Yajñamālī–Sumālī Upākhyāna: Merit-Transfer through Temple Plastering (Lepa) and the Redemption of a Sinner

Verse 1

सनक उवाच । वेदमालेः सुतौ प्रोक्तौ यावुभौ मुनिसत्तम । यज्ञमाली सुमाली च तयोः कर्माधुनोच्यत ॥ १ ॥

Sanaka dijo: «Oh el mejor de los sabios, se han mencionado los dos hijos de Vedamālā: Yajñamālī y Sumālī. Ahora se describirán sus acciones».

Verse 2

तयोराद्यो यज्ञमाली विभेद पितृसंचितम् । धनं द्विधा कनिष्टस्य भागमेकं ददौ तदा ॥ २ ॥

De los dos, el mayor —Yajñamālī— dividió en dos la riqueza reunida por su padre y entonces dio una parte al hermano menor.

Verse 3

सुमाली च धनं सर्वं व्यसनाभिरकतः सदा । अपादाना दिभिश्चैव नाशयामास भो द्विज ॥ ३ ॥

Y Sumālī, siempre entregado a los vicios, oh dos veces nacido, dilapidó toda su riqueza mediante el robo y otras faltas semejantes.

Verse 4

गीतवाद्यरतो नित्यं मद्यपानरतोऽभवत् । वेश्याविभ्रमलुब्धोऽसौ परदारतोऽभवत् ॥ ४ ॥

Se entregó sin cesar al canto y a la música de instrumentos, y cayó en la adicción al licor. Enredado por el hechizo y las coqueterías de las cortesanas, aquel hombre se aficionó también a las esposas ajenas.

Verse 5

सर्वस्मिन्नाशमायाते हिरण्ये पितृसंचिते । अपहृत्य परं द्रव्यं वारस्त्रीनिरतोऽभवत् ॥ ५ ॥

Cuando se perdió todo el oro que su padre había acumulado, arrebató la riqueza ajena y se entregó a las cortesanas.

Verse 6

दृष्ट्वा सुमालिनः शूलं यज्ञमाली महामतिः । बभूव दुःखितोऽत्यर्थं भ्रातरं चदमब्रवीत् ॥ ६ ॥

Al ver la lanza de Sumālin, el magnánimo Yajñamālī se entristeció en extremo y luego dijo estas palabras a su hermano.

Verse 7

अलममत्यंतकष्टेन वृत्तेनास्मत्कुलेऽनुज । त्वमेक एव दुष्टात्मा महापापरतोऽभवः ॥ ७ ॥

Basta ya, hermano menor, de esta conducta tan dolorosa y vergonzosa en nuestra estirpe. Tú solo te has vuelto de ánimo perverso y entregado a un gran pecado.

Verse 8

एवं निवारयंतं तं बहुशो ज्येष्टसोदरम् । हनिष्यामीति निश्चित्य खङ्गहस्तः कचेऽग्रहीत् ॥ ८ ॥

Así, aunque su hermano mayor lo reprendía una y otra vez, decidió: «Lo mataré», y con la espada en la mano lo agarró del cabello.

Verse 9

ततो महारवो जज्ञे नगरे भृशदारुणः । बबंधुर्नागराश्चैनं कुपितास्ते सुमालिनम् ॥ ९ ॥

Entonces se alzó en la ciudad un gran clamor, sumamente terrible; y los ciudadanos, enfurecidos, apresaron y ataron a Sumālin.

Verse 10

यज्ञमाली ह्यमेयात्मा पौरान्संप्रार्थ्य दुःखितः । बंधनान्मोचयामास भ्रातृस्नेहविमोहितः ॥ १० ॥

Yajñamālī —aunque de espíritu inconmensurable— se entristeció; y, tras suplicar con insistencia a los ciudadanos, los liberó de sus ataduras, cegado por el afecto hacia su hermano.

