Bhāgīratha’s Bringing of the Gaṅgā

Verse 1

नारद उवाच । हिमवद्गिरिमासाद्य किं चकार महीपतिः । कथमानीतवान् गङ्गामेतन्मे वक्तुमर्हसि 1. ॥ १ ॥

Dijo Nārada: «Al llegar al monte Himavat, ¿qué hizo el rey? ¿Y cómo trajo a la Gaṅgā? Te ruego que me lo relates».

Verse 2

सनक उवाच । भगीरथो महाराजो जटाचीरधरो मुने । गच्छन् हिमाद्रिं तपसे प्राप्तो गोदावरीतटम् ॥ २ ॥

Sanaka dijo: «Oh sabio, el gran rey Bhagiratha, con las trenzas de asceta (jaṭā) y vestido con corteza, partió hacia el Himādri para practicar tapas, y llegó a la ribera del Godāvarī».

Verse 3

तत्रापश्यत् महारण्ये भृगोराश्रममुत्तमम् । कृष्णसारसमाकीर्णं मातङ्गगणसेवितम् ॥ ३ ॥

Allí, en la vasta selva, contempló el excelso āśrama de Bhṛgu, colmado de antílopes negros (kṛṣṇasāra) y frecuentado por manadas de elefantes.

Verse 4

भ्रमद्भ्रमरसङ्घुष्टं कूजद्विहगसंकुलम् । व्रजद्वराहनिकरं चमरीपुच्छवीजितम् ॥ ४ ॥

Resonaba con el zumbido de abejas que giraban, estaba colmado de aves que cantaban, por allí vagaban manadas de jabalíes, y parecía ser abanicoado por colas de yak (chāmaras).

Verse 5

नृत्यन्मयूरनिकरं सारङ्गादिनिषेवितम् । प्रवर्द्धितमहावृक्षं मुनिकन्याभिरादरात् ॥ ५ ॥

Estaba colmado de bandadas de pavos reales danzantes y era frecuentado por ciervos y otras criaturas; y allí se alzaba un gran árbol, cuidadosamente nutrido con devoción por las hijas de los sabios.

Verse 6

शालतालतमालाढ्यं नूनहिन्तालमण्डितम् । मालतीयूथिकाकुन्दचम्पकाश्वत्थभूषितम् ॥ ६ ॥

Era rico en árboles śāla, tāla y tamāla, y estaba adornado con altas palmeras hintāla; se embellecía con enredaderas de mālatī y yūthikā, con flores de kunda y campaka, y con los sagrados árboles aśvattha.

Verse 7

उत्पुल्लकुसुमोपेतमृषिसङ्घनिषेवितम् । वेदशास्त्रमहाघोषमाश्रमं प्राविशद् भृगोः ॥ ७ ॥

Entró en el āśrama de Bhṛgu—adornado con flores plenamente abiertas, frecuentado por huestes de sabios, y resonante con las grandes recitaciones de los Vedas y de los śāstras sagrados.

Verse 8

गृणन्तं परमं ब्रह्म वृतं शिष्यगणैर्मुनिम् । तेजसा सूर्यसदृशं भृगुं तत्र ददर्श सः ॥ ८ ॥

Allí vio al sabio Bhṛgu—rodeado por grupos de discípulos—entonando al Brahman Supremo, radiante con un fulgor semejante al del sol.

Verse 9

प्रणनामाथ विप्रेन्द्रं पादसङ्ग्रहणादिना । आतिथ्यं भृगुरप्यस्य चक्रे सन्मानपूर्वकम् ॥ ९ ॥

Entonces Bhṛgu se postró ante aquel principal de los brāhmaṇas, llegando incluso a tomarle los pies y a rendirle las debidas reverencias; y le ofreció hospitalidad conforme al dharma, con honor y respeto.

