Prakarana 16
यह सोपान ‘विरह-योग’ का द्वार है: गृह-धर्म (राजधर्म/कुलधर्म) और वन-धर्म (त्याग/वैराग्य) के संधि-क्षण पर साधक का चित्त ‘आसक्ति’ से ‘समर्पण’ की सीढ़ी चढ़ता है। अयोध्या काण्ड में राम का वनगमन केवल ऐतिहासिक घटना नहीं, बल्कि ‘इच्छा-त्याग’ का आध्यात्मिक अभ्यास है—जहाँ प्रिय-वियोग में भी नाम-स्मरण, धैर्य, विवेक और धर्म-स्थिति मोक्षमार्ग की सीढ़ियाँ बनते हैं।
El rasa principal del Ayodhyā Kāṇḍa es karuṇa, pero esa compasión no es “duelo” (śoka): es compasión purificada por la “luz del dharma”. En este tramo (Dohā 150–159), el eje del karuṇa-rasa gira en tres centros: (1) la conducta de maryādā de Rāma—consuelo al kevāṭ (barquero), mensajes para padre, guru y la comunidad de madres; (2) el duelo colectivo de Ayodhyā—la muerte de Daśaratha, el lamento de las reinas, el clamor de la ciudad; (3) la sospecha de infortunio que se alza en Bharata y los signos funestos al entrar en la ciudad. Tulsī muestra aquí dhīraja–viveka (paciencia y discernimiento) como medicina espiritual: la exhortación del ministro, la metáfora-nave de Kauśalyā (Daśaratha como timonel del “barco de Avadh”) y, finalmente, el sonido del “Rāma-nāma”—“Rām Rām”—que aun en la muerte se vuelve peldaño de mokṣa. Así, el Ayodhyā Kāṇḍa enseña a la mente que, incluso en la separación, la bhakti conduce hacia la estabilidad de la sabiduría (sthita-prajñatā).
Verses
Chaupai 150.1-4
पुनि पुनि पूँछत मंत्रहि राऊ।प्रियतम सुअन सँदेस सुनाऊ।।
करहि सखा सोइ बेगि उपाऊ।रामु लखनु सिय नयन देखाऊ।।
सचिव धीर धरि कह मुदु बानी।महाराज तुम्ह पंडित ग्यानी।।
बीर सुधीर धुरंधर देवा।साधु समाजु सदा तुम्ह सेवा।।
जनम मरन सब दुख भोगा।हानि लाभ प्रिय मिलन बियोगा।।
काल करम बस हौहिं गोसाईं।बरबस राति दिवस की नाईं।।
सुख हरषहिं जड़ दुख बिलखाहीं।दोउ सम धीर धरहिं मन माहीं।।
धीरज धरहु बिबेकु बिचारी।छाड़िअ सोच सकल हितकारी।।
puni puni pū̃chata maṁtrahi rāū |priyatama suana sãdesa sunāū ||
karahi sakhā soi begi upāū |rāmu lakhanu siya nayana dekhāū ||
saciva dhīra dhari kaha mudu bānī |mahārāja tumha paṁḍita gyānī ||
bīra sudhīra dhuraṁdhara devā |sādhu samāju sadā tumha sevā ||
janama marana saba dukha bhogā |hāni lābha priya milana biyogā ||
kāla karama basa hauhiṁ gosāīṁ |barabasa rāti divasa kī nāīṁ ||
sukha haraṣahiṁ jaṛa dukha bilakhāhīṁ |dou sama dhīra dharahiṁ mana māhīṁ ||
dhīraja dharahu bibeku bicārī |chāṛia soca sakala hitakārī ||
Una y otra vez el rey preguntó al ministro: "Comunícame el mensaje de mi hijo más querido. Amigo, busca rápidamente algún medio para que mis ojos puedan ver a Rama, a Lakshmana y a Sita." El ministro, cobrando ánimo, habló con dulces palabras: "Maharajá, vos sois docto y sabio. Sois un héroe, perfectamente firme, soportáis el peso del reino, sois un rey, y siempre habéis servido a la compañía de los santos. El nacimiento y la muerte, todos los sufrimientos y goces de la vida, la pérdida y la ganancia, el encuentro con los seres queridos y la separación de ellos, todo esto ocurre, señor, bajo el dominio del tiempo y del destino, tan inevitablemente como la noche y el día. Los necios se regocijan en la felicidad y lloran en la aflicción, pero los firmes consideran ambos como iguales y mantienen la paciencia en sus mentes. Cobrad ánimo y reflexionad con discernimiento; abandonad vuestra aflicción, pues vos sois el bienhechor de todos."
