Adhyaya 209

Verse 1

श्रीमार्कण्डेय उवाच । तस्यैवानन्तरं पार्थ पुष्कलीतीर्थमुत्तमम् । तत्र तीर्थे नरः स्नात्वा ह्यश्वमेधफलं लभेत्

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: Inmediatamente después de eso, oh Pārtha, se encuentra el excelente Puṣkalī Tīrtha. Un hombre que se baña en ese vado sagrado obtiene, de hecho, el fruto del sacrificio Aśvamedha.

Verse 2

क्षमानाथं ततो गच्छेत्तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । दानवगन्धर्वैरप्सरोभिश्च सेवितम्

Desde allí se debe proceder al vado sagrado llamado Kṣamānātha, renombrado en los tres mundos, venerado y frecuentado por Dānavas, Gandharvas y Apsaras.

Verse 3

तत्र तिष्ठति देवेशः साक्षाद्रुद्रो महेश्वरः । भारेण महता जातो भारभूतिरिति स्मृतः

Allí reside el Señor de los dioses, Maheśvara, Rudra mismo en presencia visible. Debido a una gran 'carga' (bhāra), llegó a ser conocido y recordado como Bhārabhūti.

Verse 4

युधिष्ठिर उवाच । भारभूतीति विख्यातं तीर्थं सर्वगुणान्वितम् । श्रोतुमिच्छामि विप्रेन्द्र परं कौतूहलं हि मे

Yudhiṣṭhira dijo: 'Oh, el mejor de los brahmanes, deseo escuchar sobre ese lugar sagrado famoso como Bhārabhūti, dotado de toda excelencia, pues mi curiosidad es grande'.

Verse 5

श्रीमार्कण्डेय उवाच । भारभूतिसमुत्पत्तिं शृणु पाण्डवसत्तम । विस्तरेण यथा प्रोक्ता पुरा देवेन शम्भुना

Dijo Śrī Mārkaṇḍeya: «Oh, el mejor de los Pāṇḍavas, escucha el origen de Bhārabhūti, tal como antaño lo explicó en detalle el propio dios Śambhu.»

Verse 6

आसीत्कृतयुगे विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः । विष्णुशर्मेति विख्यातः सर्वशास्त्रार्थपारगः

En el Kṛta Yuga vivió un brāhmaṇa, consumado en los Vedas y sus Vedāṅgas; era célebre como Viṣṇuśarman y conocía a fondo el sentido de todos los śāstras.

Verse 7

क्षमा दमो दया दानं सत्यं शौचं धृतिस्तथा । विद्या विज्ञानमास्तिक्यं सर्वं तस्मिन्प्रतिष्ठितम्

Paciencia, dominio de sí, compasión, generosidad, veracidad, pureza y firmeza—junto con saber, discernimiento y fe—todo ello estaba sólidamente establecido en él.

Verse 8

ईदृग्गुणा हि ये विप्रा भवन्ति नृपसत्तम । पतितान्नरके घोरे तारयन्ति पित्ःंस्तु ते

Oh, el mejor de los reyes, los brāhmaṇas dotados de tales virtudes en verdad liberan incluso a sus antepasados caídos en terribles infiernos.

Verse 9

इन्द्रियं लोलुपा विप्रा ये भवन्ति नृपोत्तम । पतन्ति नरके घोरे रौरवे पापमोहिताः

Oh, el mejor de los reyes, aquellos brāhmaṇas codiciosos de los placeres de los sentidos, cegados por el pecado, caen en el terrible infierno llamado Raurava.

Verse 10

ये क्षान्तदान्ताः श्रुतिपूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः प्राणिवधान्निवृत्ताः । प्रतिग्रहे संकुचिताग्रहस्तास्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः

Aquellos brāhmaṇas, pacientes y dueños de sí, cuyos oídos están colmados de śruti, que han vencido los sentidos, se abstienen de dañar a los seres y retraen sus manos de aceptar dádivas: tales brāhmaṇas son capaces de hacer cruzar a otros.

Verse 11

एवं गुणगणाकीर्णो ब्राह्मणो नर्मदातटे । वसते ब्राह्मणैः सार्धं शिलोञ्छवृत्तिजीवनः

Así, colmado de una multitud de virtudes, aquel brāhmaṇa moraba en la ribera de la Narmadā, viviendo junto con otros brāhmaṇas y sosteniéndose por el modo de vida śiloñcha.

Verse 12

तादृशं ब्राह्मणं ज्ञात्वा देवदेवो महेश्वरः । द्विजरूपधरो भूत्वा तस्याश्रममगात्स्वयम्

Al saber que el brāhmaṇa era de tal condición, Maheśvara, el Dios de los dioses, tomó por sí mismo la forma de un dvija y fue a la ermita de aquel sabio.

Verse 13

दृष्ट्वा तं ब्राह्मणैः सार्धमुच्चरन्तं पदक्रमम् । अभिवादयते विप्रं स्वागतेन च पूजितः

Al verlo, acompañado de brāhmaṇas y recitando los pada en orden medido, el brāhmaṇa saludó al visitante; y el huésped fue honrado con una bienvenida apropiada.

Verse 14

प्रोवाच तं मुहूर्तेन ब्राह्मणो विस्मयान्वितः । किमथ तद्बटो ब्रूहि किं करोमि तवेप्सितम्

Al cabo de un momento, el brāhmaṇa, lleno de asombro, le dijo: «¿Con qué propósito has venido, joven brahmacārin? Dime: ¿qué servicio deseado he de realizar para ti?»

Verse 15

बटुरुवाच । विद्यार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां द्विजसत्तम । ददासि यदि मे विद्यां ततः स्थास्यामि ते गृहे

Dijo el estudiante: «Reconóceme, oh el mejor de los dos veces nacidos, como quien ha venido en busca de conocimiento. Si me otorgas la vidyā, entonces morar é en tu casa.»

Verse 16

ब्राह्मण उवाच । सर्वेषामेव विप्राणां बटो त्वं गोत्र उत्तमे । दानानां परमं दानं कथं विद्या च दीयते

El brāhmaṇa dijo: «Oh estudiante de noble gotra, entre todos los brāhmaṇas: el don supremo es el conocimiento. ¿Cómo, en verdad, puede otorgarse tal vidyā?»

Verse 17

गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या भवतीह फलप्रदा

La vidyā se obtiene por el devoto servicio al guru, o bien por abundante riqueza; o también, la vidyā se alcanza mediante la misma vidyā: así, en este mundo, ella da fruto.

Verse 18

बटुरुवाच । यथान्ये बालकाः स्नाताः शुश्रूषन्ति ह्यहर्निशम् । तथाहं बटुभिः सार्धं शुश्रूषामि न संशयः

Dijo el estudiante: «Así como otros jóvenes discípulos, tras cumplir sus ritos diarios, sirven día y noche, así también yo, junto con los demás alumnos, serviré sin duda.»

Verse 19

तथेति चोक्त्वा विप्रेन्द्रः पाठयंस्तं दिने दिने । वर्तते सह शिष्यैः स शिलोञ्छानुपहारयन्

Diciendo: «Así sea», el principal de los brāhmaṇas lo instruyó día tras día; y él vivió allí con los discípulos, llevando granos recogidos como ofrenda.

Verse 20

ततः कतिपयाहोभिः प्रोक्तो बटुभिरीश्वरः । पचनाद्यं बटो कर्म कुरु क्रमत आगतम्

Entonces, pasados algunos días, los discípulos se dirigieron al Señor: «Oh joven brahmacārin, cumple los deberes que comienzan con la cocina, según el debido orden en que llegan».

Verse 21

तथेति चोक्तो देवेशो भारग्राममुपागतः । ध्यात्वा वनस्पतीः सर्वा इदं वचनमब्रवीत्

Así instruido, el Señor de los dioses fue al lugar llamado Bhāragrāma. Meditando en todos los árboles del bosque, pronunció estas palabras.

Verse 22

यावदागच्छते विप्रो बटुभिः सह मन्दिरम् । अदर्शनाभिः कर्तव्यं तावदन्नं सुसंस्कृतम्

«Hasta que el brāhmaṇa llegue al santuario junto con los jóvenes estudiantes, permaneced fuera de la vista; entretanto, preparad alimento bien cocido y debidamente sazonado».

