द्वारपाल-गणेशसंवादः / The Dialogue at the Gate: Gaṇeśa and Śiva’s Gaṇas

Verse 1

ब्रह्मोवाच । गणास्ते क्रोधसंपन्नास्तत्र गत्वा शिवाज्ञया । पप्रच्छुर्गिरिजापुत्रं तं तदा द्वारपालकम्

Dijo Brahmā: Aquellos gaṇas, colmados de ira, fueron allí por mandato de Śiva y entonces interrogaron al hijo de Girijā, que en ese momento estaba de guardián de la puerta.

Verse 2

शिवगणा ऊचुः । कोऽसि त्वं कुत आयातः किं वा त्वं च चिकीर्षसि । इतोऽद्य गच्छ दूरं वै यदि जीवितुमिच्छसि

Los servidores de Śiva dijeron: «¿Quién eres? ¿De dónde has venido y qué pretendes hacer? Márchate de aquí hoy mismo, al instante, y vete muy lejos, si deseas conservar la vida».

Verse 3

ब्रह्मोवाच । तदीयं तद्वचः श्रुत्वा गिरिजातनयस्स वै । निर्भयो दण्डपाणिश्च द्वारपानब्रवीदिदम्

Dijo Brahmā: Al oír aquellas palabras, el hijo de Girijā (Pārvatī), sin temor y con un bastón en la mano, dijo esto a los guardianes de la puerta.

Verse 4

गणेश उवाच । यूयं के कुत आयाता भवंतस्सुन्दरा इमे । यात दूरं किमर्थं वै स्थिता अत्र विरोधिनः

Dijo Gaṇeśa: «¿Quiénes sois y de dónde habéis venido, vosotros, los de hermoso porte entre éstos? ¡Idos lejos! ¿Por qué razón os habéis plantado aquí como adversarios?»

Verse 5

ब्रह्मोवाच । एवं श्रुत्वा वचस्तस्य हास्यं कृत्वा परस्परम् । ऊचुस्सर्वे शिवगणा महावीरा गतस्मयाः

Dijo Brahmā: Al oír sus palabras, las huestes heroicas de Śiva rieron entre sí; y, despojándose de todo orgullo y presunción, todos hablaron.

Verse 6

परस्परमिति प्रोच्य सर्वे ते शिवपार्षदाः । द्वारपालं गणेशं तं प्रत्यूचुः कुद्धमानसाः

Diciéndose unos a otros: «(Hablemos)», todos aquellos servidores de Śiva, con la mente encendida de ira, replicaron a Gaṇeśa, el guardián de la puerta.

Verse 7

शिवगणा ऊचुः । श्रूयतां द्वारपाला हि वयं शिवगणा वराः । त्वां निवारयितुं प्राप्ताश्शंकरस्याज्ञया विभोः

Los gaṇas de Śiva dijeron: «Escuchad, oh guardianes de la puerta. Nosotros somos los nobles servidores de Śiva. Por mandato de Śaṅkara, el Señor Supremo, hemos venido aquí para conteneros».

Verse 8

त्वामपीह गणं मत्वा न हन्यामीन्यथा हतः । तिष्ठ दूरे स्वतस्त्वं च किमर्थं मृत्युमीहसे

Aun aquí, tomándote por uno de los gaṇas de Śiva, no te abatiré como he abatido a otros. Por eso, aléjate por tu propia voluntad y quédate lejos: ¿por qué buscas la muerte?

Verse 9

ब्रह्मोवाच इत्युक्तोऽपि गणेशश्च गिरिजातनयोऽभयः । निर्भर्त्स्य शंकरगणान्न द्वारं मुक्तवांस्तदा

Brahmā dijo: Aunque así fue interpelado, Gaṇeśa—hijo de Girijā, el intrépido—reprendió a los gaṇas de Śaṅkara y, aun entonces, no abrió la puerta.

Verse 10

ते सर्वेपि गणाश्शैवास्तत्रत्या वचनं तदा । श्रुत्वा तत्र शिवं गत्वा तद्वृत्तांतमथाब्रुवन्

Entonces todos aquellos gaṇas śaivas que estaban allí, al oír las palabras pronunciadas, fueron ante el Señor Śiva y le comunicaron debidamente todo lo sucedido.

