese cuerpo es impermanente.

Verse 65

अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्तिनास्तीति यत्पुरा । तदिदं देहिदेहिति विपरीतमुपस्थितम्

El estribillo de dos sílabas que antaño se practicaba era: «No hay, no hay». Ahora ese mismo par se ha manifestado al revés como: «¡Da, da!»

Verse 66

बोधयंति च यावंतो देहीति कृपणं जनाः । अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि

Por muchos que amonesten al avaro diciendo: «¡Da!», la deshonra de no dar permanece. No permitas que tal destino sea también el tuyo.

Verse 67

दातुरेवोपकाराय वदत्यर्थीति देहि मे । यस्माद्दाता प्रयात्यूर्ध्वमधस्तिष्ठेत्प्रतिग्रही

El suplicante dice: «Lo necesito: dámelo», por el bien mismo del benefactor; pues el que da asciende, mientras el mero receptor permanece abajo.

Verse 68

दरिद्रा व्याधिता मूर्खाः परप्रेष्यकराः सदा । अदत्तदानाज्जायंते दुःखस्यैव हि भाजनाः

Pobreza, enfermedad, torpeza y servidumbre constante a otros nacen de la caridad retenida; en verdad, tales personas se vuelven recipientes sólo de sufrimiento.

Verse 69

धनवंतमदातारं दरिद्रं वाऽतपस्विनम् । उभावंभसि मोक्तव्यौ कंठे बद्धा महाशिलाम्

Al rico que no da y al pobre que no practica austeridad: a ambos habría que arrojarlos al agua con una gran piedra atada al cuello.

Verse 70

शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पंडितः । वक्ता शतसहस्रेषु दाता जायेत वा न वा

Entre cientos nace un héroe; entre miles, un sabio. Entre cientos de miles surge un orador elocuente; pero un verdadero dador puede nacer… o quizá no nazca jamás.

Verse 71

गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही

La tierra es sostenida por siete: las vacas, los brāhmaṇas, los Vedas, las mujeres castas, los veraces, los no codiciosos y los entregados a la caridad.

Verse 72

शिबिरौशीनरोङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः

Śibi, hijo de Uśīnara, por causa de un brāhmaṇa ofreció incluso sus propios miembros y a su amado hijo legítimo; y desde aquí alcanzó las alturas del cielo.

Verse 73

प्रतर्द्दनः काशिपति प्रदाय नयने स्वके । ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते

Pratarddana, señor de Kāśī, al entregar sus propios ojos a un brāhmaṇa, alcanzó una fama incomparable, aquí y en el más allá.

Verse 74

निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम्

Nimi de Vaideha entregó su reino; Jāmadagnya (Paraśurāma) entregó la tierra; y Gaya también otorgó las tierras—con todas sus rentas dependientes—a los brāhmaṇas.

Verse 75

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतनिवासकृत् । वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः

Cuando las nubes retuvieron la lluvia, Vasiṣṭha—guardián de la morada de todos los seres—sostuvo y reanimó al pueblo, como Prajāpati mismo sostiene a sus criaturas.

Verse 76

ब्रह्मदत्तश्च पांचाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः । निधिं शंखं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा स्वर्गमवाप्तवान्

Brahmadatta, rey de Pāñcāla—el más eminente entre los sabios—alcanzó el cielo tras donar a los mejores de los dos veces nacidos un tesoro llamado Śaṅkha.

Verse 77

सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाः । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्

Sahasrajit, el ilustre sabio real, renunció incluso a su amada vida por causa de los brāhmaṇas, y así fue a mundos insuperables.

Verse 78

एते चान्ये च बहवः स्थाणोर्दानेन भक्तितः । रुद्रलोकं गता नित्यं शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः

Estos—y muchos otros—por la dádiva devota ofrecida a Sthāṇu (Śiva), han ido al mundo de Rudra, siempre serenos de alma y dueños de sus sentidos.

Verse 79

एषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी । इति संचिंत्य सारार्थी स्थाणुदानपरो भव

Su fama permanece establecida mientras la tierra perdure. Considerando esto, oh buscador de la esencia suprema, sé devoto de la caridad ofrecida a Sthāṇu (Śiva).