Doha 150
प्रथम बासु तमसा भयउ दूसर सुरसरि तीर।न्हाई रहे जलपानु करि सिय समेत दोउ बीर।।150।।
prathama bāsu tamasā bhayau dūsara surasari tīra |nhāī rahe jalapānu kari siya sameta dou bīra ||150||
Su primer descanso fue en el Tamasa, y el segundo en la orilla del Ganges. Allí los dos héroes, junto con Sita, se bañaron, tomaron solo agua y descansaron.
Chaupai 151.1-4
केवट कीन्हि बहुत सेवकाई।सो जामिनि सिंगरौर गवाँई।।
होत प्रात बट छीरु मगावा।जटा मुकुट निज सीस बनावा।।
राम सखाँ तब नाव मगाई।प्रिया चढ़ाइ चढ़े रघुराई।।
लखन बान धनु धरे बनाई।आपु चढ़े प्रभु आयसु पाई।।
बिकल बिलोकि मोहि रघुबीरा।बोले मधुर बचन धरि धीरा।।
तात प्रनामु तात सन कहेहु।बार बार पद पंकज गहेहू।।
करबि पायँ परि बिनय बहोरी।तात करिअ जनि चिंता मोरी।।
बन मग मंगल कुसल हमारें।कृपा अनुग्रह पुन्य तुम्हारें।।
kevaṭa kīnhi bahuta sevakāī |so jāmini siṁgaraura gavā̃ī ||
hota prāta baṭa chīru magāvā |jaṭā mukuṭa nija sīsa banāvā ||
rāma sakhā̃ taba nāva magāī |priyā caṛhāi caṛhe raghurāī ||
lakhana bāna dhanu dhare banāī |āpu caṛhe prabhu āyasu pāī ||
bikala biloki mohi raghubīrā |bole madhura bacana dhari dhīrā ||
tāta pranāmu tāta sana kahehu |bāra bāra pada paṁkaja gahehū ||
karabi pāyã pari binaya bahorī |tāta karia jani ciṁtā morī ||
bana maga maṁgala kusala hamāreṁ |kṛpā anugraha punya tumhāreṁ ||
El barquero prestó mucho servicio, y esa noche se pasó en Singraur. Al amanecer, Rama hizo traer leche de baniano, y con ella se dispuso las trenzas en forma de corona sobre su cabeza. Entonces el amigo de Rama hizo traer una barca; el Señor de los Raghus hizo subir a su amada Sita y luego subió él mismo. Lakshmana dispuso las flechas y el arco en su lugar, y luego subió él mismo, tras recibir la orden del Señor. Al verme afligido, el Héroe de los Raghus se serenó y pronunció dulces palabras. "Padre, transmite mi salutación a mi padre, y abraza sus pies de loto una y otra vez. Luego, postrándote a sus pies, ruégale: 'Padre, no te preocupes por mí.' Por tu gracia, tu favor y tu mérito, todo está bien y es auspicioso para nosotros en el camino del bosque."
Chhand 151
तुम्हरे अनुग्रह तात कानन जात सब सुखु पाइहौं।प्रतिपालि आयसु कुसल देखन पाय पुनि फिरि आइहौं।।
जननीं सकल परितोषि परि परि पायँ करि बिनती घनी।तुलसी करेहु सोइ जतनु जेहिं कुसली रहहिं कोसल धनी।।
tumhare anugraha tāta kānana jāta saba sukhu pāihauṁ |pratipāli āyasu kusala dekhana pāya puni phiri āihauṁ ||
jananīṁ sakala paritoṣi pari pari pāyã kari binatī ghanī |tulasī karehu soi jatanu jehiṁ kusalī rahahiṁ kosala dhanī ||
Por tu gracia, padre, al ir al bosque obtendré toda felicidad. Habiendo cumplido fielmente tu mandato, volveré de nuevo a salvo para ver tus pies. Consuela a todas las madres, cayendo una y otra vez a sus pies y haciendo muchas súplicas. Tulsidas dice: haz todo esfuerzo para que el señor de Kosala permanezca en buena salud y bienestar.