Verse 11

ततश्च तद्वचः श्रुत्वाद्भुतलीलो महेश्वरः । विनिर्भर्त्स्य गणानूचे निजांल्लोकगतिर्मुने

Entonces Maheshvara—cuyo juego maravilloso guía a los mundos—al oír aquellas palabras, reprendió a sus gaṇas y les habló, oh sabio, indicando la conducta correcta en su propio dominio.

Verse 12

महेश्वर उवाच । कश्चायं वर्तते किं च ब्रवीत्यरिवदुच्छ्रितः । किं करिष्यत्यसद्बुद्धिः स्वमृत्युं वांछति ध्रुवम्

Maheshvara dijo: «¿Quién es éste y qué hace—por qué habla con altivez, como si fuera un enemigo? ¿Qué puede lograr un hombre de entendimiento torcido? Sin duda está llamando a su propia muerte».

Verse 13

दूरतः क्रियतां ह्येष द्रारपालो नवीनकः । क्लीबा इव स्थितास्तस्य वृत्तं वदथ मे कथम्

«Apartad a este nuevo guardián de la puerta y llevadlo lejos. ¿Por qué estáis ante él como cobardes? Decidme: ¿qué le sucede?»

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां चतुर्थे कुमारखंडे गणविवादवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

Así concluye el capítulo decimocuarto, titulado «Descripción de la disputa entre los Gaṇas», en el Kumāra-khaṇḍa (cuarta sección) de la Rudra-saṃhitā, dentro del venerable Śrī Śiva Mahāpurāṇa.

Verse 15

शिवगणा ऊचुः । रे रे द्वारप कस्त्वं हि स्थितश्च स्थापितः कुतः । नैवास्मान्गाणयस्येवं कथं जीवितुमिच्छसि

Los gaṇas de Śiva dijeron: «¡Eh, portero! ¿Quién eres tú? ¿Por qué estás aquí, y quién te ha puesto? No nos reconoces en absoluto; si actúas así, ¿cómo esperas seguir con vida?»

Verse 16

द्वारपाला वयं सर्वे स्थितः किं परिभाषसे । सिंहासनगृहीतश्च शृगालः शिवमीहते

“Todos nosotros estamos aquí apostados como guardianes de la puerta—¿por qué nos hablas con tanta insolencia? Un chacal que se apodera del trono aún anhela a Śiva; pero su presunción no lo hace digno de ese asiento.”

Verse 17

तावद्गर्जसि मूर्ख त्वं यावद्गण पराक्रमः । नानुभूतस्त्वयात्रैव ह्यनुभूतः पतिष्यसि

¡Necio! Ruges sólo mientras no hayas sentido aún el poder de los Gaṇas de Śiva. Aquí y ahora, cuando lo experimentes de veras, caerás—abatido por aquello que todavía no comprendes.

Verse 18

इत्युक्तस्तैस्सुसंकुद्धो हस्ताभ्यां यष्टिकां तदा । गृहीत्वा ताडयामास गणांस्तान्परिभाषिणः

Así increpado por ellos, se enfureció sobremanera; y entonces, tomando un bastón con ambas manos, comenzó a golpear a aquellos Gaṇas que habían hablado con insolencia.

Verse 19

उवाचाथ शिवापुत्रः परिभर्त्स्य गणेश्वरान् । शंकरस्य महावीरान्निर्भयस्तान्गणेश्वरः

Entonces el hijo de Śiva habló, reprendiendo a los señores de los Gaṇas. Como su comandante, se dirigió sin temor a aquellos grandes héroes de Śaṅkara.

Verse 20

शिवापुत्र उवाच । यात यात ततो दूरे नो चेद्वो दर्शयामि ह । स्वपराक्रममत्युग्रं यास्यथात्युपहास्यताम्

El hijo de Śiva dijo: «Id—id lejos de aquí; de lo contrario, en verdad os mostraré mi poder, sumamente feroz. Quedaréis totalmente deshonrados y seréis motivo de burla».