Verse 23

एवमुक्त्वा तु ताः सर्वा विश्वरूपो महेश्वरः । क्रीडनार्थं गतस्तत्र बटुवेषधरः पृथक्

Habiéndoles hablado así a todas, Maheśvara —de forma universal— fue allí aparte, tomando el disfraz de un joven brahmacārin, por el juego divino.

Verse 24

दृष्ट्वा समागतं तत्र बटुवेषधरं पृथक् । धिक्त्वां च परुषं वाक्यमूचुस्ते गिरिसन्निधौ

Al ver que uno había llegado allí aparte, vestido como joven estudiante, le dijeron palabras ásperas: «¡Vergüenza para ti!», en presencia de la montaña.

Verse 25

क्षुत्क्षामकंठाः सर्वे च गत्वा तु किल मन्दिरम् । त्वया सिद्धेन चान्नेन तृप्तिं यास्यामहे वयम्

Todos estamos hambrientos y con la garganta reseca. En verdad fuimos al santuario; habíamos de quedar saciados con el alimento que tú cocinaste y dejaste preparado.

Verse 26

तद्वृथा चिन्तितं सव त्वयागत्य कृतं द्विज । मिथ्याप्रतिज्ञेन सता दुरनुष्ठितमद्य ते

Todo aquel plan ha resultado vano, oh brāhmaṇa, por tu llegada. Con una promesa falsa, hoy has obrado de mala manera.

Verse 27

बटुरुवाच । सन्तापमनुतापं वा भोजनार्थं द्विजर्षभाः । मा कुरुध्वं यथान्यायं सिद्धेऽग्रे गृहमेष्यथा

Dijo el baṭu: «Oh mejores de los brāhmaṇas, no os aflijáis ni os arrepintáis por causa del alimento. Cuando esté debidamente listo, vendréis a la casa conforme al orden debido».

Verse 28

बटुरुवाच । दिनशेषेण चास्माकं पञ्चतां च दिने दिने । निष्पत्तिं याति वा नेति तदसिद्धमशेषतः

Dijo el baṭu: «Con lo poco que resta del día, y siendo nuestra vida incierta de día en día, es por completo incierto si este asunto se consumará o no».

Verse 29

असिद्धं सिद्धमस्माकं यत्त्वया समुदाहृतम् । दृष्ट्वानृतं गतास्तत्र त्वां बद्धाम्भसि निक्षिपे

Nos proclamaste que lo no preparado estaba ya preparado para nosotros. Si al ir allí hallamos que es mentira, te ataré y te arrojaré al agua.

Verse 30

बटुरुवाच । भोभोः शृणुध्व सर्वेऽत्र सोपाध्याया द्विजोत्तमाः । प्रतिज्ञां मम दुर्धर्षां यां श्रुत्वा विस्मयो भवेत्

Dijo el baṭu: «Escuchad todos aquí, junto con vuestros maestros, oh los mejores de los brāhmaṇas. Oíd mi voto formidable e inconmovible; al oírlo, uno quedaría maravillado».

Verse 31

यदि सिद्धमिदं सर्वमन्नं स्यादाश्रमे गुरोः । यूयं बद्ध्वा मया सर्वे क्षेप्तव्या नर्मदाम्भसि

«Si toda esta comida está en verdad preparada en el āśrama de mi maestro, entonces os ataré a todos y os arrojaré a las aguas del Narmadā.»

Verse 32

अथवान्नं न सिद्धं स्याद्भवद्भिर्दृढबन्धनैः । गुरोस्तु पश्यतो बद्ध्वा क्षेप्तव्योऽहं नर्मदाह्रदे

«Pero si la comida no estuviera preparada, entonces vosotros, con ataduras firmes, me ataréis; y, mientras el guru lo contempla, me arrojaréis al estanque del Narmadā.»

Verse 33

तथेति कृत्वा ते सर्वे समयं गुरुसन्निधौ । स्नात्वा जाप्यविधानेन भूतग्रामं ततो ययुः

Habiendo dicho «Así sea», todos confirmaron el pacto en presencia del guru; luego, tras bañarse y realizar japa conforme al rito, se dirigieron al lugar llamado Bhūtagrāma.

Verse 34

दृष्ट्वा ते विस्मयं जग्मुर्विस्तृते भक्ष्यभोजने । षड्रसेन नृपश्रेष्ठ भुक्त्वा हुत्वा पृथक्पृथक्

Oh el mejor de los reyes, al ver el espléndido despliegue de manjares y platos, quedaron llenos de asombro; y, tras comer la comida dotada de los seis sabores, cada uno por separado ofreció sus oblaciones.

Verse 35

ततः प्रोवाच वचनं हृष्टपुष्टो द्विजोत्तमः । वरदोऽस्मि वरं वत्स वृणु यत्तव रोचते

Entonces el mejor de los brāhmaṇas, gozoso y fortalecido, habló: «Soy dador de dones, hijo querido; elige un don, lo que a ti te agrade»

Verse 36

साङ्गोपाङ्गास्तु ते वेदाः शास्त्राणि विविधानि च । प्रतिभास्यन्ति ते विप्र मदीयोऽस्तु वरस्त्वयम्

«Los Vedas con sus miembros y auxiliares, y las diversas ramas del śāstra, resplandecerán en tu entendimiento, oh brāhmaṇa; éste es el don que yo te concedo.»

Verse 37

प्रणम्य बटुभिः सार्धं स चिक्रीड यथासुखम् । द्वितीये तु ततः प्राप्ते दिवसे नर्मदाजले

Habiendo hecho reverencia, y junto con los jóvenes estudiantes, se recreó a placer; y luego, al llegar el segundo día, en las aguas de la Narmadā...

Verse 38

क्रीडनार्थं गताः सर्वे सोपाध्याया युधिष्ठिर । ततः स्मृत्वा पणं सर्वे भाषयित्वा विधानतः

Oh Yudhiṣṭhira, todos fueron a jugar, junto con su maestro. Luego, recordando la apuesta, todos la declararon de nuevo correctamente, conforme al rito debido.

Verse 39

उपाध्यायमथोवाच नत्वा देवः कृताञ्जलिः । जले प्रक्षेपयाम्यद्य निष्प्रतिज्ञान् बटून् प्रभो

Entonces Deva, tras inclinarse ante el maestro con las manos juntas, dijo: «Señor, hoy arrojaré al agua a esos estudiantes que han faltado a su promesa.»

Verse 40

तद्देवस्य वचः श्रुत्वा नष्टास्ते बटवो नृप । गुरोस्तु पश्यतो राजन्धावमाना दिशो दश

Oh rey, al oír las palabras del Deva, aquellos jóvenes discípulos desaparecieron; y, mientras el gurú los miraba, oh soberano, corrieron hacia las diez direcciones.

Verse 41

वायुवेगेन देवेन लुञ्जितास्ते समन्ततः । भारं बद्ध्वा तु सर्वेषां बटूनां च नरेश्वर

Oh señor de los hombres, impulsados por el Deva con la rapidez del viento, fueron apresados por todas partes; y luego se ató una carga sobre todos aquellos jóvenes discípulos.

Verse 42

शापानुग्रहको देवोऽक्षिपत्तोये यथा गृहे । ततो विषादमगमद्दृष्ट्वा तान्नर्मदाजले

Aquel Dios, que a la vez castiga y concede gracia, los arrojó al agua como quien arroja algo dentro de una casa. Luego, al verlos en las aguas de la Narmadā, fue vencido por la tristeza.

Verse 43

गुरुणा बटुरुक्तोऽथ किमेतत्साहसं कृतम् । एतेषां मातृपितरो बालकानां गृहेऽङ्गनाः

Entonces el joven discípulo dijo a su maestro: «¿Qué temeridad es ésta que se ha cometido? Las madres y los padres de estos niños están en casa, con las mujeres del hogar».

Verse 44

यदि पृच्छन्ति ते बालान् क्व गतान् कथयाम्यहम् । एवं स्थिते महाभाग यदि कश्चिन्मरिष्यति

«Si preguntan por los niños: “¿Adónde han ido?”, ¿qué les diré yo? En tal situación, oh muy afortunado, si alguien llegara a morir…».

Verse 45

तदा स्वकीयजीवेन त्वं योजयितुमर्हसि । मृतेषु तेषु विप्रेषु न जीवे निश्चयो मृतः

Entonces debes restaurarlos con tu propia vida. Si esos jóvenes brahmanes mueren, estoy seguro de que no seguiré viviendo; moriré.