Verse 11

यज्ञमाली पुनस्चापि बिभिदे स्वधनं द्विधा । आददे स्वयमर्द्धं च ददावर्द्धं यवीयसे ॥ ११ ॥

Luego Yajñamālī volvió a dividir su propia riqueza en dos partes: guardó una mitad para sí y entregó la otra a su hermano menor.

Verse 12

सुमाली त्वतिमूढात्मा तद्धनं चापि नारद । मूर्खैः पारंवडचंडालैर्बुभुजे च सहोद्धतः ॥ १२ ॥

Oh Nārada, Sumālī —totalmente extraviado de mente— también malgastó aquella riqueza, gozándola en compañía de necios y viles parias, con arrogante temeridad.

Verse 13

असतामुपभो गाय दुर्जनानां विभूतयः । पिचुमंदः फलाढ्योऽपि काकैरेवोपभुज्यते ॥ १३ ॥

Aunque el árbol picumanda esté cargado de frutos, sólo los cuervos lo comen; así también, las prosperidades de los malvados las disfrutan los viles, los indignos.

Verse 14

भ्रात्रा दत्तं धनं तञ्च सुमाली नाशयन्मुने । मद्यपानप्रमत्तश्च गोमांसा दीन्यभक्षयत् ॥ १४ ॥

Oh sabio, Sumālī dilapidó incluso la riqueza que le dio su hermano; y, embriagado por el licor, llegó a comer carne de vaca y otras carnes prohibidas.

Verse 15

त्यक्तो बंधुजनैः सर्वैश्चांडालस्त्रीसमन्वितः । राज्ञापि बाधितो विप्रप्रपेदे निर्जनं वनम् ॥ १५ ॥

Abandonado por todos sus parientes, acompañado por una mujer Caṇḍāla, y aun hostigado por el rey, el brāhmaṇa se retiró a un bosque solitario.

Verse 16

यज्ञमाली सुधीर्विप्र सदा धर्मरतोऽभवेत् । अवारितं ददावन्नं सत्सङ्गगतकल्मषः ॥ १६ ॥

El brāhmaṇa sabio, adornado con la guirnalda del sacrificio, debe permanecer siempre entregado al Dharma; ha de dar alimento sin impedimento a quien lo solicite, pues por la compañía de los virtuosos se lavan sus faltas.

Verse 17

पित्रा कृतानि सर्वाणि तडागादीनि सत्तम । अपालयत्प्रयत्नेन सदा धर्मपरायणः ॥ १७ ॥

Oh el mejor de los virtuosos, con empeño mantuvo y protegió todos los estanques, depósitos de agua y demás obras que su padre había construido, permaneciendo siempre consagrado al Dharma.

Verse 18

विश्राणितं धनं सर्वं यज्ञमालेर्महात्मनः । सत्पात्रदाननिष्टस्य धर्ममार्गप्रवर्तिनः ॥ १८ ॥

El magnánimo Yajñamāli distribuyó toda su riqueza en caridad, firme en dar a recipientes dignos y dedicado a poner en marcha el sendero del Dharma.

Verse 19

अहो सदुपभोगाय सज्जनानां विभूतयः । कल्पवृक्षफलं सर्वममरैरेव भुज्यते ॥ १९ ॥

¡Ay! La prosperidad destinada a que los nobles la disfruten rectamente—como todo el fruto del árbol Kalpavṛkṣa—en verdad es consumida sólo por los inmortales (los devas).

Verse 20

धनं विश्राण्य धर्मार्थं यज्ञमाली महामतिः । नित्यं विष्णुगृहे सम्यक्परिचर्य्यापरोऽभवत् ॥ २० ॥

Habiendo distribuido su riqueza por causa del dharma, el magnánimo Yajñamālī se volvió siempre dedicado al servicio correcto en el templo de Viṣṇu.

Verse 21

कालेन गच्छता तौ तु वृद्धभावमुपागतौ । यज्ञमाली सुमाली च ह्येककाले मृतावुभौ ॥ २१ ॥

Con el paso del tiempo, ambos llegaron a la vejez; y Yajñamālī y Sumālī, en verdad, murieron los dos en el mismo momento.