Verse 10

कृतातिथ्यक्रियो राजा भृगुणा परमर्षिणा । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा विनयान्मुनिपुङ्गवम् ॥ १० ॥

Habiendo cumplido el rey, por medio del supremo ṛṣi Bhṛgu, todos los ritos de hospitalidad, se puso con las manos juntas y, con humildad, se dirigió respetuosamente a aquel príncipe de los sabios.

Verse 11

भगीरथ उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । पृच्छामि भवभीतोऽहं नृणामुद्धारकारणम् ॥ ११ ॥

Dijo Bhagīratha: «Oh Bienaventurado, conocedor de todo dharma y versado en todos los śāstras, te pregunto—temeroso del devenir mundano—cuál es la verdadera causa del levantamiento y liberación de los seres humanos»

Verse 12

भगवांस्तुष्यते येन कर्मणा मुनिसत्तम । तन्ममाख्याहि सर्वज्ञ अनुग्राह्योऽस्मि ते यदि ॥ १२ ॥

Oh el mejor de los sabios, dime: ¿con qué acto se complace Bhagavān, el Señor Bienaventurado? Oh omnisciente, instrúyeme en ello, si soy digno de tu gracia.

Verse 13

भृगुरुवाच । राजंस्तवेप्सितं ज्ञातं त्वं हि पुण्यवतां वरः । अन्यथा स्वकुलं सर्वं कथमुद्धर्तुमर्हसि ॥ १३ ॥

Bhṛgu dijo: «Oh Rey, he comprendido lo que deseas, pues eres el más excelso entre los virtuosos. De otro modo, ¿cómo podrías ser digno de elevar y salvar a toda tu estirpe?»

Verse 14

यो वा को वापि भूपाल स्वकुलं शुभकर्मणा । उद्धर्तुकामस्तं विद्यान्नररूपधरं हरिम् ॥ १४ ॥

Oh rey, quienquiera que desee—mediante obras auspiciosas—elevar y redimir su propio linaje, sepa que ese es Hari (Viṣṇu) mismo, que asume forma humana.

Verse 15

कर्मणा येन देवेशो नृणामिष्टफलप्रदः । तत्प्रवक्ष्यामि राजेन्द्र शृणुष्व सुसमाहितः ॥ १५ ॥

Oh rey de reyes, explicaré la acción (karma) por la cual el Señor de los dioses se vuelve dador de los frutos deseados por los hombres; escucha con la mente plenamente recogida.

Verse 16

भव सत्यपरो राजन्नहिंसानिरतस्तथा । सर्वभूतहितो नित्यं मानृतं वद वै क्वचित् ॥ १६ ॥

Oh rey, sé devoto de la verdad y, asimismo, firme en la no violencia (ahiṃsā). Procura siempre el bien de todos los seres; y no pronuncies falsedad—en ningún momento.

Verse 17

त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् । कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर विष्णुं सनातनम् ॥ १७ ॥

Abandona la compañía de los malvados y busca la asociación de los sādhus virtuosos. Realiza méritos día y noche, y recuerda al eterno Viṣṇu sin cesar.

Verse 18

कुरु पूजां महाविष्णोर्याहि शान्तिमनुत्तमाम् । द्वादशाष्टाक्षरं मन्त्रं जप श्रेयो भविष्यति ॥ १८ ॥

Rinde culto a Mahāviṣṇu y alcanza la paz insuperable. Recita en japa los mantras de doce y de ocho sílabas; tu bien supremo ciertamente surgirá.

Verse 19

भगीरथ उवाच । सत्यं तु कीदृशं प्रोक्तं सर्वभूतहितं मुने । अनृतं कीदृशं प्रोक्तं दुर्जनाश्चापि कीदृशाः ॥ १९ ॥

Bhagīratha dijo: «Oh sabio, ¿qué clase de verdad se enseña como benéfica para todos los seres? ¿Qué clase de falsedad se menciona? ¿Y cuáles son, además, las señales de los malvados?»