Soratha 151
गुर सन कहब सँदेसु बार बार पद पदुम गहि।करब सोइ उपदेसु जेहिं न सोच मोहि अवधपति।।151।।
gura sana kahaba sãdesu bāra bāra pada paduma gahi |karaba soi upadesu jehiṁ na soca mohi avadhapati ||151||
Lleva mi mensaje al guru, aferrando sus pies de loto una y otra vez. Pídele que dé el consejo mediante el cual el Señor de Ayodhya no sienta pesar por mí.
Chaupai 152.1-4
पुरजन परिजन सकल निहोरी।तात सुनाएहु बिनती मोरी।।
सोइ सब भाँति मोर हितकारी।जातें रह नरनाहु सुखारी।।
कहब सँदेसु भरत के आएँ।नीति न तजिअ राजपदु पाएँ।।
पालेहु प्रजहि करम मन बानी।सेएहु मातु सकल सम जानी।।
ओर निबाहेहु भायप भाई।करि पितु मातु सुजन सेवकाई।।
तात भाँति तेहि राखब राऊ।सोच मोर जेहिं करै न काऊ।।
लखन कहे कछु बचन कठोरा।बरजि राम पुनि मोहि निहोरा।।
बार बार निज सपथ देवाई।कहबि न तात लखन लरिकाई।।
purajana parijana sakala nihorī |tāta sunāehu binatī morī ||
soi saba bhā̃ti mora hitakārī |jāteṁ raha naranāhu sukhārī ||
kahaba sãdesu bharata ke āẽ |nīti na tajia rājapadu pāẽ ||
pālehu prajahi karama mana bānī |seehu mātu sakala sama jānī ||
ora nibāhehu bhāyapa bhāī |kari pitu mātu sujana sevakāī ||
tāta bhā̃ti tehi rākhaba rāū |soca mora jehiṁ karai na kāū ||
lakhana kahe kachu bacana kaṭhorā |baraji rāma puni mohi nihorā ||
bāra bāra nija sapatha devāī |kahabi na tāta lakhana larikāī ||
Ruega a todos los ciudadanos y a los miembros de la familia, y luego, señor, transmíteles esta petición mía. Solo aquel es mi bienhechor en todos los sentidos, por quien el rey pueda permanecer feliz. Cuando Bharata venga, dale este mensaje: habiendo obtenido el trono real, no abandones la política recta. Protege a los súbditos en obra, pensamiento y palabra, y sirve a todas las madres por igual, considerándolas iguales. Cumple hasta el final el deber de un hermano, hermano, sirviendo a tu padre, a tus madres y a las buenas personas. Señor, cuida al rey de tal manera que no sienta ninguna pena por mí. Lakshmana dijo algunas palabras duras, pero Rama lo contuvo y luego me rogó. Una y otra vez me hizo jurar por sí mismo que, señor, no hablaría de la puerilidad de Lakshmana.
Doha 152
कहि प्रनाम कछु कहन लिय सिय भइ सिथिल सनेह।थकित बचन लोचन सजल पुलक पल्लवित देह।।152।।
kahi pranāma kachu kahana liya siya bhai sithila saneha |thakita bacana locana sajala pulaka pallavita deha ||152||
Tras ofrecer su saludo, Sita comenzó a decir algo más, pero quedó desfallecida de amor. Sus palabras vacilaron, sus ojos se llenaron de lágrimas, y su cuerpo tembló y se erizó como un árbol que echa nuevos brotes.