Verse 22

हरिपूजारतस्यास्य यज्ञमालिमहात्मनः । हरिः संप्रेषयामास विमानं पार्षदा वृतम् ॥ २२ ॥

Para este magnánimo Yajñamālī, entregado al culto de Hari, el propio Hari envió un vimāna celestial, rodeado de Sus asistentes.

Verse 23

दिव्यं विमानमारुह्य यज्ञमाली महामतिः । पूज्यमानः सुरगणैः स्तूयमानो मुनीश्वरैः ॥ २३ ॥

Subiendo al vimāna divino, el magnánimo Yajñamālī—honrado por las huestes de devas y alabado por los más excelsos sabios—partió en gloria.

Verse 24

गंधर्वैर्गीयमानश्च सेवितश्चाप्सरोगणैः । कामधेन्वा पुष्यमाणश्चित्राभरणभूषितः ॥ २४ ॥

Es cantado por los Gandharvas y servido por huestes de Apsaras. Es sustentado por Kāmadhenū, la vaca que concede los deseos, y está adornado con ornamentos espléndidos y multicolores.

Verse 25

कोमलैस्तुलसीमाल्यैर्भूषितस्तेजसां निधिः । गच्छन्विष्णुपदं दिव्यंमनुजं पथि दृष्टवान् ॥ २५ ॥

Adornado con suaves guirnaldas de tulasī—tesoro mismo de resplandor espiritual—, al avanzar hacia el divino Viṣṇupada, la morada de Viṣṇu, vio a un hombre en el camino.

Verse 26

ताह्यमानं यमभटैः क्षुत्तृड्भ्यां परिपीडितम् । प्रेतभूतं विवस्त्रं च दुःखितं पाशवेष्टितम् । इतस्ततः प्राधावन्तं विलपंतमनाथवत् ॥ २६ ॥

Arrastrado por los servidores de Yama, oprimido por el hambre y la sed, convertido en un preta errante, desnudo y desdichado, atado con lazos; corre de aquí para allá, lamentándose como quien no tiene amparo.

Verse 27

क्रोशन्तं च सुदंतं च दृष्ट्वा मनसि विव्यथे ॥ २७ ॥

Al verlo gritar y llorar, y al ver también a Sudanta, su corazón se estremeció de profunda aflicción.

Verse 28

यज्ञमालीदयायुक्तो विष्णुदूतान्समीपगान् । कोऽयं भटैर्बाध्यमानं इत्यपृच्छत्कृतांजलिः ॥ २८ ॥

Yajñamālī, movido por la compasión, se acercó a los mensajeros de Viṣṇu y, con las palmas unidas, preguntó: «¿Quién es este hombre al que estos guardias están hostigando?»

Verse 29

अथ ते हरिदूतास्तं यज्ञमालिमहौजसम् । असौ सुमाली भ्राता ते पापात्मेति समब्रुवन् ॥ २९ ॥

Entonces los mensajeros de Hari se dirigieron al poderoso Yajñamālī y dijeron: «Este es Sumālī—tu hermano—cuya propia naturaleza es pecaminosa».

Verse 30

यज्ञमाली समाकर्ण्य व्याख्यातं विष्णुकिंकरैः । मनसा दुःखमापन्नः पुनः पप्रच्छ नारद ॥ ३० ॥

Al oír lo explicado por los servidores de Vishnu, Yajñamālī se afligió en su mente; entonces Nārada les preguntó de nuevo.

Verse 31

कथमस्य भवेन्मोक्षः सांचितैः पापसंचयैः । तदुपायंबदध्वं मे यूयं हि ममबांधवाः ॥ ३१ ॥

«¿Cómo podrá alcanzar la liberación (moksha) si se han acumulado montones de pecados? Decidme el medio para ello, pues vosotros sois en verdad mis parientes y bienhechores».