Verse 20

साधवः कीदृशाः प्रोक्तास्तथा पुण्यं च कीदृशम् । स्मर्तव्यश्च कथं विष्णुस्तस्य पूजा च कीदृशी ॥ २० ॥

«¿Qué clase de personas son declaradas verdaderos sādhus, los virtuosos? ¿Y qué se dice que es el mérito real (puṇya)? ¿De qué modo debe recordarse al Señor Viṣṇu, y cuál es la forma apropiada de adorarlo?»

Verse 21

शान्तिश्च कीदृशी प्रोक्ता को मन्त्रोऽष्टाक्षरो मुने । को वा द्वादशवर्णश्च मुने तत्त्वार्थकोविद ॥ २१ ॥

«Oh sabio, ¿qué clase de Śānti (rito de apaciguamiento) se ha enseñado? ¿Cuál es el mantra de ocho sílabas (aṣṭākṣara), oh muni? ¿Y cuál es, en verdad, el mantra de doce sílabas (dvādaśavarṇa), oh sabio versado en el sentido real de los principios?»

Verse 22

कृपां कृत्वा मयि परां सर्वं व्याख्यातुमर्हसि । भृगुरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ तव बुद्धिरनुत्तमा ॥ २२ ॥

«Por tu suprema compasión hacia mí, debes explicarlo todo por completo.» Bhṛgu dijo: «¡Bien, bien, oh sapientísimo! Tu entendimiento es insuperable.»

Verse 23

यत्पृष्टोऽहं त्वया भूप तत्सर्वं प्रवदामि ते । यथार्थकथनं यत्तत्सत्यमाहुर्विपश्चितः ॥ २३ ॥

«Oh rey, todo cuanto me has preguntado te lo diré. Los sabios llaman “verdad” a aquella palabra que expresa las cosas tal como realmente son.»

Verse 24

धर्माविरोधतो वाच्यं तद्धि धर्मपरायणैः । देशकालादि विज्ञाय स्वयमस्याविरोधतः ॥ २४ ॥

Quienes están consagrados al Dharma deben hablar sólo de modo que no contradiga al Dharma; tras discernir lugar, tiempo y demás circunstancias, cada uno ha de asegurarse por sí mismo de que sus palabras no se opongan a él.

Verse 25

यद्वचः प्रोच्यते सद्भिस्तत्सत्यमभिधीयते । सर्वेषामेव जन्तूनामक्लेशजननं हि तत् ॥ २५ ॥

La palabra pronunciada por los virtuosos se llama “verdad”, pues en verdad engendra alivio del sufrimiento para todos los seres vivientes.

Verse 26

अहिंसा सा नृप प्रोक्ता सर्वकामप्रदायिनी । कर्मकार्यसहायत्वमकार्यपरिपन्थिता ॥ २६ ॥

Oh Rey, la ahiṃsā (no violencia) es proclamada como la dadora de todos los fines deseados. Ella auxilia el cumplimiento de los deberes justos y se alza como obstáculo ante los actos prohibidos o injustos.

Verse 27

सर्वलोकहितत्वं वै प्रोच्यते धर्मकोविदैः । इच्छानुवृत्तकथनं धर्माधर्माविवेकिनः ॥ २७ ॥

Los sabios conocedores del Dharma declaran que el verdadero Dharma es aquello que procura el bien de todos los mundos. Mas hablar sólo siguiendo los propios deseos es señal de quien no discierne entre Dharma y Adharma.

Verse 28

अनृतं तद्धि विज्ञेयं सर्वश्रेयोविरोधि तत् । ये लोके द्वेषिणो मूर्खाः कुमार्गरतबुद्धयः ॥ २८ ॥

Sabe que es falsedad aquello que se opone a todo verdadero bien. En este mundo, los que odian, los necios y los que se complacen en el mal camino son precisamente quienes están arraigados en tal mentira.