Chaupai 153.1-4
तेहि अवसर रघुबर रूख पाई।केवट पारहि नाव चलाई।।
रघुकुलतिलक चले एहि भाँती।देखउँ ठाढ़ कुलिस धरि छाती।।
मैं आपन किमि कहौं कलेसू।जिअत फिरेउँ लेइ राम सँदेसू।।
अस कहि सचिव बचन रहि गयऊ।हानि गलानि सोच बस भयऊ।।
सुत बचन सुनतहिं नरनाहू।परेउ धरनि उर दारुन दाहू।।
तलफत बिषम मोह मन मापा।माजा मनहुँ मीन कहुँ ब्यापा।।
करि बिलाप सब रोवहिं रानी।महा बिपति किमि जाइ बखानी।।
सुनि बिलाप दुखहू दुखु लागा।धीरजहू कर धीरजु भागा।।
tehi avasara raghubara rūkha pāī |kevaṭa pārahi nāva calāī ||
raghukulatilaka cale ehi bhā̃tī |dekhaũ ṭhāṛha kulisa dhari chātī ||
maiṁ āpana kimi kahauṁ kalesū |jiata phireũ lei rāma sãdesū ||
asa kahi saciva bacana rahi gayaū |hāni galāni soca basa bhayaū ||
suta bacana sunatahiṁ naranāhū |pareu dharani ura dāruna dāhū ||
talaphata biṣama moha mana māpā |mājā manahũ mīna kahũ byāpā ||
kari bilāpa saba rovahiṁ rānī |mahā bipati kimi jāi bakhānī ||
suni bilāpa dukhahū dukhu lāgā |dhīrajahū kara dhīraju bhāgā ||
En ese momento, viendo la señal del deseo de Rama, el barquero remó la barca hacia la otra orilla. De este modo partió el ornamento de la casa de Raghu, y yo me quedé de pie mirando, con el corazón endurecido como un rayo. ¿Cómo puedo contar mi propia angustia, yo que he vuelto vivo, llevando el mensaje de Rama? Diciendo esto, el ministro quedó en silencio, vencido por el dolor, el remordimiento y la angustia. Al oír las palabras del auriga, el rey cayó al suelo, con un terrible ardor en el corazón. Se retorció en una espantosa confusión de mente, como un pez atrapado por la asfixiante inundación de lodo. Todas las reinas lloraron y se lamentaron; ¿cómo puede describirse una calamidad tan grande? Al oír su lamento, el Dolor mismo se entristeció, y la paciencia misma de la Paciencia huyó.
Doha 153
भयउ कोलाहलु अवध अति सुनि नृप राउर सोरु।बिपुल बिहग बन परेउ निसि मानहुँ कुलिस कठोरु।।153।।
bhayau kolāhalu avadha ati suni nṛpa rāura soru |bipula bihaga bana pareu nisi mānahũ kulisa kaṭhoru ||153||
Se alzó un gran clamor en Ayodhya al escuchar el sonido del palacio del rey. En la noche cayó sobre un bosque lleno de aves, como si fuera un cruel rayo.
Chaupai 154.1-4
प्रान कंठगत भयउ भुआलू।मनि बिहीन जनु ब्याकुल ब्यालू।।
इद्रीं सकल बिकल भइँ भारी।जनु सर सरसिज बनु बिनु बारी।।
कौसल्याँ नृपु दीख मलाना।रबिकुल रबि अँथयउ जियँ जाना।।
उर धरि धीर राम महतारी।बोली बचन समय अनुसारी।।
नाथ समुझि मन करिअ बिचारू।राम बियोग पयोधि अपारू।।
करनधार तुम्ह अवध जहाजू।चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू।।
धीरजु धरिअ त पाइअ पारू।नाहिं त बूड़िहि सबु परिवारू।।
जौं जियँ धरिअ बिनय पिय मोरी।रामु लखनु सिय मिलहिं बहोरी।।
prāna kaṁṭhagata bhayau bhuālū |mani bihīna janu byākula byālū ||
idrīṁ sakala bikala bhaĩ bhārī |janu sara sarasija banu binu bārī ||
kausalyā̃ nṛpu dīkha malānā |rabikula rabi ãthayau jiyã jānā ||
ura dhari dhīra rāma mahatārī |bolī bacana samaya anusārī ||
nātha samujhi mana karia bicārū |rāma biyoga payodhi apārū ||
karanadhāra tumha avadha jahājū |caṛheu sakala priya pathika samājū ||
dhīraju dharia ta pāia pārū |nāhiṁ ta būṛihi sabu parivārū ||
jauṁ jiyã dharia binaya piya morī |rāmu lakhanu siya milahiṁ bahorī ||
El aliento de vida del rey subió a su garganta, y quedó como una serpiente angustiada que ha perdido su joya. Todos sus sentidos quedaron gravemente afligidos, como un lago de lotos privado de agua. Kausalya vio al rey abatido y oscurecido, y sintió en su corazón que el Sol de la estirpe solar se estaba poniendo. Cobrando ánimo en su corazón, la madre de Rama habló palabras acordes al momento. Mi señor, comprende esto y reflexiona en tu mente: la separación de Rama es un océano sin límites. Tú eres el timonel, Ayodhya es la nave, y toda la compañía de tus seres queridos son los viajeros que han embarcado en ella. Si mantienes el coraje, alcanzarás la otra orilla; si no, toda la familia se ahogará. Si tomas a corazón esta súplica mía, mi amado, Rama, Lakshmana y Sita se reunirán contigo de nuevo.