Verse 32

सख्यं साप्तपदीनं स्यादित्याहुर्धर्मकोविदाः । सतां साप्तपदी मैत्री सत्सतां त्रिपदी तथा ॥ ३२ ॥

Los versados en dharma dicen que la verdadera amistad se establece mediante el vínculo de los “siete pasos” (saptapadī). Entre los virtuosos, la amistad se confirma con siete pasos; y entre los verdaderamente nobles, aun tres pasos bastan.

Verse 33

सत्सतामपि ये संतस्तेषां मैत्रघी पदे पदे ॥ ३३ ॥

Aun entre los virtuosos, quienes son verdaderamente santos muestran amistad y benevolencia a cada paso.

Verse 34

तस्मान्मे बांधवा यूयं मां नेतुं समुपागताः । यतोऽयं मम भ्रातापि मुच्यते तदिहोच्यताम् ॥ ३४ ॥

Por eso, oh parientes míos, habéis venido aquí para llevarme. Decidme aquí qué debe hacerse, para que incluso este mi hermano sea liberado.

Verse 35

यज्ञमालिवचः श्रुत्वा विष्णुदूता दयालवः । पुनः स्मितामुखाः प्रोचुर्यज्ञमालिहरिप्रियम् ॥ ३५ ॥

Al oír las palabras de Yajñamāli, los compasivos mensajeros de Viṣṇu hablaron de nuevo, con el rostro sonriente, dirigiéndose a Yajñamāli, amado de Hari.

Verse 36

विष्णुदूता ऊचुः । यज्ञमालिन्महाभाग नारायणपरायण । उपायं तव वक्ष्यामः सुमालिप्रेममुक्तिदम् ॥ ३६ ॥

Los mensajeros de Viṣṇu dijeron: «Oh afortunado Yajñamālin, entregado por completo a Nārāyaṇa, te diremos un medio que concede a Sumāli amorosa bhakti y liberación».

Verse 37

कृतं यत्सुमहत्कर्म त्वया प्राक्तनजन्मनि । प्रवक्ष्यामः समासेन तच्छ्रणुष्व समाहितः ॥ ३७ ॥

Aquel acto inmensamente grande que realizaste en una vida anterior, ahora te lo expondremos en breve; escucha con la mente recogida y atenta.

Verse 38

पुरा त्वं वैश्यजातीयो नाम्ना विश्वंघभरः स्मृतः । त्वया कृतानि पापानि अहंत्यगणितानि वै ॥ ३८ ॥

Antaño naciste en la casta vaiśya, recordado con el nombre de Viśvaṃghabhara; y los pecados que cometiste fueron en verdad innumerables y gravísimos.

Verse 39

सुकर्मवासनाहीनो मातापित्रोर्विरोधकृत् । एकदा बंधुभिस्त्यक्तः शोकसंतापपीडितः ॥ ३९ ॥

Sin inclinación a las obras virtuosas y obrando en contra de su propia madre y padre, una vez fue abandonado por sus parientes y quedó atormentado por el duelo y una angustia ardiente.

Verse 40

क्षुधाग्निनापि संतप्तः प्राप्तवान्हरिमंदिरम् । तदा वृष्टिरभूत्तत्र तत्स्थानं पंकिलं ह्यभूत ॥ ४० ॥

Aun abrasado por el fuego del hambre, llegó al templo de Hari. Justo entonces cayó la lluvia allí, y aquel lugar se volvió verdaderamente lodoso.

Verse 41

दीरीकृतस्त्वया पंकस्तत्स्थाने स्थातुमिच्छया । उपलेपनतां प्राप्तं तत्स्थानं विष्णुमंदिरे ॥ ४१ ॥

Porque deseabas permanecer en ese mismo sitio, apartaste el fango; y en el templo de Viṣṇu aquel lugar llegó a ser apto para ser untado y enlucido, es decir, purificado y digno del culto.