Verse 46

ब्रह्महत्याश्च ते बह्व्यो भविष्यन्ति मृते मयि । द्विजबन्धनमात्रेण नरको भवति ध्रुवम्

Si muero, muchos pecados de brahmahatyā serán tuyos. Pues por el mero hecho de atar a un nacido dos veces (brahmán), el infierno es el resultado seguro.

Verse 47

मरणाद्यां गतिं यासि न तां वेद्मि द्विजाधम । एवमुक्तः स्मितं कृत्वा देवदेवो महेश्वरः

¡Qué destino te espera comenzando con la muerte—no lo sé, oh el peor de los nacidos dos veces! Así interpelado, Maheśvara, el Dios de dioses, sonrió.

Verse 48

भारभूतेश्वरे तीर्थ उज्जहार जलाद्द्विजान् । मुक्त्वा भारं तु देवेन छादयित्वा तु तान्द्विजान्

En el tīrtha de Bhārabhūteśvara, levantó a los nacidos dos veces (niños) del agua. Habiendo quitado la carga, el Dios cubrió entonces a esos brahmanes (los protegió).

Verse 49

लिङ्गं प्रतिष्ठितं तत्र भारभूतेति विश्रुतम् । मृतांस्तान् वै द्विजान् दृष्ट्वा ब्रह्महत्या निराकृता

Se estableció allí un liṅga, renombrado como 'Bhārabhūta'. Al ver a esos brahmanes (como si estuvieran) muertos, el pecado de brahmahatyā fue ahuyentado (anulado).

Verse 50

गतानि पञ्च वै दृष्ट्वा ब्रह्महत्याशतानि वै । ततः स विस्मयाविष्टो दृष्ट्वा तान्बालकान् गुरुः

Al ver que se habían disipado quinientas culpas de brahmahatyā, el maestro, al contemplar a aquellos muchachos, quedó sobrecogido de asombro.

Verse 51

नान्यस्य कस्यचिच्छक्तिरेवं स्यादीश्वरं विना । ज्ञात्वा तं देवदेवेशं प्रणाममकरोद्द्विजः

«Nadie más posee tal poder: nada así es posible sin Īśvara». Al reconocerlo como el Señor de los dioses, el brāhmaṇa se postró con reverencia.

Verse 52

अज्ञानेन मया सव यदुक्तं परमेश्वर । अप्रियं यत्कृतं सर्वं क्षन्तव्यं तन्मम प्रभो

Oh Parameśvara, cuanto dije por ignorancia y cuanto acto desagradable cometí—oh Señor—que todo ello sea perdonado por ti.

Verse 53

देव उवाच । भगवन्गुरुर्भवान्देवो भवान्मम पितामहः । वेदगर्भ नमस्तेऽस्तु नास्ति कश्चिद्व्यतिक्रमः

Dijo el Deva: Oh Bienaventurado, tú eres mi guru; tú eres mi deidad; tú eres mi abuelo. Oh Vedagarbha, seno de los Vedas, salutación a ti: no puede haber transgresión de tu autoridad.

Verse 54

जनिता चोपनेता च यस्तु विद्यां प्रयच्छति । अन्नदाता भयत्राता पञ्चैते पितरः स्मृताः

El engendrador, el iniciador que confiere el upanayana, quien otorga el conocimiento, el dador de alimento y el protector del temor: estos cinco son recordados como «padres».

Verse 55

एवमुक्त्वा जगन्नाथो विष्णुशर्माणमानतः । तत्र तीर्थे जगामाशु कैलासं धरणीधरम्

Dicho esto, Jagannātha—tras inclinarse ante Viṣṇuśarmā—partió presto de aquel sagrado vado y se dirigió a Kailāsa, la montaña que sostiene la tierra.

Verse 56

तदाप्रभृति तत्तीर्थं भारभूतीति विश्रुतम् । विख्यातं सर्वलोकेषु महापातकनाशनम्

Desde entonces, aquel tīrtha fue célebre con el nombre de «Bhārabhūti»; en todos los mundos es proclamado como destructor de los grandes pecados.

Verse 57

तत्र तीर्थे पुनर्वृत्तमितिहासं ब्रवीमि ते । सर्वपापहरं दिव्यमेकाग्रस्त्वं शृणुष्व तत्

Acerca de ese tīrtha te relataré una antigua historia que allí volvió a acontecer. Es divina y quita todos los pecados: escúchala con atención unificada.

Verse 58

पुरा कृतयुगस्यादौ वैश्यः कश्चिन्महामनाः । सुकेश इति विख्यातस्तस्य पुत्रोऽतिधार्मिकः

En tiempos antiguos, al comienzo del Kṛtayuga, vivía un vaiśya de gran nobleza de ánimo, llamado Sukeśa. Su hijo era sumamente dhármico.

Verse 59

सोमशर्मेति विख्यातो मृतः पृथुललोचनः । स सखायं वणिक्पुत्रं कंचिच्चक्रे दरिद्रिणम्

Era conocido como Somaśarman y, con el tiempo, oh de anchos ojos, murió. Había tomado por amigo a cierto hijo de mercader, caído en la pobreza.

Verse 60

सुदेवमिति ख्यातं सर्वकर्मसु कोविदम् । एकदा तु समं तेन व्यवहारमचिन्तयत्

Era célebre con el nombre de Sudeva, diestro en toda clase de labores. Una vez, concibió con él un negocio común de comercio.

Verse 61

सखे समुद्रयानेन गच्छावोत्तरणैः शुभैः । भाण्डं बहु समादाय मदीये द्रव्यसाधने

«Amigo, viajemos por mar, hacia puertos y pasos auspiciosos. Llevando mucha mercancía, obtendremos riqueza con mi capital.»

Verse 62

परं तीरं गमिष्याव उत्कर्षस्त्वावयोः समः । इति तौ मन्त्रयित्वा तु मन्त्रवत्समभीप्सितम्

«Vayamos a la orilla lejana; la ganancia será igual para los dos.» Así, tras deliberar, ambos fijaron su mente—como quienes obran según un plan firme—en la empresa deseada.

Verse 63

सर्वं प्रयाणकं गृह्य ह्यारूढौ लवणोदधिम् । तौ गत्वा तु परं भाण्डं विक्रीय पुरतस्तदा

Tomando todos los pertrechos del viaje, ambos subieron al océano salado. Llegados a la tierra lejana, vendieron entonces sus mercancías en la ciudad que tenían delante.

Verse 64

प्राप्तौ बहु सुवर्णं च रत्नानि विविधानि च । नावं तां संगतां कृत्वा पश्चात्तावारुरोहतुः

Obtuvieron mucho oro y joyas de diversas clases. Luego, tras dejar la nave dispuesta y aparejada, ambos volvieron a embarcar para el regreso.

Verse 65

नावमन्तर्जले दृष्ट्वा निशीथे स्वर्णसंभृताम् । दृष्ट्वा तु सोमशर्माणमुत्सङ्गे कृतमस्तकम्

Al ver la barca en medio del agua, a medianoche, cargada de oro, y al ver a Somaśarmā recostado, con la cabeza puesta en el regazo,

Verse 66

शयानमतिविश्वस्तं सहदेवो व्यचिन्तयत् । एष निद्रावशं यातो मयि प्राणान्निधाय वै

Sahadeva, al verlo dormido y confiado por completo, pensó: «Ha caído bajo el poder del sueño, y en verdad me ha confiado su propia vida».

Verse 67

अस्याधीनमिदं सर्वं द्रव्यरत्नमशेषतः । उत्कर्षार्द्धं तु मे दद्यात्तत्र गत्वेति वा न वा

«Toda esta riqueza y todas estas joyas, sin dejar nada, están bajo su dominio. ¿Me dará de veras la mitad de la ganancia cuando lleguemos allí, o no?»

Verse 68

इति निश्चित्य मनसा पापस्तं लवणोदधौ । चिक्षेप सोमशर्माणं पापध्यातेन चेतसा

Habiendo decidido así en su mente, el pecador arrojó a Somaśarmā al océano salado, con el corazón entenebrecido por intención malvada.