Doha 154
प्रिया बचन मृदु सुनत नृपु चितयउ आँखि उघारि।तलफत मीन मलीन जनु सींचत सीतल बारि।।154।।
priyā bacana mṛdu sunata nṛpu citayau ā̃khi ughāri |talaphata mīna malīna janu sīṁcata sītala bāri ||154||
Al escuchar las suaves palabras de su amada, el rey abrió los ojos y miró; era como un pez jadeante y pálido, mientras ella vertía agua fresca sobre él.
Chaupai 155.1-4
धरि धीरजु उठी बैठ भुआलू।कहु सुमंत्र कहँ राम कृपालू।।
कहाँ लखनु कहँ रामु सनेही।कहँ प्रिय पुत्रबधू बैदेही।।
बिलपत राउ बिकल बहु भाँती।भइ जुग सरिस सिराति न राती।।
तापस अंध साप सुधि आई।कौसल्यहि सब कथा सुनाई।।
भयउ बिकल बरनत इतिहासा।राम रहित धिग जीवन आसा।।
सो तनु राखि करब मैं काहा।जेंहि न प्रेम पनु मोर निबाहा।।
हा रघुनंदन प्रान पिरीते।तुम्ह बिनु जिअत बहुत दिन बीते।।
हा जानकी लखन हा रघुबर।हा पितु हित चित चातक जलधर।।
dhari dhīraju uṭhī baiṭha bhuālū |kahu sumaṁtra kahã rāma kṛpālū ||
kahā̃ lakhanu kahã rāmu sanehī |kahã priya putrabadhū baidehī ||
bilapata rāu bikala bahu bhā̃tī |bhai juga sarisa sirāti na rātī ||
tāpasa aṁdha sāpa sudhi āī |kausalyahi saba kathā sunāī ||
bhayau bikala baranata itihāsā |rāma rahita dhiga jīvana āsā ||
so tanu rākhi karaba maiṁ kāhā |jeṁhi na prema panu mora nibāhā ||
hā raghunaṁdana prāna pirīte |tumha binu jiata bahuta dina bīte ||
hā jānakī lakhana hā raghubara |hā pitu hita cita cātaka jaladhara ||
Reuniendo su valor, el rey se levantó y se sentó, y dijo: "Dime, Sumantra, ¿dónde está el misericordioso Rama?" "¿Dónde está Lakshmana? ¿Dónde está mi amado Rama? ¿Dónde está mi querida nuera, la princesa de Videha?" El rey se lamentaba, angustiado de muchas maneras, y la noche se hizo larga como una era y no llegaba a su fin. Le vino a la memoria la maldición del asceta ciego, y contó toda la historia a Kausalya. Quedó profundamente angustiado al relatar aquella historia: "Maldita sea esta vida, y la esperanza de vivir, sin Rama." "¿Qué haré manteniendo con vida este cuerpo, que no ha cumplido la promesa de mi amor?" "¡Ah, Raghunandana, tan querido como mi vida! Muchos días han pasado viviendo sin ti." "¡Ah, Janaki! ¡Ah, Lakshmana! ¡Ah, Raghubara, la nube de lluvia para el chataka que es el corazón amoroso de tu padre!"
Doha 155
राम राम कहि राम कहि राम राम कहि राम।तनु परिहरि रघुबर बिरहँ राउ गयउ सुरधाम।।155।।
rāma rāma kahi rāma kahi rāma rāma kahi rāma |tanu parihari raghubara birahã rāu gayau suradhāma ||155||
Diciendo "Rama, Rama" una y otra vez, "Rama, Rama", el rey, en la agonía de la separación de Raghupati, abandonó su cuerpo y partió hacia la morada de los dioses.