Verse 29

ते राजन्दुर्ज्जना ज्ञेयाः सर्वधर्मबहिष्कृताः । धर्माधर्मविवेकेन वेदमार्गानुसारिणः ॥ २९ ॥

Oh Rey, sabe que esos son malvados, excluidos de todo dharma; aunque hablen de discernir entre dharma y adharma, sólo pretenden seguir el sendero védico.

Verse 30

सर्वलोकहितासक्ता साधवः परिकीर्तिताः । हरिभक्तिकरं यत्तत्सद्भिश्च परिरञ्जितम् ॥ ३० ॥

Los justos (sādhu) son proclamados como quienes se entregan al bien de todos los mundos. Todo lo que engendra devoción a Hari es amado y aprobado por los virtuosos.

Verse 31

आत्मनः प्रीतिजनकं तत्पुण्यं परिकीर्तितम् । सर्वं जगदिदं विष्णुर्विष्णुः सर्वस्य कारणम् ॥ ३१ ॥

Aquello que engendra en el propio ser una dicha interior y purificadora es declarado mérito (puṇya). Este universo entero es Viṣṇu; Viṣṇu es la causa de todo.

Verse 32

अहं च विष्णुर्यज्ज्ञानं तद्विष्णुस्मरणं विदुः । सर्वदेवमयो विष्णुर्विधिना पूजयामि तम् ॥ ३२ ॥

«Yo también soy Viṣṇu; y lo que se llama “conocimiento” es, en verdad, el recuerdo de Viṣṇu», así se entiende. Viṣṇu contiene en sí a todos los dioses; por ello lo adoro conforme al rito prescrito.

Verse 33

इति या भवति श्रद्धा सा तद्भक्तिः प्रकीर्त्तिता । सर्वभूतमयो विष्णुः परिपूर्णः सनातनः ॥ ३३ ॥

Esa fe (śraddhā) tal como se ha descrito es proclamada como devoción (bhakti) a Él. Viṣṇu, presente como esencia de todos los seres, es el Señor eterno, pleno y perfecto.

Verse 34

इत्यभेदेन या बुद्धिः समता सा प्रकीर्तिता । समता शत्रुमित्रेषु वशित्वं च तथा नृप ॥ ३४ ॥

La comprensión que no ve diferencia (entre los seres) es proclamada como ecuanimidad (samatā). Esa ecuanimidad hacia enemigo y amigo se llama también dominio de sí mismo, oh rey.

Verse 35

यदृच्छालाभसंतुष्टिः सा शान्तिः परिकीर्त्तिता । एते सर्वे समाख्यातास्तपः सिद्धिप्रदा नृणाम् ॥ ३५ ॥

La satisfacción con lo que se obtiene espontáneamente es declarada como la verdadera paz (śānti). Todo ello ha sido descrito como formas de tapas (austeridad) que otorgan siddhi, la realización espiritual, a los seres humanos.

Verse 36

समस्तपापराशीनां तरसा नाशहेतवः । अष्टाक्षरं महामन्त्रं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ३६ ॥

El gran mantra de ocho sílabas es la causa veloz de la destrucción de toda la masa de pecados; es el aniquilador de todo pecado.

Verse 37

वक्ष्यामि तव राजेन्द्र पुरुषार्थैकसाधनम् । विष्णोः प्रियकरं चैव सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ३७ ॥

Oh rey de reyes, te diré el único medio que cumple los fines de la vida humana (puruṣārtha): aquello que es querido por el Señor Viṣṇu y que concede toda siddhi y logro.

Verse 38

नमो नारायणायेति जपेत्प्रणवपूर्वकम् । नमो भगवते प्रोच्य वासुदेवाय तत्परम् ॥ ३८ ॥

Debe hacerse japa del mantra “Namo Nārāyaṇāya”, precedido por el Praṇava “Oṁ”. Tras pronunciar “Namo Bhagavate”, debe decirse con plena devoción: “Vāsudevāya”.