Verse 69

उत्तीर्य तरणात्तस्माद्गत्वा संगृह्य तद्धनम् । ततः कतिपयाहोभिः संयुक्तः कालधर्मणा

Tras pasar desde aquella barca, fue y recogió aquella riqueza. Luego, al cabo de pocos días, se encontró con lo que el tiempo ordena: la inevitable ley de la muerte.

Verse 70

गतो यमपुरं घोरं गृहीतो यमकिंकरैः । स नीतस्तेन मार्गेण यत्र संतपते रविः

Llegó a la terrible ciudad de Yama, apresado por los servidores de Yama. Fue conducido por aquel sendero donde el sol abrasa con un calor atormentador.

Verse 71

कृत्वा द्वादशधात्मानं सम्प्राप्ते प्रलये यथा । सुतीक्ष्णाः कण्टका यत्र यत्र श्वानः सुदारुणाः

Como si su ser se partiera en doce porciones, cual en la llegada de la disolución, entró en regiones donde abundan espinas afiladas como navajas, y donde a cada paso hay perros feroces y aterradores.

Verse 72

तीक्ष्णदंष्ट्रा महाव्याला व्याघ्रा यत्र महावृकाः । सुतप्ता वालुका यत्र क्षुधा तृष्णा तमो महत्

Allí hay grandes serpientes de colmillos afilados; allí hay tigres y enormes lobos. La arena está abrasada, y reinan el hambre, la sed y una profunda oscuridad.

Verse 73

पानीयस्य कथा नास्ति न छाया नाश्रमः क्वचित् । अन्नं पानीयसहितं यावत्तद्दीयते विषम्

No hay ni siquiera mención de agua potable; no hay sombra ni lugar de reposo en parte alguna. Y cuanto alimento y agua se da allí no es sino veneno.

Verse 74

छायां संप्रार्थमानानां भृशं ज्वलति पावकः । तैर्दह्यमाना बहुशो विलपन्ति मुहुर्मुहुः

Para quienes suplican sombra, el fuego arde con mayor furia; quemados una y otra vez, gimen y se lamentan repetidamente, una y otra vez.

Verse 75

हा भ्रातर्मातः पुत्रेति पतन्ति पथि मूर्छिताः । इत्थंभूतेन मार्गेण स गीतो यमकिंकरैः

Gritando: «¡Ay, hermano! ¡Madre! ¡Hijo!», caen desvanecidos en el camino. Por senda tal es empujado adelante por los servidores de Yama.

Verse 76

यत्र तिष्ठति देवेशः प्रजासंयमनो यमः । ते द्वारदेशे तं मुक्त्वाचक्षुर्यमकिंकराः

Donde mora el Señor—Yama, el que refrena y gobierna a los seres—, allí, en la misma puerta, los servidores de Yama lo sueltan y dan parte del asunto.

Verse 77

बद्ध्वा तं गलपाशेन ह्यासीनं मित्रघातिनम् । अवधारय देवेश बुध्यस्व यदनन्तरम्

Habiendo atado con un lazo al cuello a aquel asesino de su amigo y haciéndolo sentar, dijeron: «Oh Señor, toma nota; comprende lo que sigue».

Verse 78

यम उवाच । न तु पूर्वं मुखं दृष्टं मया विश्वासघातिनाम् । ये मित्रद्रोहिणः पापास्तेषां किं शासनं भवेत्

Yama dijo: «Nunca antes he visto siquiera el rostro de quienes traicionan la confianza. Para esos pecadores, traidores a los amigos, ¿qué castigo ha de haber?»

Verse 79

ऋषयोऽत्र विचारार्थं नियुक्ता निपुणाः स्थिताः । ते यत्र ब्रुवते तत्र क्षिपध्वं मा विचार्यताम्

(Yama dijo:) «Aquí están sabios expertos, designados para deliberar. Dondequiera que ellos indiquen, arrojadlo allí al instante; no haya más discusión».

Verse 80

इत्युक्तास्ते तमादाय किंकराः शीघ्रगामिनः । मुनीशांस्तत्र तानूचुस्तं निवेद्य यमाज्ञया

Así instruidos, aquellos servidores de rápido andar lo tomaron y fueron ante los grandes munis; presentándolo, hablaron conforme al mandato de Yama.

Verse 81

द्विजा अनेन मित्रं स्वं प्रसुप्तं निशि घातितम् । विश्वस्तं धनलोभेन को दण्डोऽस्य भविष्यति

(Dijeron:) «Oh sabios dos veces nacidos, por este hombre fue muerto su propio amigo, confiado y dormido en la noche, por codicia de riquezas. ¿Qué castigo le corresponderá?»

Verse 82

मुनय ऊचुः । अदृष्टपूर्वमस्माभिर्वदनं मित्रघातिनाम् । कृत्वा पटान्तरे ह्येनं शृण्वन्तु गतिमस्य ताम्

Los munis dijeron: «Nunca antes hemos visto el rostro de quienes traicionan y matan a un amigo. Poned a este hombre tras un velo, y que los mensajeros oigan el destino que le aguarda.»

Verse 83

ते शास्त्राणि विचार्याथ ऋषयश्च परस्परम् । आहूय यमदूतांस्तानूचुर्ब्राह्मणपुंगवाः

Entonces, tras deliberar entre sí sobre los śāstras, aquellos rishis, los más excelsos brāhmaṇas, llamaron a los mensajeros de Yama y les hablaron.

Verse 84

आलोकितानि शास्त्राणि वेदाः साङ्गाः स्मृतीरपि । पुराणानि च मीमांसा दृष्टमस्माभिरत्र च

«Hemos examinado los śāstras: los Vedas con sus miembros auxiliares, también las Smṛtis, los Purāṇas y la Mīmāṃsā; y aquí hemos determinado la norma que debe aplicarse en este asunto.»

Verse 85

ब्रह्मघ्ने च सुरापे च स्तेये गुर्वङ्गनागमे । निष्कृतिर्विहिता शास्त्रे कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

Para el matador de un brāhmaṇa, para el bebedor de licor, para el ladrón y para quien viola a la esposa del guru, la śāstra prescribe expiación; pero para el traidor ingrato no hay expiación.

Verse 86

ये स्त्रीघ्नाश्च गुरुघ्नाश्च ये बालब्रह्मघातिनः । विहिता निष्कृतिः शास्त्रे कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः

Aun para quienes matan mujeres, para quienes matan a su guru y para quienes asesinan a jóvenes brāhmaṇas, la śāstra establece expiación; pero para el traidor ingrato no hay expiación.

Verse 87

वापीकूपतडागानां भेत्तारो ये च पापिनः । उद्यानवाटिकानां च छेत्तारो ये च दुर्जनाः

Los hombres pecadores que rompen y arruinan pozos, aljibes y estanques, y los malvados que talan huertos y jardines—(aun para tales ofensores la śāstra reconoce consecuencias y clasificaciones).

Verse 88

दावाग्निदाहका ये च सततं येऽसुहिंसकाः । न्यासापहारिणो ये च गरदाः स्वामिवञ्चकाः

Quienes prenden fuego a los bosques, quienes hieren continuamente a los seres vivos, quienes roban depósitos confiados, los envenenadores y quienes engañan a sus propios señores—(también éstos son enumerados entre los pecadores).

Verse 89

मातापितृगुरूणां च त्यागिनो दोषदायिनः । स्वभर्तृवञ्चनपरा या स्त्री गर्भप्रघातिनी

Quienes abandonan a madre, padre y guru y, en cambio, les atribuyen culpas; y aquella mujer empeñada en engañar a su esposo y que destruye el vientre (provoca aborto)—(también éstos se cuentan entre los ofensores).

Verse 90

विवेकरहिता या स्त्री यास्नाता भोजने रता । द्विकालभोजनरतास्तथा वैष्णववासरे

La mujer carente de discernimiento, que sin bañarse se deleita en comer; y quienes se complacen en comer dos veces al día—también en un día sagrado vaiṣṇava—son igualmente censurados.

Verse 91

तासां स्त्रीणां गतिर्दृष्टा न तु विश्वासघातिनाम् । विश्वासघातिनां पुंसां मित्रद्रोहकृतां तथा

El destino de esas mujeres ha sido visto (y conocido), pero no así el de los traidores de la confianza: de aquellos hombres que quebrantan la confianza y cometen perfidia contra los amigos.