Verse 80

सोऽपि मोह परित्यज्य तथा कात्यायनोऽभवत्

Él también, abandonando la ilusión, llegó así a ser un verdadero seguidor en la estirpe de Kātyāyana.

Verse 81

नारद उवाच । एवं सुश्रवसा प्रोक्तां कथामाकर्ण्य पद्मभूः । हर्षाश्रुसंयुतोऽतीव प्रशशंस मुहुर्मुहुः

Dijo Nārada: Al oír el relato tal como lo expuso Suśravas, Padmabhū (Brahmā) se colmó de lágrimas de júbilo y lo alabó una y otra vez.

Verse 82

साधु ते व्याहृतं वत्स एवमेतन्न चान्यथा । सत्यं सारस्वतः प्राह सत्या चैवं तथा श्रुतिः

«Bien dicho, hijo querido: así es, y no de otro modo. Sārasvata lo proclamó como verdad, y la Śruti, la revelación sagrada, también lo confirma como verdadero»។

Verse 83

दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दातारंसर्वभूतान्युपजीवंति दानेनारातीरंपानुदंत दानेन द्विषंतो मित्रा भवंति दाने सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं परमं वदंतीति

«La caridad es el amparo de los sacrificios; es la sagrada dakṣiṇā en el mundo. Todos los seres viven sostenidos por el dador mediante el dar. Con la caridad se ahuyentan las adversidades; con la caridad aun los enemigos se vuelven amigos. Todo queda establecido en la caridad; por eso declaran que la caridad es suprema.»

Verse 84

संसारसागरे घोरे धर्माधर्मोर्मिसंकुले । दानं तत्र निषेवेत तच्च नौरिव निर्मितम्

En el terrible océano del saṃsāra, agitado por las olas del dharma y del adharma, debe uno practicar el dāna (dar caritativo); pues allí está dispuesto como una barca para cruzar.

Verse 85

इति संचिंत्य च मया पुष्करे स्थापिता द्विजाः । गङ्गायमुनयोर्मध्ये मध्यदेशे द्विजाः सृते

Así, tras meditarlo, establecí a los brāhmaṇas en Puṣkara; y también fueron asentados brāhmaṇas en Madhyadeśa, en la región entre el Gaṅgā y el Yamunā.

Verse 86

स्थापिताः श्रीहरिभ्यां तु श्रीगौर्या वेदवित्तमाः । रुद्रेण नागराश्चैव पार्वत्या शक्तिपूर्भवाः

Por los dos venerables Haris y por la auspiciosa Gaurī fueron establecidos los más eminentes conocedores de los Vedas; por Rudra se asentaron los Nāgaras, y por Pārvatī, los de linaje de Śaktipura.

Verse 87

श्रीमाले च तथा लक्ष्म्या ह्येवमादिसुरोत्तमैः । नानाग्रहाराः संदत्ता लोकोद्धरणकांक्षया

Asimismo en Śrīmāla, y por Lakṣmī—y por otros dioses excelsos semejantes—se otorgaron muchos agrahāras (asentamientos dotados), con el anhelo de elevar al mundo.

Verse 88

न हि दानफले कांक्षा काचिन्नऽस्ति सुरोत्तमाः । साधुसंरक्षणार्थं हि दानं नः परिकीर्तितम्

Oh excelsos dioses, no albergamos deseo alguno por el fruto del dar; pues nuestro dāna se proclama para la protección de los justos (sādhus).

Verse 89

ब्राह्मणाश्च कृतस्थाना नानाधर्मोपदेशनैः । समुद्धरंति वर्णांस्त्रींस्ततः पूज्यतमा द्विजाः

Los brāhmaṇas, debidamente establecidos, elevan a las tres varṇas mediante diversas enseñanzas de dharma; por ello los dos veces nacidos (dvijas) son los más dignos de veneración.

Verse 90

दानं चतुर्विधं दानमुत्सर्गः कल्पितं तथा । संश्रुतं चेति विविधं तत्क्रमात्परिकीर्तितम्

La caridad es cuádruple: (1) dāna, el don directo; (2) utsarga, la dotación pública u ofrenda perpetua; (3) kalpita, el dar dispuesto y asignado; y (4) saṃśruta, el dar prometido o empeñado. Así se proclama, en su debido orden.