Chaupai 156.1-4
जिअन मरन फलु दसरथ पावा।अंड अनेक अमल जसु छावा।।
जिअत राम बिधु बदनु निहारा।राम बिरह करि मरनु सँवारा।।
सोक बिकल सब रोवहिं रानी।रूपु सील बलु तेजु बखानी।।
करहिं बिलाप अनेक प्रकारा।परहीं भूमितल बारहिं बारा।।
बिलपहिं बिकल दास अरु दासी।घर घर रुदनु करहिं पुरबासी।।
अँथयउ आजु भानुकुल भानू।धरम अवधि गुन रूप निधानू।।
गारीं सकल कैकइहि देहीं।नयन बिहीन कीन्ह जग जेहीं।।
एहि बिधि बिलपत रैनि बिहानी।आए सकल महामुनि ग्यानी।।
jiana marana phalu dasaratha pāvā |aṁḍa aneka amala jasu chāvā ||
jiata rāma bidhu badanu nihārā |rāma biraha kari maranu sãvārā ||
soka bikala saba rovahiṁ rānī |rūpu sīla balu teju bakhānī ||
karahiṁ bilāpa aneka prakārā |parahīṁ bhūmitala bārahiṁ bārā ||
bilapahiṁ bikala dāsa aru dāsī |ghara ghara rudanu karahiṁ purabāsī ||
ãthayau āju bhānukula bhānū |dharama avadhi guna rūpa nidhānū ||
gārīṁ sakala kaikaihi dehīṁ |nayana bihīna kīnha jaga jehīṁ ||
ehi bidhi bilapata raini bihānī |āe sakala mahāmuni gyānī ||
Dasharatha cosechó el fruto tanto de su vida como de su muerte, y su fama inmaculada se extendió por innumerables sistemas del mundo. En vida contempló el rostro de Rama, semejante a la luna, y al morir de separación de Rama hizo gloriosa su muerte. Todas las reinas lloraban, abrumadas de dolor, y hablaban de su belleza, su virtud, su fuerza y su esplendor. Lamentábanse de muchas maneras y una y otra vez se arrojaban al suelo. Los siervos y las siervas gemían angustiados, y en cada casa los habitantes de la ciudad lloraban. Hoy se ha puesto el sol de la estirpe solar, el límite mismo de la rectitud, un tesoro de virtud y belleza. Todas lanzaban improperios contra Kaikeyi, que había dejado al mundo sin ojos. Mientras así se lamentaban, pasó la noche, y llegaron todos los grandes y sabios munis.
Doha 156
तब बसिष्ठ मुनि समय सम कहि अनेक इतिहास।सोक नेवारेउ सबहि कर निज बिग्यान प्रकास।।156।।
taba basiṣṭha muni samaya sama kahi aneka itihāsa |soka nevāreu sabahi kara nija bigyāna prakāsa ||156||
Entonces el sabio Vashishtha, observando el momento apropiado, relató muchas historias antiguas; con la luz de su propia sabiduría disipó el dolor de todos ellos.
Chaupai 157.1-4
तेल नाँव भरि नृप तनु राखा।दूत बोलाइ बहुरि अस भाषा।।
धावहु बेगि भरत पहिं जाहू।नृप सुधि कतहुँ कहहु जनि काहू।।
एतनेइ कहेहु भरत सन जाई।गुर बोलाई पठयउ दोउ भाई।।
सुनि मुनि आयसु धावन धाए।चले बेग बर बाजि लजाए।।
अनरथु अवध अरंभेउ जब तें।कुसगुन होहिं भरत कहुँ तब तें।।
देखहिं राति भयानक सपना।जागि करहिं कटु कोटि कलपना।।
बिप्र जेवाँइ देहिं दिन दाना।सिव अभिषेक करहिं बिधि नाना।।
मागहिं हृदयँ महेस मनाई।कुसल मातु पितु परिजन भाई।।
tela nā̃va bhari nṛpa tanu rākhā |dūta bolāi bahuri asa bhāṣā ||
dhāvahu begi bharata pahiṁ jāhū |nṛpa sudhi katahũ kahahu jani kāhū ||
etanei kahehu bharata sana jāī |gura bolāī paṭhayau dou bhāī ||
suni muni āyasu dhāvana dhāe |cale bega bara bāji lajāe ||
anarathu avadha araṁbheu jaba teṁ |kusaguna hohiṁ bharata kahũ taba teṁ ||
dekhahiṁ rāti bhayānaka sapanā |jāgi karahiṁ kaṭu koṭi kalapanā ||
bipra jevā̃i dehiṁ dina dānā |siva abhiṣeka karahiṁ bidhi nānā ||
māgahiṁ hṛdayã mahesa manāī |kusala mātu pitu parijana bhāī ||
Llenando una vasija con aceite, depositó en ella el cuerpo del rey. Luego convocó a los mensajeros y les habló así. "Id rápidamente donde Bharata. Que nadie en ninguna parte sepa nada del rey." "Id a Bharata y decidle solo esto: 'El guru os ha convocado a vosotros dos hermanos y os ha hecho llamar.'" Al oír la orden del sabio, los mensajeros corrieron. Partieron con una velocidad que avergonzaba a los mejores caballos. Desde que la calamidad comenzó en Ayodhya, los malos presagios se manifestaban ante Bharata. De noche veía sueños terroríficos, y al despertar imaginaba mil amargos temores. Cada día alimentaba a los brahmines y daba limosnas, y realizaba la ablución de Shiva de muchas maneras. Propiciando a Mahesha, pedía en su corazón el bienestar de su madre, su padre, su familia y sus hermanos.