Verse 21

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य गिरिजातनयस्य हि । परस्परमथोचुस्ते शंकरस्य गणास्तदा

Al oír así las palabras del hijo de Girijā, los Gaṇas de Śaṅkara se hablaron entonces unos a otros.

Verse 22

शिवगणा ऊचुः । किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं माक्रियते स न किं पुनः । मर्यादा रक्ष्यतेऽस्माभिरन्यथा किं ब्रवीति च

Los Gaṇas, servidores de Śiva, dijeron: «¿Qué debemos hacer y adónde hemos de ir? Él no hace nada en absoluto; entonces, ¿qué más puede hacerse? Nosotros guardamos la maryādā, el debido límite de conducta; de otro modo, ¿qué nos diría?»

Verse 23

ब्रह्मोवाच । ततश्शंभुगणास्सर्वे शिवं दूरे व्यवस्थितम् । क्रोशमात्रं तु कैलासाद्गत्वा ते च तथाब्रुवन्

Brahmā dijo: Entonces todas las huestes de Śambhu, tras avanzar desde Kailāsa cerca de un krośa, hallaron a Śiva apostado a lo lejos; y acercándose, le hablaron de ese modo.

Verse 24

शिवो विहस्य तान्सर्वांस्त्रिशूलकर उग्रधीः । उवाच परमेशो हि स्वगणान् वीरसंमतान्

Entonces Śiva, el Señor Supremo, sonriendo con una risa, de mente fiera y con el tridente en la mano, se dirigió a todos sus heroicos Gaṇas, tenidos por valientes.

Verse 25

शिव उवाच । रेरे गणाः क्लीबमता न वीरा वीरमानिनः । मदग्रे नोदितुं योग्या भर्त्सितः किं पुनर्वदेत्

Śiva dijo: «¡Eh, Gaṇas! Sois de ánimo tímido y afeminado; no sois héroes verdaderos, aunque os creáis valientes. Ante Mí no sois dignos de alzar la voz; y una vez reprendidos, ¿cómo podríais hablar de nuevo?»

Verse 26

गम्यतां ताड्यतां चैष यः कश्चित्प्रभवेदिह । बहुनोक्तेन किं चात्र दूरीकर्तव्य एव सः

«Que sea expulsado y golpeado—quienquiera que se atreva a alzarse aquí. ¿Para qué hablar tanto de esto? Debe ser mantenido, sin duda, bien lejos.»

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इति सर्वे महेशेन जग्मुस्तत्र मुनीश्वर । भर्त्सितास्तेन देवेन प्रोचुश्च गणसत्तमाः

Dijo Brahmā: «Así, oh el mejor de los sabios, todos fueron allí junto con Maheśa. Reprendidos por aquel Dios, los más excelsos de los gaṇas de Śiva hablaron entonces.»

Verse 28

शिवगणा ऊचुः । रेरे त्वं शृणु वै बाल बलात्किं परिभाषसे । इतस्त्वं दूरतो याहि नो चेन्मृत्युर्भविष्यति

Los gaṇas de Śiva dijeron: «¡Eh! Escucha, niño. ¿Por qué hablas con insolencia, apoyándote en la fuerza? Aléjate de aquí de inmediato; de lo contrario, la muerte será tu destino.»

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तेषां शिवाज्ञाकारिणां ध्रुवम् । शिवासुतस्तदाभूत्स किं करोमीति दुःखितः

Dijo Brahmā: Al oír las palabras de aquellos que, sin duda, ejecutaban el mandato de Śiva, el hijo de Śiva se afligió, pensando: «¿Qué he de hacer?»

Verse 30

एतस्मिन्नंतरे देवी तेषां तस्य च वै पुनः । श्रुत्वा तु कलहं द्वारि सखीं पश्येति साब्रवीत्

Entretanto, la Diosa, al oír de nuevo el alboroto de la disputa en la puerta—entre ellos y él—dijo a su compañera: «Ve y mira.»