Verse 39

प्रणवाद्यं महाराज द्वादशार्णमुदाहृतम् । द्वयोः समं फलं राजन्नष्टद्वादशवर्णयोः ॥ ३९ ॥

Oh gran rey, ha sido proclamado el mantra de doce sílabas que comienza con el Praṇava (Oṁ). Oh rey, se dice que su fruto es igual al de los mantras de ocho y de doce letras.

Verse 40

प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च साम्यमुद्दिष्टमेतयोः । शङ्खचक्रधरं शान्तं नारायणमनामयम् ॥ ४० ॥

Tanto en la pravṛtti (actividad) como en la nivṛtti (retiro), se ha señalado una misma esencia. Esa identidad es Nārāyaṇa—sereno y libre de aflicción—portador de la caracola y el disco.

Verse 41

लक्ष्मीसंश्रितवामाङ्कं तथाभयकरं प्रभुम् । किरीटकुण्डलधरं नानामण्डनशोभितम् ॥ ४१ ॥

Contemplo al Señor Supremo: en su costado izquierdo reposa amorosamente Lakṣmī; Él concede la ausencia de temor; lleva corona y pendientes, y resplandece adornado con múltiples ornamentos.

Verse 42

भ्राजत्कौस्तुभमालाढ्यं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् । पीताम्बरधरं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥

Contemplaron al Señor divino—adornado con la refulgente joya Kaustubha y guirnaldas; con el pecho marcado por el sagrado Śrīvatsa; vestido con ropaje amarillo—venerado por dioses y asuras por igual.

Verse 43

ध्यायेदनादिनिधनं सर्वकामफलप्रदम् । अन्तर्यामी ज्ञानरूपी परिपूर्णः सनातनः ॥ ४३ ॥

Debe meditarse en Aquel que no tiene comienzo ni fin, dador del fruto de todos los deseos justos; Él es el Antaryāmin, cuya forma es el Conocimiento, pleno en perfección y eterno.

Verse 44

एतत्सर्वं समाख्यातं यत्तु पृष्टं त्वया नृप । स्वस्ति तेऽस्तु तपः सिद्धिं गच्छ लब्धुं यथासुखम् ॥ ४४ ॥

Oh rey, he expuesto por completo todo cuanto me preguntaste. Que la auspiciosidad sea contigo; ve ahora y alcanza, con serenidad, el fruto de tus austeridades, según tu propio deseo.

Verse 45

एवमुक्तो महीपालो भृगुणा परमर्षिणा । परमां प्रीतिमापन्नः प्रपेदे तपसे वनम् ॥ ४५ ॥

Así interpelado por Bhṛgu, el supremo sabio, el rey se colmó de la más alta dicha y partió al bosque para emprender austeridades.

Verse 46

हिमवद्गिरिमासाद्य पुण्यदेशे मनोहरे । नादेश्वरे महाक्षेत्रे तपस्तेपेऽतिदुश्चरम् ॥ ४६ ॥

Al llegar al monte Himavat, en una región santa y hermosa—en el gran campo sagrado de Nādeśvara—realizó austeridades sumamente difíciles de llevar a cabo.

Verse 47

राजा त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः । कृतातिथ्यर्हणश्चापि नित्यं होमपरायणः ॥ ४७ ॥

El rey se bañaba en las tres sandhyās del día, se alimentaba de raíces, tubérculos y frutos, honraba debidamente a los huéspedes y permanecía siempre entregado al homa, las ofrendas diarias al fuego.

Verse 48

सर्वभूतहितः शान्तो नारायणपरायणः । पत्रैः पुष्पैः फलैस्तोयैस्त्रिकालं हरिपूजकः ॥ ४८ ॥

Era benévolo con todos los seres, de naturaleza serena y enteramente rendido a Nārāyaṇa; con hojas, flores, frutos y agua, adoraba a Hari tres veces al día.