Verse 91

वापीकूपतडागानां वृक्षविद्यासुरौकसाम् । मठप्रपागृहक्षेत्रदानमुत्सर्ग इत्यसौ

La donación—como dotación—de pozos, aljibes/escalinatas de agua, estanques, árboles, casas de estudio y moradas divinas; y también de monasterios, casas de agua, albergues y tierras: a esto se le llama «utsarga».

Verse 92

उपजीवन्निमान्यश्च पुण्यं कोऽपि चरेन्नरः । षष्ठमंशं स लभते यावद्यो विसृजेद्द्विजः

Aun quien vive simplemente apoyándose en estas dotaciones puede obtener algún mérito; recibe una sexta parte, mientras el donante—oh brāhmana—no haya revocado ni abandonado la concesión.

Verse 93

तदेषामेव सर्वेषां विप्रसंस्थापनं परम् । देवसंस्थापनं चैव धर्मस्तन्मूल एव यत्

Por ello, entre todas estas formas de dar, lo supremo es el debido establecimiento y sustento de los brāhmanas; y asimismo el establecimiento de los dioses, esto es, el culto en el templo. Pues el dharma tiene su raíz precisamente en ese fundamento.

Verse 94

देवतायतनं यावद्यावच्च ब्राह्मणगृहम् । तावद्दातुः पूर्वजानां पुण्यांशश्चोपतिष्ठति

Mientras perdure el santuario de la deidad—y mientras perdure la casa de un brāhmana—hasta entonces una porción de mérito se hace presente para los antepasados del donante.

Verse 95

एतत्स्वल्पं हि वाणिज्यं पुनर्बहुफलप्रदम् । जीर्णोद्धारे च द्विगुणमेतदेव प्रकीर्तितम्

Este ‘trato’ requiere poco esfuerzo, y sin embargo otorga frutos abundantes; y en la restauración de lo que ha caído en ruina, se proclama que este mismo mérito se duplica.

Verse 96

तस्मादिदं त्वहमपिब्रवीमि सुरसत्तमाः । नास्ति दानसमं किंचित्सत्यं सारस्वतो जगौ

Por eso también yo lo declaro, oh excelentísimos entre los dioses: nada en absoluto es igual a la caridad. En verdad, así habló Sārasvata.

Verse 97

नारद उवाच । इति सारस्वतप्रोक्तां तथा पद्मभुवेरिताम् । साधुसाध्वित्यमोदंत सुराश्चाहं सुविस्मिताः

Dijo Nārada: «Así, al oír lo proclamado por Sārasvata y asimismo confirmado por Padmabhū (Brahmā), los dioses y yo—grandemente asombrados—nos regocijamos, exclamando: “¡Bien dicho! ¡Bien dicho!”».

Verse 98

ततः सभाविसर्गांते सुरम्ये मेरुमूर्धनि । उपविश्य शिलापृष्ठे अहमेतदचिंतयम्

Luego, disuelta la asamblea, en la hermosa cumbre del monte Meru, me senté sobre una losa de piedra y medité en este asunto.

Verse 99

सत्यमाह विरंचिस्तु स किमर्थं तु जीवति । येनैकमपि तद्धृत्तं नैव येन कृतार्थता

«Virañci (Brahmā) dijo la verdad; pero ¿para qué vive aquel que no realiza ni un solo acto de esa caridad, y por quien la vida no alcanza su sentido?»

Verse 100

तदहं दानपुण्यं हि करिष्यामि कथं स्फुटम् । कौपीनदण्डात्मधनो धनं स्वल्पं हि नास्ति मे

Entonces, ¿cómo podré realizar con claridad el mérito de la caridad? Mi riqueza es sólo un taparrabo y un bastón; en verdad, no tengo ni una mínima moneda.

Verse 101

अनर्हते यद्ददाति न ददाति तथार्हते । अर्हानर्हपरिज्ञानाद्दानधर्मो हि दुष्करः

Cuando uno da al indigno y no da al digno—porque es difícil discernir entre digno e indigno—en verdad el dharma de la caridad se vuelve arduo de cumplir.

Verse 102

देशेकाले च पात्रे च शुद्धेन मनसा तथा । न्यायार्जितं च यो दद्याद्यौवने स तदश्नुते

Quien, con mente pura, da lo ganado justamente—atendiendo al lugar, al tiempo y a un recipiente digno—goza de su fruto incluso en la juventud.