Doha 157
एहि बिधि सोचत भरत मन धावन पहुँचे आइ।गुर अनुसासन श्रवन सुनि चले गनेसु मनाइ।।157।।
ehi bidhi socata bharata mana dhāvana pahũce āi |gura anusāsana śravana suni cale ganesu manāi ||157||
Mientras Bharata reflexionaba así en su mente, los mensajeros llegaron corriendo. Al escuchar con sus propios oídos la orden del guru, oró a Ganesha y emprendió el viaje.
Chaupai 158.1-4
चले समीर बेग हय हाँके।नाघत सरित सैल बन बाँके।।
हृदयँ सोचु बड़ कछु न सोहाई।अस जानहिं जियँ जाउँ उड़ाई।।
एक निमेष बरस सम जाई।एहि बिधि भरत नगर निअराई।।
असगुन होहिं नगर पैठारा।रटहिं कुभाँति कुखेत करारा।।
खर सिआर बोलहिं प्रतिकूला।सुनि सुनि होइ भरत मन सूला।।
श्रीहत सर सरिता बन बागा।नगरु बिसेषि भयावनु लागा।।
खग मृग हय गय जाहिं न जोए।राम बियोग कुरोग बिगोए।।
नगर नारि नर निपट दुखारी।मनहुँ सबन्हि सब संपति हारी।।
cale samīra bega haya hā̃ke |nāghata sarita saila bana bā̃ke ||
hṛdayã socu baṛa kachu na sohāī |asa jānahiṁ jiyã jāũ uṛāī ||
eka nimeṣa barasa sama jāī |ehi bidhi bharata nagara niarāī ||
asaguna hohiṁ nagara paiṭhārā |raṭahiṁ kubhā̃ti kukheta karārā ||
khara siāra bolahiṁ pratikūlā |suni suni hoi bharata mana sūlā ||
śrīhata sara saritā bana bāgā |nagaru biseṣi bhayāvanu lāgā ||
khaga mṛga haya gaya jāhiṁ na joe |rāma biyoga kuroga bigoe ||
nagara nāri nara nipaṭa dukhārī |manahũ sabanhi saba saṁpati hārī ||
Avanzaban con la velocidad del viento, azuzando a sus caballos, saltando sobre ríos, rocas y bosques escabrosos. Una gran angustia pesaba en su corazón y nada le agradaba; pensaba en su mente: «Ojalá pudiera volar hasta allí.» Un solo instante pasaba como un año. De este modo Bharata se acercó a la ciudad. Al entrar en la ciudad se manifestaron malos presagios: criaturas gritaban ásperamente de manera espantosa, en lugares infaustos y siniestros. Asnos y chacales aullaban con voces funestas, y al escucharlos una y otra vez, el corazón de Bharata se llenó de dolor. Los lagos, ríos, bosques y jardines habían perdido su belleza, y la ciudad, sobre todo, parecía aterradora. Aves, ciervos, caballos y elefantes daban lástima al mirarlos; la terrible enfermedad de la separación de Rama los había arruinado. Los hombres y mujeres de la ciudad eran completamente desdichados, como si todos hubieran perdido toda su riqueza.
