गणेश-षण्मुखयोः विवाहविचारः / Deliberation on the Marriages of Gaṇeśa and Ṣaṇmukha

Verse 1

नारद उवाच । गणेशस्य श्रुता तात सम्यग्जनिरनुत्तमा । चरित्रमपि दिव्यं वै सुपराक्रमभूषितम्

Nārada dijo: «Oh querido, en verdad he escuchado por completo el insuperable y excelso relato del nacimiento de Gaṇeśa; y también su historia divina, adornada con un valor extraordinario.»

Verse 2

ततः किमभवत्तात तत्त्वं वद सुरेश्वरः । शिवाशिवयशस्स्फीतं महानन्दप्रदायकम्

«¿Y luego qué sucedió, oh querido? Di la verdad, oh Señor de los dioses: aquello que engrandece la fama de Śiva y otorga suprema dicha.»

Verse 3

ब्रह्मोवाच साधु पृष्टं मुनिश्रेष्ठ भवता करुणात्मना । श्रूयतां दत्तकर्णं हि वक्ष्येऽहं ऋषिसत्तम

Brahmā dijo: «Oh el mejor de los sabios, has preguntado bien, movido por un corazón compasivo. Escucha con oídos atentos; oh Ṛṣi excelso, ahora te lo explicaré».

Verse 4

शिवा शिवश्च विप्रेन्द्र द्वयोश्च सुतयोः परम् । दर्शंदर्शं च तल्लीलां महत्प्रेम समावहत्

Oh el mejor de los brahmanes, Śivā (Pārvatī) y Śiva, ambos, se colmaron de gran amor por sus dos hijos; y una y otra vez, al contemplar el juego divino de aquellos hijos, sus corazones rebosaron de honda ternura.

Verse 5

पित्रोर्लालयतोस्तत्र सुखं चाति व्यवर्द्धत । सदा प्रीत्या मुदा चातिखेलनं चक्रतुस्सुतौ

Allí, mientras ambos padres los acariciaban y los criaban con amor, su dicha creció grandemente. Siempre colmados de afecto y alegría, los dos hijos jugaban y se divertían sin cesar.

Verse 6

तावेव तनयौ तत्र माता पित्रोर्मुनीश्वर । महाभक्त्या यदा युक्तौ परिचर्यां प्रचक्रतुः

Oh señor entre los sabios, aquellos dos hijos, permaneciendo allí, comenzaron a servir con gran bhakti a su madre y a su padre, colmados de devoción.

Verse 7

षण्मुखे च गणेशे च पित्रोस्तदधिकं सदा । स्नेहो व्यवर्द्धत महाञ्च्छुक्लपक्षे यथा शशी

Hacia Ṣaṇmukha (Kārttikeya) y Gaṇeśa, los dos padres sentían siempre un afecto aún mayor; y ese gran amor seguía creciendo, como la luna que aumenta en la quincena luminosa.

Verse 8

कदाचित्तौ स्थितौ तत्र रहसि प्रेमसंयुतौ । शिवा शिवश्च देवर्षे सुविचारपरायणौ

Oh vidente divino, una vez, en ese mismo lugar, Śivā (Pārvatī) y el Señor Śiva permanecieron juntos en secreto, unidos por el amor y entregados por completo a una contemplación profunda, orientando la mente al discernimiento de la verdad suprema.

Verse 9

शिवा शिवावूचतुः । विवाहयोग्यौ संजातौ सुताविति च तावुभौ । विवाहश्च कथं कार्यः पुत्रयोरुभयोः शुभम्

Śivā (Pārvatī) y Śiva dijeron: “Nuestros dos hijos han crecido y ya son aptos para el matrimonio. ¿Cómo, pues, deben realizarse los auspiciosos ritos nupciales para ambos hijos?”

Verse 10

षण्मुखश्च प्रियतमो गणेशश्च तथैव च । इति चिंतासमुद्विग्नौ लीलानन्दौ बभूवतुः

“Ṣaṇmukha es el más amado, y Gaṇeśa también.” Pensando así, ambos se inquietaron por la preocupación; y, aun dentro de esa misma inquietud, permanecieron en el bienaventurado gozo del juego divino (līlā).