Verse 92

तेषां गतिर्न वेदेषु पुराणेषु च का कथा । इति स्थितेषु पापेषु गतिरेषां न विद्यते

Para tales personas no se enseña refugio ni siquiera en los Vedas—¿qué decir entonces de los Purāṇas? Así, mientras permanecen firmes en el pecado, no se halla para ellos camino de salvación.

Verse 93

नान्या गतिर्मित्रहनने विश्वस्तघ्ने च नः श्रुतम् । इतो नीत्वा यमदूता एनं विश्वस्तघातिनम्

No hemos oído otro destino para quien mata a un amigo, o para quien mata a quien confió en él. Por ello, los mensajeros de Yama, llevándose de aquí a este traidor de la confianza…

Verse 94

कल्पकोटिशतं साग्रं पर्यायेण पृथक्पृथक् । नरकेषु च सर्वेषु त्रिंशत्कोटिषु संख्यया

Durante cien crores de kalpas y más—pasando por turno, uno por uno y de nuevo por separado—se le hace padecer todos los infiernos, contados en número de treinta crores.

Verse 95

क्षिप्यतामेष मित्रघ्नो विचारो मा विधीयताम् । इति ते वचनं श्रुत्वा किंकरास्तं निगृह्य च

«¡Arrojad a este matador de amigos; que no haya deliberación!» Al oír esas palabras, los servidores lo apresaron y lo sujetaron con fuerza.

Verse 96

यत्र ते नरका घोरास्तत्र क्षेप्तुं गतास्ततः । ते तमादाय हि नरके घोरे रौरवसंज्ञिते

Entonces fueron al lugar donde están esos terribles infiernos para arrojarlo allí. Llevándolo consigo, lo condujeron al espantoso infierno llamado Raurava.

Verse 97

चिक्षिपुस्तत्र पापिष्ठं क्षिप्ते रावोऽभवन्महान् । नरकस्थितभूतेषु मोक्तव्यो नैष पापकृत्

Allí arrojaron al más pecador; al ser lanzado, se alzó un gran clamor. Entre los seres confinados en el infierno, a este malhechor no se le ha de liberar.

Verse 98

अस्य संस्पर्शनादेव पीडा शतगुणा भवेत् । यथा व्यथासिकाष्ठैश्च समिद्धैर्दहनात्मकैः

Con sólo tocarlo, el tormento se volvería cien veces mayor, como el ardor producido por leños fieramente encendidos, que engendran dolor.

Verse 99

भवति स्पर्शनात्तस्य किमेतेन कृतामलम् । यथा दुर्जनसंसर्गात्सुजनो याति लाघवम्

Por el contacto con él sucede así; ¿qué decir entonces de la impureza que él causa? Como por la compañía de los malvados, aun el hombre bueno es abatido.

Verse 100

सन्निधानात्तथास्याशु क्षते क्षारावसेचनम् । प्रसादः क्रियतामाशु नीयतां नरकेऽन्यतः

Por su sola cercanía, es como si se vertiera de pronto álcali sobre una herida. Conceded gracia al instante: llevadlo a otro infierno.

Verse 101

एवमुक्तास्ततस्तैस्तु गतास्ते त्वशुचिं प्रति । तत्र ते नारकाः सन्ति पूर्ववत्तेऽपि चुक्रुशुः

Así interpelados por ellos, aquellos servidores se dirigieron al lugar impuro. Allí también estaban los seres infernales, y como antes, ellos igualmente clamaron.

Verse 102

एवं ते किंकराः सर्वे पर्यटन्नरकमण्डले । नरकेऽपि स्थितिस्तस्य नास्ति पापस्य दुर्मतेः

Así, todos aquellos servidores siguieron vagando por todo el recinto del infierno; pues para ese pecador de mente perversa no había ni siquiera una estancia fija, ni aun en el infierno.

Verse 103

यदा तदा तु ते सर्वे तं गृह्य यमसन्निधौ । गत्वा निवेद्य तत्सर्वं यदुक्तं नारकैर्नरैः । नरके न स्थितिर्यस्य तस्य किं क्रियतां वद

Entonces, en cierto momento, todos lo apresaron y, yendo ante Yama, le informaron de todo lo dicho por los seres del infierno: «Aquel que no tiene lugar fijo ni aun en el infierno, ¿qué debe hacerse? Dínoslo».

Verse 104

यम उवाच । पापिष्ठ एष वै यातु योनिं तिर्यङ्निषेविताम् । कालं मुनिभिरुद्दिष्टः तिर्यग्योनिं प्रवेश्यताम्

Yama dijo: «Este, el más pecador, vaya en verdad a un vientre frecuentado por las bestias. Por el tiempo señalado por los sabios, que entre en un nacimiento animal».

Verse 105

एवमुक्ते तु वचने प्रजासंयमनेन च । स गतः कृमितां पापो विष्ठासु च पृथक्पृथक्

Cuando el que refrena a los seres pronunció estas palabras, aquel pecador cayó al estado de gusanos, separados, en diversos montones de inmundicia.

Verse 106

ततोऽसौ दंशमशकान् पिपीलिकसमुद्भवान् । यूकामत्कुणकाढ्यांश्च गत्वा पक्षित्वमागतः

Luego se volvió moscas mordedoras y mosquitos, nacidos entre hormigas; y, lleno de piojos y chinches, finalmente alcanzó el estado de ave.

Verse 107

स्थावरत्वं गतः पश्चात्पाषाणत्वं ततः परम् । सरीसृपानजगरवराहमृगहस्तिनः

Después pasó a la condición de seres inmóviles, y luego aún más a la de piedra; y de allí (atravesó nacimientos como) reptiles, pitones, jabalíes, ciervos y elefantes.

Verse 108

वृकश्वानखरोष्ट्रांश्च सूकरीं ग्रामजातिकाम् । योनिमाश्वतरीं प्राप्य तथा महिषसम्भवाम्

También se volvió lobos, perros, asnos y camellos; y entró en el vientre de una cerda criada en la aldea. Alcanzó el nacimiento como mula, y asimismo uno surgido como búfalo.

Verse 109

एताश्चान्याश्च बह्वीर्वै प्राप योनीः क्रमेण वै । स ता योनीरनुप्राप्य धुर्योऽभूद्भारवाहकः

Estas y muchas otras matrices alcanzó, en debido orden. Tras pasar por esos nacimientos, se volvió bestia de carga, portador de fardos.

Verse 110

स गृहे पार्थिवेशस्य धार्मिकस्य यशस्विनः । स दृष्ट्वा कार्त्तिकीं प्राप्तामेकदा नृपसत्तमः

Él nació en la casa de un rey justo y renombrado. Una vez, el mejor de los reyes, al ver que había llegado el sagrado tiempo de Kārttikī, lo advirtió.

Verse 111

पुरोहितं समाहूय ब्राह्मणांश्च तथा बहून् । न गृहे कार्त्तिकीं कुर्यादेतन्मे बहुशः श्रुतम्

Mandó llamar a su sacerdote y también a muchos brāhmaṇas, y dijo: «No debe realizarse el voto de Kārttikī dentro de la casa; esto lo he oído muchas veces».

Verse 112

समेताः कुत्र यास्याम इति ब्रूत द्विजोत्तमाः । यो गृहे कार्त्तिकीं कुर्यात्स्नानदानादिवर्जितः

«Reunidos ya, decidme: ¿adónde iremos, oh los mejores de los dvijas? Pues quien observa el mes de Kārttika sólo en casa, dejando de lado el baño ritual, la caridad y lo demás…»

Verse 113

संवत्सरकृतात्पुण्यात्स बहिर्भवति श्रुतिः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तीर्थं सर्वगुणान्वितम्

«La tradición sagrada declara que queda fuera del fruto del mérito acumulado en un año. Por eso, con todo empeño, debe buscarse un tīrtha dotado de todas las virtudes auspiciosas».