Verse 42

त्वयोषितं तु तद्गात्रौ तस्मिन्देवालये द्विज । दंशितश्चैव सर्पेण प्राप्तं पञ्चत्वमेव च ॥ ४२ ॥

Pero cuando te sentaste sobre su cuerpo allí, en aquel santuario, oh dos veces nacido, él fue también mordido por una serpiente y en verdad halló la muerte, volviéndose uno con los cinco elementos.

Verse 43

तेन पुण्यप्रभावेन उपलेपकृतेन च । विप्रजन्म त्वया प्राप्तं हरि भक्तिस्तथाचला ॥ ४२ ॥

Por el poder de ese mérito—y también por el acto de ungir y enlucir el lugar sagrado—has alcanzado nacimiento como brāhmaṇa, y tu bhakti a Hari se ha vuelto igualmente firme e inquebrantable.

Verse 44

कल्पकोटिशतं साग्रं संप्राप्य हरिसन्निधिम् । वसाद्य ज्ञानमासाद्य परं मोक्षं गमिष्यसि ॥ ४३ ॥

Tras alcanzar la presencia de Hari por un poco más de cien crores de kalpas, morando allí y obteniendo el conocimiento verdadero, irás a la liberación suprema (mokṣa).

Verse 45

अनुजं पातकिश्रेष्टं त्वं समुद्धर्त्तमिच्छसि । उपायं तव वक्ष्यामस्तं निबोध महामते ॥ ४४ ॥

Deseas rescatar a tu hermano menor, el más señalado entre los pecadores. Te diré el medio para ello; compréndelo bien, oh magnánimo.

Verse 46

गोचर्ममात्रभूमेस्तु उपलेपनजं फलम् । दत्त्वोद्धर महाभाग भ्रातरं कृपयान्वितः ॥ ४५ ॥

El mérito que nace de enlucir y purificar aunque sea un trozo de tierra no mayor que una piel de vaca: concédelo, oh noble, y con compasión eleva y salva a tu hermano.

Verse 47

एवमुक्तो विष्णुदूतैर्यज्ञमाली महापतिः । तत्फलं प्रददौ तस्मै भ्रात्रे पापविमुक्तये ॥ ४६ ॥

Así amonestado por los mensajeros de Viṣṇu, Yajñamālī, el gran señor, otorgó a su hermano ese fruto de mérito para liberarlo del pecado.

Verse 48

सुमाली भ्रातृदत्तेन पुण्येन गतकल्मषः । बभूव यमदूतास्तु तं त्यक्त्वा प्रपलायिताः ॥ ४७ ॥

Por el mérito otorgado por su hermano, Sumālī quedó libre de mancha y de pecado; y los mensajeros de Yama, abandonándolo, huyeron.

Verse 49

विमानं चागतं सद्यः सर्वभोगसमन्वितम् । तदा सुमाली स्वर्यानमारुह्य मुमुदे मुने ॥ ४८ ॥

Al instante llegó un vimāna, carro aéreo celestial colmado de toda dicha. Entonces Sumālī subió a aquel vehículo del cielo y se regocijó, oh sabio.

Verse 50

तावुभौ भ्रातरौ विप्र सुरवृंदनमस्कृतौ । अवापतुर्भृशं प्रीतिं समालिंग्य परस्परम् ॥ ४९ ॥

Oh brāhmaṇa, aquellos dos hermanos—venerados incluso por las huestes de los devas—alcanzaron inmensa dicha al abrazarse mutuamente.

Verse 51

यज्ञमाली सुमाली च स्तूयमानौ महर्षिभिः । गीयमानौ च गंधर्वैर्विष्णुलोकं प्रजग्मतुः ॥ ५० ॥

Yajñamālī y Sumālī—alabados por los grandes ṛṣis y cantados por los Gandharvas—partieron y alcanzaron Viṣṇuloka, el reino de Viṣṇu.

Verse 52

अवाप्य हरिसालोक्यं सुमाली मुनिसत्तम । यज्ञमाली चोषतुस्तौ कल्पमेकं मुदान्वितौ ॥ ५१ ॥

Oh el mejor de los sabios, Sumālī y Yajñamālī, tras alcanzar sālokya con Hari (Viṣṇu), moraron allí gozosos durante un kalpa entero.