Verse 11

स्वपित्रोर्मतमाज्ञाय तौ सुतावपि संस्पृहौ । तदिच्छया विवाहार्थं बभूवतुरथो मुने

Al conocer la decisión de sus propios padres, aquellos dos hijos también se llenaron de anhelo; y, conforme al deseo de sus padres, oh sabio, se dispusieron entonces a cumplir el propósito del matrimonio.

Verse 12

अहं च परिणेष्यामि ह्यहं चैव पुनः पुनः । परस्परं च नित्यं वै विवादे तत्परावुभौ

«Yo también me casaré (con ella); sí, una y otra vez declaro: “Sólo yo me casaré (con ella)”.» Así, ambos permanecían siempre en disputa mutua, entregados a la querella.

Verse 13

श्रुत्वा तद्वचनं तौ च दंपती जगतां प्रभू । लौकिकाचारमाश्रित्य विस्मयं परमं गतौ

Al oír aquellas palabras, la pareja divina—Señores de los mundos—, aunque exteriormente se atuviera a la corrección mundana, quedó sobrecogida por el mayor asombro.

Verse 14

किं कर्तव्यं कथं कार्यो विवाहविधिरेतयोः । इति निश्चित्य ताभ्यां वै युक्तिश्च रचिताद्भुता

Tras decidir: «¿Qué debe hacerse, y cómo ha de realizarse el rito nupcial para estos dos?», ambos concibieron en verdad un plan verdaderamente maravilloso.

Verse 15

कदाचित्समये स्थित्वा समाहूय स्वपुत्रकौ । कथयामासतुस्तत्र पुत्रयोः पितरौ तदा

En cierta ocasión, los dos padres se sentaron en calma y llamaron a sus propios hijos; entonces, allí mismo, hablaron a los dos muchachos.

Verse 16

शिवाशिवावूचतुः । अस्माकं नियमः पूर्वं कृतश्च सुखदो हि वाम् । श्रूयतां सुसुतौ प्रीत्या कथयावो यथार्थकम्

Śiva y Śivā (Pārvatī) dijeron: «Antaño establecimos una observancia sagrada, y en verdad os dará dicha a ambos. Oh buenos hijos, escuchad con afecto; os diremos la verdad tal como es».

Verse 17

समौ द्वावपि सत्पुत्रौ विशेषो नात्र लभ्यते । तस्मात्पणः कृतश्शंदः पुत्रयोरुभयोरपि

Ambos nobles hijos son iguales; aquí no se halla distinción alguna. Por ello, la apuesta y el acuerdo ya fijado han de aplicarse por igual a los dos hijos.

Verse 18

यश्चैव पृथिवीं सर्वां क्रांत्वा पूर्वमुपाव्रजेत् । तस्यैव प्रथमं कार्यो विवाहश्शुभलक्षणः

Y quien primero recorra toda la tierra y luego regrese: a él debe celebrársele primero el matrimonio, adornado con signos auspiciosos.

Verse 19

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शरजन्मा महाबलः । जगाम मन्दिरात्तूर्णं पृथिवीक्रमणाय वै

Brahmā dijo: Al oír aquellas palabras, el poderoso nacido de los juncos (Kumāra/Kārttikeya) partió al instante del palacio con presteza, decidido a recorrer la tierra.

Verse 20

गणनाथश्च तत्रैव संस्थितो बुद्धिसत्तमः । सुबुद्ध्या संविचारर्येति चित्त एव पुनः पुनः

Allí mismo permaneció sentado Gaṇanātha (el Señor Gaṇeśa), el más excelso en discernimiento; y una y otra vez, en su propio corazón, reflexionó con inteligencia perfecta, ponderándolo con mente clara.

Verse 21

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं लंघितुं नैव शक्यते । क्रोशमात्रं गतः स्याद्वै गम्यते न मया पुनः

«¿Qué debo hacer y adónde debo ir? Este obstáculo no puede ser traspasado en absoluto. Aunque haya avanzado sólo un krośa, ya no me es posible seguir adelante.»

Verse 22

किं पुनः पृविवीमेतां क्रांत्वा चोपार्जितं सुखम् । विचार्येति गणेशस्तु यच्चकार शृणुष्व तत्

«Entonces, ¿qué valor tiene la dicha obtenida al conquistar esta misma tierra?»—así reflexionó Gaṇeśa; y lo que hizo a continuación, escúchalo.