Verse 31

समागत्य सखी तत्र वृत्तांतं समबुध्यत । क्षणमात्रं तदा दृष्ट्वा गता हृष्टा शिवांतिकम्

La doncella amiga llegó allí y comprendió por completo lo sucedido. Luego, tras verlo sólo un instante, fue gozosa a la presencia de Śiva.

Verse 32

तत्र गत्वा तु तत्सर्वं वृत्तं तद्यदभून्मुने । अशेषेण तया सख्या कथितं गिरिजाग्रतः

Habiendo llegado allí, oh sabio, aquella amiga íntima relató sin omitir nada todo lo sucedido, en presencia de Girijā (Pārvatī).

Verse 33

सख्युवाच । अस्मदीयो गणो यो हि स्थितो द्वारि महेश्वरि । निर्भर्त्सयति तं वीराश्शंकरस्य गणा ध्रुवम्

La amiga dijo: «Oh Maheśvarī, nuestro asistente que está apostado en la puerta está siendo, ciertamente, reprendido con severidad por los heroicos gaṇas de Śaṅkara».

Verse 34

शिवश्चैव गणास्सर्वे विना तेऽवसरं कथम् । प्रविशंति हठाद्गेहे नैतच्छुभतरं तव

«¿Cómo podría el propio Śiva—junto con todos sus gaṇas—entrar de improviso en tu casa sin que tú le hubieras dado ocasión? Para ti, nada puede ser más auspicioso que esto».

Verse 35

सम्यक् कृतं ह्यनेनैव न हि कोपि प्रवेशितः । दुःखं चैवानुभूयात्र तिरस्कारादिकं तथा

Lo que él ha hecho es, en verdad, apropiado; pues a nadie se le permitió entrar. Aquí sólo se experimentaría sufrimiento, junto con humillación y cosas semejantes.

Verse 36

अतः परन्तु वाग्वादः क्रियते च परस्परम् । वाग्वादे च कृते नैव तर्ह्यायान्तु सुखेन वै

Por tanto, que no haya más disputa de palabras entre vosotros. Si este altercado verbal continúa, no alcanzaréis la paz; venid, pues, en armonía y avanzad con serenidad.

Verse 37

कृतश्चैवात्र वाग्वादस्तं जित्वा विजयेन च । प्रविशंतु तथा सर्वे नान्यथा कर्हिचित्प्रिये

«Aquí, en verdad, ha tenido lugar el debate de palabras; habiéndolo vencido y alcanzado la victoria, que todos entren conforme a ello—nunca de otro modo, oh amada.»

Verse 38

अस्मिन्नेवास्मदीये वै सर्वे संभर्त्सिता वयम् । तस्माद्देवि त्वया भद्रे न त्याज्यो मान उत्तमः

En verdad, en este asunto que nos concierne, todos hemos sido censurados. Por eso, oh Devī, oh bienaventurada, no abandones tu más alto honor y respeto por ti misma.

Verse 39

शिवो मर्कटवत्तेऽद्य वर्तते सर्वदा सति । किं करिष्यत्यहंकारमानुकूल्यं भविष्यति

«Hoy Śiva se comporta como un mono, oh Satī; en verdad, siempre actúa así. ¿Qué puede lograr el orgullo (ahaṃkāra)? Al final, sólo vendrán la condescendencia y la armonía.»

Verse 40

ब्रह्मोवाच । अहो क्षणं स्थिता तत्र शिवेच्छावशतस्सती

Brahmā dijo: «¡Ah! Por un instante Satī permaneció allí, enteramente sometida al poder de la voluntad de Śiva.»

Verse 41

मनस्युवाच सा भूत्वा मानिनी पार्वती तदा

Entonces Pārvatī, llena de orgullo y herida, habló dentro de su propia mente.

Verse 42

शिवोवाच । अहो क्षणं स्थितो नैव हठात्कारः कथं कृतः । कथं चैवात्र कर्त्तव्यं विनयेनाथ वा पुनः

Śiva dijo: «¡Ay! No permaneciste ni un instante. ¿Cómo se cometió este acto de fuerza? Y ahora, ¿qué debe hacerse aquí—con humildad y sumisa cortesía, o de otro modo una vez más?»