Verse 49

एवं बहुतिथं कालं नीत्वा यात्यन्तधैर्यवान् । ध्यायन्नारायणं देवं शीर्णपर्णाशनोऽभवत् ॥ ४९ ॥

Así, tras pasar un tiempo larguísimo, él—firme en la suprema fortaleza—prosiguió, meditando en el Señor Nārāyaṇa, y llegó a vivir alimentándose de hojas marchitas.

Verse 50

प्राणायामपरो भूत्वा राजा परमधार्मिकः । निरुच्छ्वासस्तपस्तप्तुं ततः समुपचक्रमे ॥ ५० ॥

Entonces el rey—sumamente justo—se entregó al prāṇāyāma; conteniendo el aliento, comenzó a emprender la austeridad (tapas).

Verse 51

ध्यायन्नारायणं देवमनन्तमपराजितम् । षष्टिवर्षसहस्राणि निरुच्छ्वासपरोऽभवत् ॥ ५१ ॥

Meditando en Nārāyaṇa—el Señor divino, infinito e invencible—permaneció totalmente absorto, sin exhalar aliento, durante sesenta mil años.

Verse 52

तस्य नासापुटाद्रा ज्ञो वह्निर्जज्ञे भयङ्करः । तं दृष्ट्वा देवताः सर्वो वित्रस्ता वह्नितापिताः ॥ ५२ ॥

Oh Rey, de sus fosas nasales nació un fuego terrible. Al verlo, todos los dioses quedaron aterrados y abrasados por el ardor de aquella llama.

Verse 53

अभिजग्मुर्महाविष्णुं यत्रास्ते जगतां पतिः । क्षीरोदस्योत्तरं तीरं सम्प्राप्य त्रिदशेश्वराः । अस्तुवन्देवदेवेशं शरणागतपालकम् ॥ ५३ ॥

Los señores de los dioses acudieron a Mahāviṣṇu, donde mora el Señor de los mundos. Al llegar a la orilla septentrional del Océano de Leche, alabaron al Dios de los dioses, protector de quienes buscan refugio.

Verse 54

देवा ऊचुः । नताःस्म विष्णुं जगदेकनाथं स्मरत्समस्तार्तिहरं परेशम् । स्वभावशुद्धं परिपूर्णभावं वदन्ति यज्ज्ञानतनुं च तज्ज्ञाः ॥ ५४ ॥

Dijeron los dioses: Nos postramos ante Viṣṇu, único Señor del universo, el Supremo que, al ser recordado, disipa toda aflicción. Su naturaleza es pura y su ser es pleno; los sabios proclaman que Él es, en verdad, la misma forma del conocimiento.

Verse 55

ध्येयः सदा योगिवरैर्महात्मा स्वेच्छाशरीरैः कृतदेवकार्यः । जगत्स्वरूपो जगदादिनाथस्तस्मै नताः स्मः पुरुषोत्तमाय ॥ ५५ ॥

Ese Gran Ser debe ser meditado siempre por los mejores yoguis: Él que, asumiendo cuerpos por su propia voluntad, ha cumplido la obra de los dioses. Él cuya forma es el universo, el Señor primordial del mundo; ante ese Puruṣottama, la Persona Suprema, nos postramos.

Verse 56

यन्नामसङ्कीर्त्तनतो खलानां समस्तपापानि लयं प्रयान्ति । तमीशमीड्यं पुरुषं पुराणं नताःस्म विष्णुं पुरुषार्थसिद्ध्यै ॥ ५६ ॥

Por el solo canto de Su Nombre, incluso los pecados de los malvados se disuelven y llegan a su fin. Nos postramos ante Viṣṇu, el Señor digno de alabanza, la Persona primordial y eterna, para alcanzar los fines de la vida humana.

Verse 57

यत्तेजसा भान्ति दिवाकराद्या नातिक्रमन्त्यस्य कदापि शिक्षाः । कालात्मकं तं त्रिदशाधिनाथं नमामहेवै पुरुषार्थरूपम् ॥ ५७ ॥

Por Su resplandor brillan el Sol y los demás astros, y Sus ordenanzas jamás son transgredidas, ni siquiera por disciplinas como la Śikṣā. A Él, cuya esencia es el Tiempo, Señor de los dioses y encarnación de los fines de la vida humana, en verdad nos inclinamos.