Verse 23

स्नानं कृत्वा यथान्यायं समागत्य स्वयं गृहम् । उवाच पितरं तत्र मातरं पुनरेव सः

Habiéndose bañado conforme a la regla debida y regresando por sí mismo a la casa, volvió a dirigirse allí a su padre—y también, de nuevo, a su madre.

Verse 24

गणेश उवाच । आसने स्थापिते ह्यत्र पूजार्थं भवतोरिह । भवंतौ संस्थितौ तातौ पूर्य्यतां मे मनोरथः

Dijo Gaṇeśa: «Aquí se ha dispuesto, en verdad, un asiento para el culto. Por ello, vosotros dos, venerables padres, dignaos sentaros aquí, para que se cumpla el anhelo de mi corazón».

Verse 25

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य पार्वतीपरमेश्वरौ । अस्थातामासने तत्र तत्पूजाग्रहणाय वै

Dijo Brahmā: Al oír sus palabras, Pārvatī y Parameśvara (el Señor Śiva) se levantaron y permanecieron junto a su asiento, para aceptar ciertamente aquella adoración.

Verse 26

तेनाथ पूजितौ तौ च प्रक्रान्तौ च पुनः पुनः । एवं च कृतवान् सप्त प्रणामास्तु तथैव सः

Entonces los adoró debidamente a ambos, y una y otra vez ellos emprendieron la marcha. De este modo, él también realizó siete postraciones, ofreciendo repetidos saludos con reverencia.

Verse 27

बद्धांजलिरथोवाच गणेशो बुद्धिसागरः । स्तुत्वा बहु तिथस्तात पितरौ प्रेमविह्वलौ

Entonces Gaṇeśa —océano de discernimiento— juntó las palmas con reverencia y habló. Tras alabar a sus padres una y otra vez, de muchas maneras, quedó sobrecogido por el amor hacia ellos.

Verse 28

गणेश उवाच । भो मातर्भो पितस्त्वं च शृणु मे परमं वचः । शीघ्रं चैवात्र कर्तव्यो विवाहश्शोभनो मम

Dijo Gaṇeśa: «Oh Madre, y tú también, oh Padre, escuchad mi petición suprema. Aquí mismo, sin demora, debe disponerse mi matrimonio auspicioso y resplandeciente».

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा गणेशस्य महात्मनः । महाबुद्धिनिधिं तं तौ पितरावूचतुस्तदा

Dijo Brahmā: Habiendo oído así las palabras del magnánimo Gaṇeśa—verdadero tesoro de vasta inteligencia—entonces sus dos padres le hablaron.

Verse 30

शिवा शिवावूचतुः । प्रक्रामेत भवान्सम्यक्पृथिवीं च सकाननाम् । कुमारो गतवांस्तत्र त्वं गच्छ पुर आव्रज

Śivā (Pārvatī) y Śiva dijeron: «Avanza debidamente por la tierra junto con sus bosques. Kumāra ha ido allí; tú ve—y regresa a la ciudad».

Verse 31

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा पित्रोर्गणपति द्रुतम् । उवाच नियतस्तत्र वचनं क्रोधसंयुतः

Brahmā dijo: Al oír así las palabras de sus padres, Gaṇapati—sereno, mas presto—habló allí mismo, y su respuesta venía cargada de ira.

Verse 32

गणेश उवाच । भो मातर्भो पितर्धर्मरूपौ प्राज्ञौ युवां मतौ । धर्मतः श्रूयतां सम्यक् वचनं मम सत्तमौ

Gaṇeśa dijo: «¡Oh Madre, oh Padre! A ambos se os tiene por encarnaciones del dharma y por sabios. Por ello, oh los más excelsos, escuchad bien mis palabras, dichas conforme al dharma».

Verse 33

मया तु पृथिवी क्रांता सप्तवारं पुनः पुनः । एवं कथं ब्रुवाते वै पुनश्च पितराविह

«Yo, en verdad, he recorrido la tierra siete veces, una y otra vez. ¿Cómo, entonces, vosotros dos—mis padres—habláis aquí de este modo, como si fuera de otra manera?»