Verse 103

तमोवृतस्तु यो दद्यात्क्रोधात्तथैव च । भुंक्ते दान फलं तद्धि गर्भस्थो नात्र संशयः

Pero quien da estando cubierto por la oscuridad (del engaño), o igualmente por ira—ése experimenta el fruto de tal caridad aún en el vientre materno; de ello no hay duda.

Verse 104

बालत्वेऽपि च सोऽश्राति यद्दत्तं दम्भकारणात् । दत्तमन्यायतो वित्तं वै चार्थकारणम्

Aun en la juventud, el hombre cae en ruina si da por hipocresía; y la riqueza obtenida injustamente, cuando se da buscando ganancia mundana, también conduce sólo al abatimiento.

Verse 105

वृद्धत्वे हि समश्राति नरो वै नात्र भविष्यति । तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः । शुभार्जितं प्रयुञ्जीत श्रद्धया शाठ्यवर्जितः

En la vejez, el hombre sin duda decae—no hay duda. Por ello, en el lugar y el tiempo adecuados, a un receptor digno, debe ofrecer conforme al dharma lo justamente ganado, con fe y libre de engaño.

Verse 106

तदेतन्निर्धनत्वाच्च कथं नाम भविष्यति । सत्यमाहुः पुरा वाक्यं पुराणमुनयोऽमलाः

Pero, ¿cómo podría ser esto cuando uno es pobre?—así se preguntan. Sin embargo, los inmaculados sabios de antaño pronunciaron en los Purāṇas una sentencia, y es verdadera.

Verse 107

नाधनस्यास्त्ययं लोको न परश्च कथंचन । अभिशस्तं प्रपश्यंति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम्

Para quien no tiene riqueza, ni este mundo ni el otro parecen existir; la gente mira al pobre que está a su lado como si estuviera maldito y condenado.

Verse 108

दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति । पतितः शोच्यते सर्वैर्निर्धनश्चापि शोच्यते

En el mundo, la pobreza se trata como si fuera un pecado—¿quién podría alabar tal cosa? A los caídos todos los compadecen, y también compadecen a los desposeídos.

Verse 109

यः कृशाश्वः कृशधनः कृशभृत्यः कृशातिथिः । स वै प्रोक्तः कृशोनाम न शरीरकृशः कृशऋ

Aquel cuyos caballos son escasos, cuya riqueza es escasa, cuyos sirvientes son escasos y cuya hospitalidad hacia el huésped es escasa—solo él es llamado ‘verdaderamente mezquino’, no quien solo es delgado de cuerpo.

Verse 110

अर्थवान्दुष्कुलीनोऽपि लोके पूज्यतमो नरः । शशिनस्तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते

Aun un hombre de linaje humilde, si posee riqueza, llega a ser el más venerado en el mundo; pero aun quien tiene estirpe noble como la luna, si es pobre, es despreciado y humillado.

Verse 111

ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा ये च वृद्धा बहुश्रुताः । ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति किंकराः

Los que han crecido en conocimiento, han crecido en austeridad, y los ancianos versados en muchas escrituras: todos ellos se quedan a la puerta del rico como sirvientes.

Verse 112

यद्यप्ययं त्रिभुवने अर्थोऽस्माकं पराग्नहि । तथाप्यन्यप्रार्थितो हि तस्यैव फलदो भवेत्

Aunque esta riqueza, en los tres mundos, no sea verdaderamente nuestra, aun así, cuando otro la solicita, el darla se vuelve fructífero para el propio dador, trayendo mérito.

Verse 113

अथवैतत्पुरा सर्वं चिंतयिष्यामि सुस्फुटम् । विलोकयामि पूर्वं तु किंचिद्योग्यं हि स्थानकम्

O bien, primero meditaré todo esto con suma claridad; y antes que nada, buscaré un lugar apropiado, digno del acto que se pretende.

Verse 114

स चिंतयित्वेति बहुप्रकारं देशांश्च ग्रामान्नगराणि चाश्रमान् । बहूनहं पर्यटन्नाप्तवान्हि स्थानं हितं स्थापये यत्र विप्रान्

Tras pensar de muchas maneras y recorrer comarcas, aldeas, ciudades y ermitas, vagué largamente; pero no hallé un lugar verdaderamente benéfico donde pudiera establecer a los brāhmaṇas.