Verse 114

सहितास्तत्र गच्छामः स्नातुं दातुं च शक्तितः । एवमुक्ते तु वचने पार्थिवेन द्विजोत्तमाः

«Vayamos juntos allí, para bañarnos y dar limosna según nuestras fuerzas». Cuando el rey hubo pronunciado estas palabras, los excelentes brāhmaṇas…

Verse 115

ऊचुः श्रेष्ठं नृपथेष्ठ रेवाया उत्तरे तटे । भारेश्वरेति विख्यातं मुक्तितीर्थं नृपोत्तम

Dijeron: «Oh rey, amado del sendero real, el lugar más excelso está en la ribera septentrional de la Revā; célebre como Bhāreśvara, un tīrtha que otorga la liberación, oh el mejor de los soberanos»

Verse 116

तत्र यामो वयं सर्वे सर्वपापक्षयावहम् । एवमुक्तः स नृपतिर्गृहीत्वा प्रचुरं वसु

«Vayamos allí todos; ello trae la destrucción de todo pecado.» Así interpelado, el rey, tomando abundantes riquezas para las dádivas…

Verse 117

शकटं संभृतं कृत्वा तत्र युक्तः स धूर्वहः । यः कृत्वा मित्रहननं गोयोनिं समुपागतः

Habiendo provisto bien el carro, partió, uncido y dispuesto para el camino. Había un animal de tiro que, por haber matado a un amigo, había alcanzado nacimiento en el vientre de una vaca.

Verse 118

इत्थं स नर्मदातीरे सम्प्राप्तस्तीर्थमुत्तमम् । गत्वा चतुर्दशीदिने ह्युपवासकृतक्षणः

Así llegó al excelso tīrtha en la ribera de la Narmadā. Habiendo arribado en el día decimocuarto lunar (caturdaśī), observó ayuno durante ese tiempo.

Verse 119

गत्वा स नर्मदातीरे नाम रुद्रेत्यनुस्मरन् । शुचिप्रदेशाच्च मृदं मन्त्रेणानेन गृह्यताम्

Habiendo ido a la ribera de la Narmadā y recordando el Nombre «Rudra», debe tomarse tierra (arcilla) de un lugar puro, mediante este mantra: «Que sea tomada».

Verse 120

उद्धृतासि वराहेण रुद्रेण शतबाहुना । अहमप्युद्धरिष्यामि प्रजया बन्धनेन च

«Fuiste alzada por Varāha, por Rudra de cien brazos. Yo también me alzaré (me redimiré), junto con mi descendencia y con los lazos que me atan.»

Verse 121

स एवं तां मृदं नीत्वा मुक्त्वा तीरे तथोत्तरे । ददर्श भास्करं पश्चान्मन्त्रेणानेन चालभेत्

Así, llevando aquella arcilla sagrada y, tras depositarla en la orilla —en la ribera del norte—, contempló luego al Sol; después, debe tocar u ofrecer en adoración con este mantra.

Verse 122

अश्वक्रान्ते रथक्रान्ते विष्णुक्रान्ते वसुंधरे । मृत्तिके हर मे पापं जन्मकोटिशतार्जितम्

Oh Tierra, santificada por la huella del caballo, del carro y de Viṣṇu; oh arcilla sagrada, quita mis pecados acumulados a través de cientos de millones de nacimientos.

Verse 123

तत एवं विगाह्यापो मन्त्रमेतमुदीरयेत् । त्वं नर्मदे पुण्यजले तवाम्भः शङ्करोद्भवम्

Luego, habiendo entrado en las aguas de este modo, debe recitar este mantra: «Oh Narmadā, de aguas santas; tus aguas han surgido de Śaṅkara.»

Verse 124

स्नानं प्रकुर्वतो मेऽद्य पापं हरतु चार्जितम् । स स्नात्वानेन विधिना संतर्प्य पितृदेवताः

Que el pecado que he acumulado sea quitado hoy mientras realizo este baño. Habiéndose bañado según este rito, debe satisfacer a los Pitṛs y a los dioses con ofrendas.

Verse 125

ययौ देवालयं पश्चादुपहारैः समन्वितः । भक्त्या संचिन्त्य सान्निध्ये शङ्करं लोकशङ्करम्

Después, provisto de ofrendas, fue al templo; y, con devoción, meditó en presencia misma de Śaṅkara, bienhechor de los mundos.

Verse 126

पुराणोक्तविधानेन पूजां समुपचक्रमे । पूजाचतुष्टयं देवि शिवरात्र्यां निगद्यते

Comenzó el culto conforme al rito enseñado en los Purāṇas. Oh Diosa, en Śivarātri se prescribe una adoración cuádruple.

Verse 127

संस्नाप्य प्रथमे यामे पञ्चगव्येन शङ्करम् । घृतेन पूरणं पश्चात्कृतं नृपवरेण तु

En la primera vigilia de la noche, bañó a Śaṅkara con pañcagavya; después, el excelente rey realizó la unción con ghee.

Verse 128

धूपदीपनैवेद्याद्यं संकल्प्य च यथाविधि । अर्घेणानेन देवेशं मन्त्रेणानेन शङ्करम्

Habiendo hecho el saṅkalpa y dispuesto, según la regla, incienso, lámparas y ofrendas, adoró al Señor de los dioses con este arghya, y a Śaṅkara con este mantra.

Verse 129

नमस्ते देवदेवेश शम्भो परमकारण । गृहाणार्घमिमं देव संसाराघमपाकुरु

Salve a Ti, Señor de los señores de los dioses, oh Śambhu, causa suprema. Acepta este arghya, oh Deva, y aparta el pecado nacido de la existencia mundana.

Verse 130

वित्तानुरूपतो दत्तं सुवर्णं मन्त्रकल्पितम् । अग्निर्हि देवाः सर्वे सुवर्णं च हुताशनात्

Dése oro según la propia capacidad, consagrado por el mantra. Pues Agni es, en verdad, todos los dioses, y el oro nace de Hutāśana, el Fuego.

Verse 131

अतः सुवर्णदानेन प्रीताः स्युः सर्वदेवताः । तदर्घं सर्वदा दातुः प्रीतो भवतु शङ्करः

Por ello, con el don de oro se complacen todas las deidades. Y por esa ofrenda de arghya, que Śaṅkara esté siempre complacido con el dador.

Verse 132

अनेन विधिना तेन पूजितः प्रथमे शिवः । यामे द्वितीये तु पुनः पूर्वोक्तविधिना चरेत्

Así, conforme a este método prescrito, Śiva fue adorado en la primera vigilia de la noche. Luego, en la segunda vigilia, debe procederse de nuevo según el rito ya expuesto.

Verse 133

स्नापयामास दुग्धेन गव्येन त्रिपुरान्तकम् । तंदुलैः पूरणं पश्चात्कृतं लिङ्गस्य शूलिनः

Bañó a Tripurāntaka con leche de vaca; después realizó la ofrenda de granos de arroz, como colmación y oblación, al liṅga del Señor portador del tridente.

Verse 134

कृत्वा विधानं पूर्वोक्तं दत्तं वस्त्रयुगं सितम् । श्वेतवस्त्रयुगं यस्माच्छङ्करस्यातिवल्लभम्

Habiendo cumplido el rito antes dicho, ofreció un par de vestiduras blancas; pues un par de ropas blancas es sumamente querido por Śaṅkara.

Verse 135

प्रीतो भवति वै शम्भुर्दत्तेन श्वेतवाससा । यामं तृतीयं सम्प्राप्तं दृष्ट्वा नृपतिसत्तमः

En verdad, Śambhu se complace con el don de vestiduras blancas. Al ver que había llegado la tercera vigilia, el mejor de los reyes prosiguió su camino.

Verse 136

देवं संस्नाप्य मधुना पूरणं चक्रिवांस्तिलैः । तिलद्रोणप्रदानं च कुर्यान्मन्त्रमुदीरयन्

Tras bañar a la Deidad con miel, realizó la ofrenda con sésamo. Y, recitando un mantra, debe también hacer la donación de una medida droṇa de sésamo.

Verse 137

तिलाः श्वेतास्तिलाः कृष्णाः सर्वपापहरास्तिलाः । तिलद्रोणप्रदानेनु संसारश्छिद्यतां मम

Sésamo—sésamo blanco, sésamo negro—el sésamo en verdad destruye todos los pecados. Por la donación de una medida droṇa de sésamo, que se corte mi atadura al saṃsāra.

Verse 138

अनेन विधिना राजा यामिनीयामपूजनम् । अतिवाह्य विनोदेन ब्रह्मघोषेण जागरम्

De este modo, el rey realizó el culto en las vigilias de la noche. Pasó la vela con gozo devocional y con el canto de sagrados sonidos védicos.