Doha 158
पुरजन मिलिहिं न कहहिं कछु गवँहिं जोहारहिं जाहिं।भरत कुसल पूँछि न सकहिं भय बिषाद मन माहिं।।158।।
purajana milihiṁ na kahahiṁ kachu gavãhiṁ johārahiṁ jāhiṁ |bharata kusala pū̃chi na sakahiṁ bhaya biṣāda mana māhiṁ ||158||
Los habitantes de la ciudad se encontraron con él pero no dijeron nada; lo saludaron con las manos juntas y siguieron su camino. Bharata, con temor y tristeza en su corazón, no pudo preguntar por su bienestar.
Chaupai 159.1-4
हाट बाट नहिं जाइ निहारी।जनु पुर दहँ दिसि लागि दवारी।।
आवत सुत सुनि कैकयनंदिनि।हरषी रबिकुल जलरुह चंदिनि।।
सजि आरती मुदित उठि धाई।द्वारेहिं भेंटि भवन लेइ आई।।
भरत दुखित परिवारु निहारा।मानहुँ तुहिन बनज बनु मारा।।
कैकेई हरषित एहि भाँति।मनहुँ मुदित दव लाइ किराती।।
सुतहि ससोच देखि मनु मारें।पूँछति नैहर कुसल हमारें।।
सकल कुसल कहि भरत सुनाई।पूँछी निज कुल कुसल भलाई।।
कहु कहँ तात कहाँ सब माता।कहँ सिय राम लखन प्रिय भ्राता।।
hāṭa bāṭa nahiṁ jāi nihārī |janu pura dahã disi lāgi davārī ||
āvata suta suni kaikayanaṁdini |haraṣī rabikula jalaruha caṁdini ||
saji āratī mudita uṭhi dhāī |dvārehiṁ bheṁṭi bhavana lei āī ||
bharata dukhita parivāru nihārā |mānahũ tuhina banaja banu mārā ||
kaikeī haraṣita ehi bhā̃ti |manahũ mudita dava lāi kirātī ||
sutahi sasoca dekhi manu māreṁ |pū̃chati naihara kusala hamāreṁ ||
sakala kusala kahi bharata sunāī |pū̃chī nija kula kusala bhalāī ||
kahu kahã tāta kahā̃ saba mātā |kahã siya rāma lakhana priya bhrātā ||
Los mercados y las calles estaban tan desolados que no podían soportar ser mirados; era como si un incendio forestal hubiera estallado por las diez direcciones de la ciudad. Al oír que su hijo llegaba, Kaikeyi, la hija del rey de Kekaya, se alegró como la luna para el loto de la estirpe solar. Preparó la lámpara del arati, se levantó gozosa y corrió; lo abrazó en la misma puerta y lo hizo entrar en el palacio. Bharata vio a toda la familia afligida de dolor, como si la escarcha hubiera devastado un lecho de lotos. Kaikeyi estaba alegre de esta manera, como una mujer salvaje de las colinas que se regocija tras incendiar un bosque. Al ver a su hijo preocupado y con el corazón abatido, ella preguntó: «¿Todo está bien en la casa de mi madre?» Bharata le dijo que todo estaba bien, y luego preguntó por el bienestar y la buena salud de su propia familia. «Dime, madre, ¿dónde está mi padre, y dónde están todas mis madres? ¿Dónde están Sita, y Rama y Lakshmana, mis queridos hermanos?»
Doha 159
सुनि सुत बचन सनेहमय कपट नीर भरि नैन।भरत श्रवन मन सूल सम पापिनि बोली बैन।।159।।
suni suta bacana sanehamaya kapaṭa nīra bhari naina |bharata śravana mana sūla sama pāpini bolī baina ||159||
Al escuchar las palabras de su hijo, llenas de amor, la pecadora mujer llenó sus ojos con lágrimas falsas. Habló palabras a Bharata que atravesaron su oído y su corazón como una espina.
Frequently Asked Questions
परंपरा में अयोध्या काण्ड के इस विरह-प्रसंग का पाठ ‘धीरज-प्राप्ति’ और ‘नाम-निष्ठा’ बढ़ाने वाला माना जाता है—विशेषतः पारिवारिक शोक, वियोग, और निर्णय-काल में। दशरथ के ‘राम-नाम’ उच्चारण का स्मरण ‘अंतकाल-नाम’ की प्रेरणा देता है।
सामान्य वैष्णव-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम रटत…’ प्रकार का नाम-संपुट जोड़ा जाता है; इस खंड के लिए विशेषतः ‘राम राम’ (दोहा 155 की ध्वनि) को संपुट रूप में लेना प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 16 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