Verse 53

भुक्त्वा भोगान्बहूँस्तत्र यज्ञमाली महामतिः । तत्रैव ज्ञानसंपन्नः परं मोक्षमुपागतः ॥ ५२ ॥

Tras gozar allí de muchos deleites, Yajñamālī, de gran nobleza de ánimo, y plenamente dotado de conocimiento verdadero en ese mismo estado, alcanzó la suprema liberación, mokṣa.

Verse 54

सुमाली तु महाभागो विष्णुलोके मुदान्वितः । स्थित्वा भूमिं पुनः प्राप्य विप्रत्वं समुपागतः ॥ ५३ ॥

Sumālī, el muy afortunado, se regocijó en el mundo de Viṣṇu. Tras morar allí, volvió de nuevo a la tierra y alcanzó el estado de brāhmaṇa.

Verse 55

अतिशुद्धे कुले जातो गुणवान्वेदपारगः । सर्वसंपत्समोपेतो हरिभक्तिपरायणः ॥ ५४ ॥

Nacido en un linaje purísimo, virtuoso y consumado en los Vedas. Dotado de toda prosperidad, está enteramente entregado a la bhakti de Hari (Viṣṇu).

Verse 56

व्याहरन्हरिनामानि प्रपेदे जाह्नवीतटम् । तत्र स्नातश्च गंगायां दृष्ट्वा विश्वेश्वरं प्रभुम् ॥ ५५ ॥

Pronunciando los nombres de Hari, llegó a la ribera de la Jāhnavī (el Gaṅgā). Allí, tras bañarse en el Gaṅgā, contempló al Señor Viśveśvara, el supremo Soberano.

Verse 57

अवाप परमं स्थानं योगिनामपि दुर्लभम् । उपलेपनमाहात्म्यं कथितं ते मुनीश्वर ॥ ५६ ॥

Alcanzó la morada suprema, rara incluso para los yoguis consumados. Así, oh señor entre los sabios, te ha sido narrada la grandeza del acto sagrado de enlucir y purificar.

Verse 58

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संपूज्यो जगतांपतिः । अकामादपि ये विष्णोः सकृत्पूजां प्रकुर्वते ॥ ५७ ॥

Por ello, con todo empeño debe adorarse debidamente al Señor de los mundos. Aun quienes, sin deseo personal, realizan una sola adoración a Viṣṇu, obtienen gran mérito espiritual.

Verse 59

न तेषां भवबंधस्तु कदाचिदपि जायते । हरिभक्तिरतान्यस्तु हरिबुद्ध्या समर्चयेत् ॥ ५८ ॥

Para ellos, el vínculo del saṃsāra jamás surge en ningún momento. Mas quien está entregado a la bhakti de Hari debe adorar todo lo digno con la comprensión de que todo es Hari.

Verse 60

तस्य तुष्यंति विप्रेंद्र ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । हरिभक्तिपराणां तु संगिनां संगमात्रतः ॥ ५९ ॥

Oh el mejor de los brāhmaṇas, Brahmā, Viṣṇu y Maheśvara se complacen en él; en verdad, por el solo trato con compañeros entregados a Hari, se obtiene su satisfacción.

Verse 61

मुच्यते सर्वपापेभ्यो महापातकवानपि । हरिपूजापराणां च हरिनामरतात्मनाम् ॥ ६० ॥

Aun quien carga con los grandes pecados (mahāpātakas) queda liberado de toda culpa: así ocurre con los que se consagran al culto de Hari y con aquellos cuyo ser está absorto en el Nombre de Hari.

Verse 62

शुश्रूषानिरता यांति पापिनोऽपि परां गतिम् ॥ ६१ ॥

Aun los pecadores, cuando se entregan al servicio humilde y a la escucha atenta, alcanzan el estado supremo.