Verse 139

चकार पूजनं शम्भोर्बहुपुण्यप्रसाधकम् । ये जागरे त्रिनेत्रस्य शिवरात्र्यां शिवस्थिताः

Realizó la adoración de Śambhu, práctica que otorga abundante mérito. Quienes velan por el Señor de los Tres Ojos en Śivarātri, permaneciendo en Śiva con la mente fija en Él,

Verse 140

ते यां गतिं गताः पार्थ न तां गच्छन्ति यज्विनः । पापानि यानि कानि स्युः कोटिजन्मार्जितान्यपि

Oh Pārtha, el estado alcanzado por quienes velan en Śivarātri no lo alcanzan ni siquiera los que realizan sacrificios rituales. Cualesquiera pecados que existan—hasta los acumulados en millones de nacimientos—

Verse 141

हरकेशवयोः स्नान्ति जागरे यान्ति संक्षयम् । यावन्तो निमिषा नृणां भवन्ति निशि जाग्रताम्

En la vigilia, los pecados vinculados a Hara y a Keśava se lavan y llegan a su destrucción. Pues tantos instantes como los hombres permanezcan despiertos en la noche,

Verse 142

निमिषे निमिषे राजन्नश्वमेधफलं ध्रुवम् । उपवासपराणां च देवायतनवासिनाम्

En cada instante, oh Rey, es seguro el fruto del Aśvamedha. Esto es para quienes se entregan al ayuno y para quienes moran en el recinto del templo de la Deidad.

Verse 143

शृण्वतां धर्ममाख्यानं ध्यायतां हरकेशवौ । न तां बहुसुवर्णेन क्रतुना गतिमाप्नुयुः

Para quienes escuchan esta narración del dharma y meditan en Hara y Keśava, ese mismo logro espiritual no se alcanza ni con rituales realizados con abundante oro.

Verse 144

शिवरात्रिस्तिथिः पुण्या कार्त्तिकी च विशेषतः । रेवाया उत्तरं कूलं तीरं भारेश्वरेति च

Sagrada es la tithi de Śivarātri, especialmente en el mes de Kārttika. También la ribera septentrional de la Revā es célebre como el vado sagrado (tīrtha) de Bhāreśvara.

Verse 145

जागृतश्चातिदुःखेन कथं पापं न हास्यति । इत्थंस जागरं कृत्वा शिवरात्र्यां नरेश्वरः

Si uno vela aun en medio de gran aflicción, ¿cómo no habría de menguar el pecado? Así, oh señor de los hombres, guardando tal vigilia en la Śivarātri…

Verse 146

प्रभाते विमले गत्वा नर्मदातीरमुत्तमम् । स्नापितास्तेन ते सर्वे वाहनानि गजादयः

Al alba pura fue a la excelente ribera del Narmadā; y por él fueron bañadas todas aquellas monturas—elefantes y las demás.

Verse 147

यैस्तु वाहैर्गतस्तीर्थं स्नातोऽहं स्नापयामि तान् । तत्र मध्यस्थितः स्नातस्तिर्यक्त्वान्निर्गतो वणिक्

«Con las monturas con que he llegado al tīrtha y me he bañado, a esas mismas monturas también las baño». Habiéndose bañado allí, de pie en medio de la corriente, emergió un mercader, liberado de un nacimiento animal.

Verse 148

दानं ददौ तानुद्दिश्य किंचिच्छक्त्यनुरूपतः । तेन वाहकृताद्दोषान्मुक्तो भवति मानवः

Ofreció dāna (caridad) teniéndolos presentes, según su capacidad. Por ello, el ser humano queda libre de las faltas contraídas por el uso de monturas y transporte.

Verse 149

अन्यथासौ कृतो लाभः कृतो व्रजति तान् प्रति । संस्नाप्य तं ततो राजा स्वयं स्नात्वा विधानतः

De otro modo, cualquier ganancia obtenida se vuelve estéril y se vuelve contra ellos. Por eso el rey primero lo bañó a él conforme al rito, y luego el propio rey se bañó según la debida prescripción.

Verse 150

संतर्प्य पितृदेवांश्च कृत्वा श्राद्धं यथाविधि । कृत्वा पिण्डान्पितृभ्यश्च वृषमुत्सृज्य लक्षणम्

Habiendo satisfecho a los Pitṛs y a los Devas, y realizado el śrāddha conforme a la norma; tras ofrecer los piṇḍas a los antepasados, soltó un toro señalado, según lo prescrito.

Verse 151

गत्वा देवालयं पश्चाद्देवं तीर्थोदकेन च । संस्नाप्य पञ्चगव्येन ततः पञ्चामृतेन च

Luego, yendo al templo, bañó a la deidad con el agua sagrada del tīrtha; después realizó la ablución con pañcagavya y, a continuación, también con pañcāmṛta.

Verse 152

सर्वौषधिजलेनैव ततः शुद्धोदकेन च । चन्दनेन सुगन्धेन समालभ्य च शङ्करम्

Primero debe bañar al Señor con agua infusionada con todas las hierbas medicinales, y luego con agua pura; y debe ungir a Śaṅkara con fragante pasta de sándalo.

Verse 153

कुङ्कुमैश्च सकर्पूरैर्गन्धैश्च विविधैस्तथा । पुष्पौघैश्च सुगन्धाढ्यैश्चतुर्थं लिङ्गपूरणम्

Con kuṅkuma, con alcanfor y con diversos perfumes; y con masas de flores ricamente fragantes: así se describe el cuarto modo de honrar y engalanar el liṅga.

Verse 154

कृतं नृपवरेणात्र कुर्वता पूर्वकं विधिम् । गोदानं च कृतं पश्चाद्विधिदृष्टेन कर्मणा

Aquí el excelso rey realizó el rito preliminar conforme al método prescrito; después, también llevó a cabo el don de una vaca (godāna), según la acción establecida por la norma.

Verse 155

धेनुके रुद्ररूपासि रुद्रेण परिनिर्मिता । अस्मिन्नगाधे संसारे पतन्तं मां समुद्धर

¡Oh vaca sagrada!, eres la propia forma de Rudra, creada por Rudra. En este insondable océano de la existencia mundana, cuando caigo, sácame a salvo.

Verse 156

धेनुं स्वलंकृतां दद्यादनेन विधिना ततः । क्षमाप्य देवदेवेशं ब्राह्मणान् भोजयेद्बहून्

Luego, conforme a este mismo rito, debe donar una vaca bien adornada; y, tras pedir perdón al Señor de los dioses, debe alimentar a muchos brāhmaṇas.

Verse 157

षड्विधैर्भोजनैर्भक्ष्यैर्वासोभिस्तान् समर्चयेत् । दक्षिणाभिर्विचित्राभिः पूजयित्वा क्षमापयेत्

Debe honrarlos con seis clases de alimentos, con manjares y con vestiduras; y, tras venerarlos con variadas dádivas (dakṣiṇā), debe pedir perdón de nuevo.

Verse 158

स स्वयं बुभुजे पश्चात्परिवारसमन्वितः । तामेव रजनीं तत्र न्यवसज्जगतीपतिः

Después, él mismo comió junto con su séquito; y aquella misma noche el señor de la tierra se alojó allí.

Verse 159

तस्य तत्रोषितस्यैवं निशीथेऽथ नरेश्वर । आकाशे सोऽति शुश्राव दिव्यवाणीसमीरितम्

Mientras permanecía allí de ese modo, a medianoche, oh rey, oyó claramente en el cielo una voz divina que era pronunciada.

Verse 160

वागुवाच । राजन्समं ततो लोके फलं भवति साम्प्रतम् । संसारसागरे ह्यत्र पतितानां दुरात्मनाम्

La Voz dijo: «Oh rey, ahora en el mundo surge un fruto equivalente de ese acto, para quienes han caído aquí en el océano del saṃsāra, almas afligidas».

Verse 161

यदि संनिधिमात्रेण फलं तत्रोच्यते कथम् । यदि शंतनुवंशस्य तत्रोन्मादकरं भवेत्

«Si se dice que allí el fruto surge sólo por la mera cercanía, ¿cómo puede ser? Y si así fuera, para el linaje de Śaṃtanu se volvería causa de delirio y desconcierto».

Verse 162

य एष त्वद्गृहे वोढा ह्यतिभारधुरंधरः । अनेन मित्रहननं पापं विश्वासघातनम्

«Esta misma bestia de carga en tu casa, capaz de llevar pesos excesivos, cometió antaño el pecado de matar a un amigo: maldad de traicionar la confianza».