Verse 34

ब्रह्मोवाच । तद्वचस्तु तदा श्रुत्वा लौकिकीं गतिमाश्रितौ । महालीलाकरौ तत्र पितरावूचतुश्च तम्

Dijo Brahmā: Al oír entonces aquellas palabras, los dos que habían asumido un estado común y mundano—esos padres, ejecutores de una gran līlā divina—le hablaron allí.

Verse 35

पितरावूचतुः । कदा क्रांता त्वया पुत्र पृथिवी सुमहत्तरा । सप्तद्वीपा समुद्रांता महद्भिर्गहनैयुता

Dijeron los padres: «Oh hijo, ¿cuándo has dado zancadas por esta tierra inmensamente vasta—rodeada por los océanos, compuesta de los siete continentes y colmada de regiones enormes y temibles?»

Verse 36

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शिवाशंकरयोर्मुने । महाबुद्धिनिधिः पुत्रो गणेशो वाक्यमब्रवीत्

Dijo Brahmā: Oh sabio, al oír así las palabras de Śivā (Pārvatī) y de Śaṅkara (Śiva), su hijo Gaṇeśa—tesoro inagotable de gran inteligencia—pronunció entonces su respuesta.

Verse 37

गणेश उवाच । भवतोः पूजनं कृत्वा शिवाशंकरयोरहम् । स्वबुद्ध्या हि समुद्रान्तपृध्वीकृतपरिक्रमः

Dijo Gaṇeśa: «Tras rendiros culto a ambos—Śivā y Śaṅkara—con mi propio discernimiento he cumplido la pradakṣiṇā, la circunvalación de toda la tierra hasta el océano que la ciñe.»

Verse 38

इत्येवं वचनं देवे शास्त्रे वा धर्मसञ्चये । वर्त्तते किं च तत्तथ्यं नहि किं तथ्यमेव वा

Así, tal enunciado se halla en las palabras del Señor, o en los śāstras que compendian el dharma. Pero ¿es verdaderamente válido—o no lo es? ¿O acaso sólo eso es la Verdad?

Verse 39

पित्रोश्च पूजनं कृत्वा प्रक्रांतिं च करोति यः । तस्य वै पृथिवीजन्यफलं भवति निश्चितम्

Quien rinde culto a los Pitṛs, los espíritus ancestrales, y luego cumple debidamente el rito de partir o emprender el camino, para él se alcanza con certeza el fruto nacido de la tierra: prosperidad mundana y resultados tangibles.

Verse 40

अपहाय गृहे यो वै पितरौ तीर्थमाव्रजेत् । तस्य पापं तथा प्रोक्तं हनने च तयोर्यथा

Si alguien abandona a sus padres en casa y se marcha a un lugar de peregrinación (tīrtha), se declara que el pecado que contrae es igual al pecado de matar a esos padres.

Verse 41

पुत्रस्य च महत्तीर्थं पित्रोश्चरणपंकजम् । अन्यतीर्थं तु दूरे वै गत्वा सम्प्राप्यते पुनः

Para un hijo, el supremo lugar de peregrinación son los pies de loto de sus padres. Los demás tīrtha se alcanzan, en verdad, sólo yendo lejos una y otra vez.

Verse 42

इदं संनिहितं तीर्थं सुलभं धर्मसाधनम् । पुत्रस्य च स्त्रियाश्चैव तीर्थं गेहे सुशोभनम्

Este tīrtha está presente muy cerca, es fácil de alcanzar y es un medio eficaz para cumplir el dharma. Para el hijo y también para la esposa, este tīrtha que mora en el hogar se vuelve verdaderamente auspicioso y embellecedor.

Verse 43

इति शास्त्राणि वेदाश्च भाषन्ते यन्निरंतरम् । भवद्भ्यां तत्प्रकर्त्तव्यमसत्यं पुनरेव च

«Así lo proclaman sin cesar los Śāstra y los Vedas. Por ello, vosotros dos debéis obrar exactamente de ese modo y no volver jamás a la falsedad.»

Verse 44

भवदीयं त्विदं रूपमसत्यं च भवेदिह । तदा वेदोप्यसत्यो वै भवेदिति न संशयः

Si esta forma Tuya aquí fuese irreal, entonces el propio Veda también se volvería irreal; de ello no hay duda.