Verse 43

भविष्यति भवत्येव कृतं नैवान्यथा पुनः । इत्युक्त्वा तु सखी तत्र प्रेषिता प्रियया तदा

«Sucederá—en verdad se cumplirá; lo resuelto no será de otro modo jamás». Dicho esto, la doncella amada envió entonces a su amiga allí, en aquel momento.

Verse 44

समागत्याऽब्रवीत्सा च प्रियया कथितं हि यत् । तमाचष्ट गणेशं तं गिरिजातनयं तदा

Luego ella llegó y habló, comunicando fielmente lo que su amada le había dicho; entonces lo transmitió a Gaṇeśa, el hijo de Girijā (Pārvatī).

Verse 45

सख्युवाच । सम्यक्कृतं त्वया भद्र बलात्ते प्रविशंतु न । भवदग्रे गणा ह्येते किं जयंतु भवादृशम्

Dijo el compañero: «Bien hecho, noble. No permitas que entren aquí por la fuerza. Estos gaṇas están ante ti: ¿cómo podrían vencer a alguien como tú?»

Verse 46

कृतं चेद्वाकृतं चैव कर्त्तव्यं क्रियतां त्वया । जितो यस्तु पुनर्वापि न वैरमथ वा ध्रुवम्

Sea que algo ya esté hecho o aún quede por hacer, haz tú lo que debe hacerse. Pues para quien ha sido vencido de nuevo, no es en absoluto segura una enemistad duradera.

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्या मातुश्चैव गणेश्वरः । आनन्दं परमं प्राप बलं भूरि महोन्नतिम्

Dijo Brahmā: Al oír así las palabras de ella—y también las de su madre—Gaṇeśvara alcanzó la dicha suprema, fuerza abundante y gran exaltación.

Verse 48

बद्धकक्षस्तथोष्णीषं बद्ध्वा जंघोरु संस्पृशन् । उवाच तान्गणान् सर्वान्निर्भयं वचनं मुदा

Habiéndose ceñido el paño a la cintura y atado el turbante, y tocando sus piernas y muslos en señal de apresto, se dirigió con alegría a todos aquellos gaṇas con palabras sin temor.

Verse 49

गणेश उवाच । अहं च गिरिजासूनुर्यूयं शिवगणास्तथा । उभये समतां प्राप्ताः कर्तव्यं क्रियतां पुनः

Dijo Gaṇeśa: «Yo también soy hijo de Girijā, y vosotros sois en verdad los gaṇas de Śiva. Ambas partes han alcanzado igualdad; por ello, que se emprenda de nuevo lo que debe hacerse, con justicia y rectitud».

Verse 50

भवंतो द्वारपालाश्च द्वारपोहं कथं न हि । भवंतश्च स्थितास्तत्राऽहं स्थितोत्रेति निश्चितम्

«Vosotros sois los guardianes de la puerta, y yo también soy guardián—¿cómo podría ser de otro modo? Vosotros estáis apostados allí, y yo estoy apostado aquí; esto es, en verdad, cosa cierta.»

Verse 51

भवद्भिश्च स्थितं ह्यत्र यदा भवति निश्चितम् । तदा भवद्भिः कर्त्तव्यं शिवाज्ञापरिपालनम्

«Cuando vuestra determinación de permanecer firmes aquí se vuelva sólida y cierta, entonces os corresponde guardar y cumplir fielmente el mandato del Señor Śiva.»

Verse 52

इदानीं तु मया चात्र शिवाज्ञापरिपालनम् । सत्यं च क्रियते वीरा निर्णीतं मे यथोचितम्

Ahora, aquí, ciertamente cumpliré el mandato del Señor Śiva; y la verdad será llevada a cabo, oh héroes: así lo he decidido, como corresponde.

Verse 53

तस्माच्छिवगणास्सर्वे वचनं शृणुतादरात् । हठाद्वा विनयाद्वा न गंतव्यं मन्दिरे पुनः

Por tanto, oh todas las huestes de Śiva, escuchad mi mandato con debida reverencia: ya sea por la fuerza o aun con ruego cortés, no debéis volver a entrar en el templo.