Verse 163

कृतं जन्मसहस्राणामतीते परिजन्मनि । गतेन पाप्मनात्मानं नरकेषु च संस्थितिः

«Por ese pecado cometido en un renacimiento anterior, a lo largo de miles de nacimientos su alma fue a morar en los reinos infernales».

Verse 164

ततो योनिसहस्रेषु गतिस्तिर्यक्षु चैव हि । गोयोनिं समनुप्राप्तस्त्वद्गृहे स सुदुर्मतिः

«Luego, pasando por miles de vientres y vagando entre nacimientos de animales, aquel de mente torcida alcanzó por fin un nacimiento de vaca y llegó a tu casa».

Verse 165

स्नापितश्च त्वया तीर्थे ह्यस्मिन् पर्वसमागमे । दृष्ट्वा पूजां त्वया कॢप्तां कृता जागरणक्रिया

En este vado sagrado, durante la reunión festiva, tú lo bañaste. Al ver el culto que habías dispuesto, él también cumplió la observancia de la vigilia.

Verse 166

तेन निष्कल्मषो जातो मुक्त्वा देहं तवाग्रतः । स्वर्गं प्रति विमानस्थः सोऽद्य राजन्गमिष्यति

Por ello quedó libre de toda mancha; ante tus propios ojos abandonó el cuerpo. Sentado en un carro celestial, hoy, oh Rey, partirá hacia el cielo.

Verse 167

श्रीमार्कण्डेय उवाच । एवमुक्ते निपतितो धुर्यः प्राणैर्व्ययुज्यत । विमानवरमारूढस्तत्क्षणात्समदृश्यत

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: Dicho esto, la bestia de carga cayó y se separó de su aliento vital. En ese mismo instante, montado en un excelso carro celestial, se hizo visible en forma divina.

Verse 168

स तं प्रणम्य राजेन्द्रमुवाच प्रहसन्निव

Tras inclinarse ante aquel señor de reyes, habló como si sonriera.

Verse 169

वृष उवाच । भोभो नृपवरश्रेष्ठ तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । यत्र चास्मद्विधस्तीर्थे मुच्यते पातकैर्नरः । मया ज्ञातमशेषेण मत्समो नास्ति पातकी

Vṛṣa dijo: ¡Oh, el mejor de los reyes excelsos! Suprema es, en verdad, la grandeza de este lugar de peregrinación, pues aquí incluso un hombre como yo queda libre de pecados. Lo he comprendido por completo: no hay pecador igual a mí.

Verse 170

अतः परं किं तु कुर्यां परं तीर्थानुकीर्तनम् । भवान्माता भवन्भ्राता भवांश्चैव पितामहः

¿Qué más puedo hacer sino cantar la alabanza de este sagrado tīrtha? Tú eres para mí madre, tú eres hermano, y en verdad tú eres abuelo venerable.

Verse 171

क्षन्तव्यं प्रणतोऽस्म्यद्य यस्मिंस्तीर्थे हि मादृशाः । गतिमीदृग्विधां यान्ति न जाने तव का गतिः

Perdóname: hoy me postro. En este tīrtha, gentes como yo alcanzan tal destino; no puedo imaginar cuál será tu destino.

Verse 172

समाराध्य महेशानं सम्पूज्य च यथाविधि । का गतिस्तव संभाष्या देह्यनुज्ञां मम प्रभो

Habiendo propiciado a Maheśāna y rendido culto según el rito, dijo: «¿Cuál será tu proceder después de hablar conmigo? Concédeme tu permiso, oh Señor».

Verse 173

त्वरयन्ति च मां ह्येते दिविस्थाः प्रणयाद्गणाः । स्वस्त्यस्तु ते गमिष्यामीत्युक्त्वा सोऽन्तर्दधे क्षणात्

«Estos servidores celestiales, por afecto, me apremian a darme prisa. Que la dicha sea contigo; partiré». Dicho esto, desapareció al instante.

Verse 174

श्रीमार्कण्डेय उवाच । गते चादर्शनं तत्र स राजा विस्मयान्वितः । तीर्थमाहात्म्यमतुलं वर्णयन्स्वपुरं गतः

Śrī Mārkaṇḍeya dijo: «Cuando él se hubo ido y allí se volvió invisible, el rey, colmado de asombro, regresó a su ciudad proclamando la incomparable grandeza de aquel tīrtha».

Verse 175

इत्थंभूतं हि तत्तीर्थं नर्मदायां व्यवस्थितम् । सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखघ्नमुत्तमम्

Tal es, en verdad, ese tīrtha establecido en el Narmadā: supremo, que destruye toda aflicción y consume por completo todos los pecados.

Verse 176

उपपापानि नश्यन्ति स्नानमात्रेण भारत । कार्त्तिकस्य चतुर्दश्यामुपवासपरायणः

Oh Bhārata, los pecados menores se destruyen con el solo baño (allí). Y en el decimocuarto día de Kārttika, sé constante en el ayuno.

Verse 177

चतुर्धा पूरयेल्लिङ्गं तस्य पुण्यफलं शृणु । ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः

Debe colmarse el liṅga con ofrendas de cuatro maneras; escucha el fruto meritorio de ello. Los grandes pecados son: matar a un brāhmaṇa, beber embriagantes, robar y acercarse a la esposa del propio guru.

Verse 178

महापापानि चत्वारि चतुर्भिर्यान्ति संक्षयम् । सोऽश्वमेधस्य यज्ञस्य लभते फलमुत्तमम्

Estos cuatro grandes pecados llegan a su destrucción por medio de esas cuatro (observancias). Él obtiene el supremo fruto del sacrificio del Aśvamedha.

Verse 179

कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यामुपोषितः । स्वर्णदानाच्च तत्तीर्थे यज्ञस्य लभते फलम्

Si, en el decimocuarto día de la quincena luminosa de Kārttika, uno ayuna y además ofrece oro en ese tīrtha, alcanza el fruto de un gran sacrificio.

Verse 180

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां वैशाखे मासि पूर्ववत् । दीपं पिष्टमयं कृत्वा पितॄन् सर्वान् विमोक्षयेत्

O bien, en el octavo o en el decimocuarto día lunar del mes de Vaiśākha, del mismo modo que antes: haciendo una lámpara de masa, se libera a todos los antepasados.

Verse 181

तत्र यद्दीयते दानमपि वालाग्रमात्रकम् । तदक्षयफलं सर्वमेवमाह महेश्वरः

Cualquier limosna que allí se ofrezca—aunque sea tan pequeña como la punta de un cabello—se vuelve fruto imperecedero. Así habló Maheśvara (Śiva).

Verse 182

भारभूत्यां मृतानां तु नराणां भावितात्मनाम् । अनिवर्तिका गती राजञ्छिवलोकान्निरन्तरम्

Oh Rey, para aquellos hombres de alma disciplinada y contemplativa que mueren en Bhārabhūtyā, el tránsito es irreversible: van sin cesar, ininterrumpidamente, al reino de Śiva.

Verse 183

अथवा लोकवृत्त्यर्थं मर्त्यलोकं जिगीषति । साङ्गवेदज्ञविप्राणां जायते विमले कुले

O bien, si desea volver al mundo de los mortales por causa de los deberes y la conducta mundana, nace en una familia pura de brāhmaṇas versados en el Veda junto con sus auxiliares.

Verse 184

धनधान्यसमायुक्तो वेदविद्यासमन्वितः । सर्वव्याधिविनिर्मुक्तो जीवेच्च शरदां शतम्

Dotado de riqueza y abundancia de grano, consumado en el saber védico, libre de toda enfermedad, viviría cien otoños (años) completos.

Verse 185

पुनस्तत्तीर्थमासाद्य ह्यक्षयं पदमाप्नुयात्

Luego, al llegar de nuevo a ese tīrtha, ciertamente alcanzaría el estado imperecedero.

Verse 186

एतत्पुण्यं पापहरं कथितं ते नृपोत्तम । भारतेदं महाख्यानं शृणु चैव ततः परम्

Oh el mejor de los reyes, se te ha relatado este mérito sagrado, destructor del pecado. Ahora escucha además este gran relato conservado en la tradición del Bhārata.