Verse 45

शीघ्रं च भवितव्यो मे विवाहः क्रियतां शुभः । अथ वा वेदशास्त्रञ्च न्यलीकं कथ्यतामिति

«Que mi matrimonio se disponga sin demora; que se celebre esta boda auspiciosa. De lo contrario, declárense falsos los Vedas y los tratados sagrados».

Verse 46

द्वयोः श्रेष्ठतमं मध्ये यत्स्यात्सम्यग्विचार्य तत् । कर्तव्यं च प्रयत्नेन पितरौ धर्मरूपिणौ

Entre las dos, tras reflexionar rectamente cuál es el camino más excelente, eso debe hacerse con empeño, pues los padres son en verdad la forma encarnada del Dharma.

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वतीपुत्रस्स गणेशः प्रकृष्टधीः । विरराम महाज्ञानी तदा बुद्धिमतां वरः

Dijo Brahmā: Habiendo hablado así, aquel Gaṇeśa —hijo de Pārvatī, dotado de entendimiento excelso— guardó silencio; el gran conocedor, el primero entre los inteligentes.

Verse 48

तौ दंपती च विश्वेशौ पार्वतीशंकरौ तदा । इति श्रुत्वा वचस्तस्य विस्मयं परमं गता

Entonces, aquella pareja divina —Pārvatī y Śaṅkara, Señores del universo— al oír sus palabras, quedó colmada del más alto asombro.

Verse 49

ततः शिवा शिवश्चैव पुत्रं बुद्धिविचक्षणम् । सुप्रशस्योचतुः प्रीत्या तौ यथार्थप्रभाषिणम्

Entonces Śivā (Pārvatī) y Śiva, llenos de gozo, colmaron de alabanzas a su hijo—sabio y perspicaz—que hablaba lo verdadero y lo conveniente.

Verse 50

शिवाशिवावूचतुः । पुत्र ते विमला बुद्धिस्समुत्पन्ना महात्मनः । त्वयोक्तं यद्वचश्चैव ततश्चैव च नान्यथा

Śiva y Śivā dijeron: «Hijo, oh magnánimo, en ti ha surgido una inteligencia pura e inmaculada. La palabra que has pronunciado es exactamente así; no puede ser de otro modo».

Verse 51

समुत्पन्ने च दुःखे च यस्य बुद्धिर्विशिष्यते । तस्य दुखं विनश्येत सूर्ये दृष्टे यथा तमः

Cuando surge la aflicción, aquel cuya facultad de discernimiento se vuelve clara y firme—su sufrimiento se destruye, así como la oscuridad se desvanece al ver el sol. Según la visión del Śaiva Siddhānta, esta “buddhi superior” es la recta comprensión alineada con Pati (Śiva), que corta el lazo del pāśa y disuelve el duelo.

Verse 52

बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् । कूपे सिंहो मदोन्मत्तश्शशकेन निपातितः

Para quien posee discernimiento, esa misma buddhi es su verdadera fuerza; pero para el necio, ¿de dónde podría venir la fuerza? Incluso un león, embriagado de orgullo, fue arrojado a un pozo por una simple liebre.

Verse 53

वेदशास्त्रपुराणेषु बालकस्य यथोदितम् । त्वया कृतं तु तत्सर्वं धर्मस्य परिपालनम्

Tal como se declara en los Vedas, en los Śāstras y en los Purāṇas acerca de un niño, así en verdad lo has hecho todo—esto es precisamente la custodia y el sostenimiento del dharma.

Verse 54

सम्यक्कृतं त्वया यच्च तत्केनापि भवेदिह । आवाभ्यां मानितं तच्च नान्यथा क्रियतेऽधुना

“Lo que tú has hecho aquí con rectitud no podría haberlo realizado nadie más. Y puesto que ha sido aprobado y honrado por nosotros dos, ahora no será alterado de ningún otro modo.”

Verse 55

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तौ समाश्वास्य गणेशं बुद्धिसागरम् । विवाहकरणे चास्य मतिं चक्रतुरुत्तमाम्

Brahmā dijo: Dicho esto, ambos consolaron a Gaṇeśa, océano de sabiduría, e infundieron en él la más excelsa determinación para proseguir con los preparativos del matrimonio.