Verse 54

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तास्ते गणेनैव सर्वे ते लज्जिता गणाः । ययुश्शिवांतिकं तं वै नमस्कृत्य पुरः स्थिताः

Dijo Brahmā: Así reprendidos por aquel mismo Gaṇa, todos esos Gaṇas se avergonzaron. Fueron a la presencia de Śiva, se postraron ante Él y quedaron de pie frente a Él.

Verse 55

स्थित्वा न्यवेदयन्सर्वे वृत्तांतं च तदद्भुतम् । करौ बद्ध्वा नतस्कंधाश्शिवं स्तुत्वा पुरः स्थिताः

Allí de pie, todos expusieron por completo aquel asombroso suceso. Con las manos juntas y los hombros inclinados en reverencia, alabaron a Śiva y permanecieron de pie ante Él.

Verse 56

तत्सर्वं तु तदा श्रुत्वा वृत्तं तत्स्वगणोदितम् । लौकिकीं वृत्तिमाश्रित्य शंकरो वाक्यमब्रवीत्

Entonces, al oír por completo todo lo sucedido, tal como lo relataron sus propios gaṇas asistentes, Śaṅkara—adoptando una actitud exteriormente mundana—pronunció estas palabras.

Verse 57

शंकर उवाच श्रूयतां च गणास्सर्वे युद्धं योग्यं भवेन्नहि । यूयं चात्रास्मदीया वै स च गौरीगणस्तथा

Śaṅkara dijo: “Escuchad, todos los gaṇas. Esta no es ocasión apropiada para la batalla. Vosotros aquí sois en verdad Mis servidores, y ese grupo también pertenece a Gaurī.”

Verse 58

विनयः क्रियते चेद्वै वश्यश्शंभुः स्त्रिया सदा । इति ख्यातिर्भवेल्लोके गर्हिता मे गणा धुवम्

Si yo mostrara deferencia, en el mundo se haría siempre fama de que Śambhu está “bajo el dominio” de una mujer. Sin duda, mis gaṇas serían censurados por ello.

Verse 59

कृते चैवात्र कर्तव्यमिति नीतिर्गरीयसी । एकाकी स गणो बालः किं करिष्यति विक्रमम्

Aquí la política más sensata es: «lo que debe hacerse, debe hacerse en verdad». Ese gaṇa está solo y es apenas un niño: ¿qué hazaña de valor podrá lograr por sí mismo?

Verse 60

भवंतश्च गणा लोके युद्धे चाति विशारदाः । मदीयाश्च कथं युद्धं हित्वा यास्यथ लाघवम्

Vosotros, los gaṇas, sois célebres en el mundo por ser sumamente diestros en la guerra. Y sois mis propios servidores: ¿cómo, entonces, podéis abandonar el combate e iros con tanta ligereza y volubilidad?

Verse 61

स्त्रिया ग्रहः कथं कार्यो पत्युरग्रे विशेषतः । कृत्वा सा गिरिजा तस्य नूनं फलमवाप्स्यति

¿Cómo habría de aferrarse o reclamar una mujer, especialmente en presencia de su esposo? Si Girijā obra así con él, sin duda obtendrá el fruto—la consecuencia—de ese acto.

Verse 62

तस्मात्सर्वे च मद्वीराः शृणुतादरतो वचः । कर्त्तव्यं सर्वथा युद्धं भावि यत्तद्भवत्विति

Por tanto, vosotros todos—mis héroes valientes—escuchad con reverencia mis palabras. De cualquier modo, la batalla debe emprenderse; lo que esté destinado a suceder, que suceda.

Verse 63

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा शंकरो ब्रह्मन् नानालीलाविशारदः । विरराम मुनिश्रेष्ठ दर्शयंल्लौकिकीं गतिम्

Dijo Brahmā: Habiendo hablado así, Śaṅkara—oh brahmán—diestro en múltiples juegos divinos, guardó silencio, oh el mejor de los sabios, mostrando su modo de obrar externo, propio del mundo.