Verse 58

जगत्करोऽत्यब्जभवोऽत्ति रुद्र ः पुनाति लोकाञ्छ्रुतिभिश्च विप्राः । तमादिदेवं गुणसन्निधानं सर्वोपदेष्टारमिताः शरण्यम् ॥ ५८ ॥

El Hacedor de los mundos está más allá de todo; el Nacido del Loto (Brahmā) es consumido; Rudra devora; y los brāhmaṇas sabios purifican los mundos mediante las Śrutis (Vedas). A ese Dios Primordial, morada de todas las cualidades y Maestro universal, acudimos en refugio, como supremo amparo.

Verse 59

वरं वरेण्यं मधुकैटभारिं सुरासुराभ्यर्चितपादपीठम् । सद्भक्तसङ्कल्पितसिद्धिहेतुं ज्ञानैकवेद्यं प्रणताःस्म देवम् ॥ ५९ ॥

Nos postramos ante el Señor Divino, supremo y el más digno de ser elegido: el que dio muerte a Madhu y Kaiṭabha; cuyo escabel es venerado por dioses y asuras; causa del cumplimiento del santo propósito de los verdaderos devotos; y cognoscible sólo por el conocimiento espiritual.

Verse 60

अनादिमध्यान्तमजं परेशमनाद्यविद्याख्यतमोविनाशम् । सच्चित्परानन्दघनस्वरूपं रूपादिहीनं प्रणताःस्म देवम् ॥ ६० ॥

Nos postramos ante la Deidad—no nacida, el Señor supremo—sin comienzo, medio ni fin; destructora de la oscuridad llamada ignorancia sin principio; cuya esencia es la plenitud compacta de Ser, Conciencia y Bienaventuranza suprema (sat-cit-parānanda); y que está libre de forma y de todo atributo limitante.

Verse 61

नारायणं विष्णुमनन्तमीशं पीताम्बरं पद्मभवादिसेव्यम् । यज्ञप्रियं यज्ञकरं विशुद्धं नताःस्म सर्वोत्तममव्ययं तम् ॥ ६१ ॥

Nos postramos ante Nārāyaṇa—Viṣṇu, el Señor infinito—vestido con ropaje amarillo; servido y adorado por Brahmā, el nacido del loto, y por los demás dioses; amante del yajña y el mismo realizador del yajña; perfectamente puro, supremo e imperecedero.

Verse 62

इति स्तुतो महाविष्णुर्देवैरिन्द्रा दिभिस्तदा । चरितं तस्य राजर्षेर्देवानां संन्यवेदयत् ॥ ६२ ॥

Así, alabado entonces por los dioses—Indra y los demás—Mahāviṣṇu relató plenamente a los devas la historia de vida de aquel sabio rey.

Verse 63

ततो देवान्समाश्वास्य दत्त्वाभयमनञ्जनः । जगाम यत्र राजर्षिस्तपस्तपति नारद ॥ ६३ ॥

Luego, el Inmaculado consoló a los dioses y les otorgó intrepidez; después se dirigió al lugar donde el sabio rey Nārada practicaba austeridades.

Verse 64

शङ्खचक्रधरो देवः सच्चिदानन्दविग्रहः । प्रत्यक्षतामगात्तस्य राज्ञः सर्वजगद्गुरुः ॥ ६४ ॥

El Dios que porta la caracola y el disco—cuya forma es Ser, Conciencia y Bienaventuranza (Sat-Cit-Ānanda)—se hizo visible directamente ante aquel rey: el Gurú de todo el universo.

Verse 65

तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं भाभासितदिगन्तरम् । अतसीपुष्पसंकाशं स्फुरत्कुण्डलमण्डितम् ॥ ६५ ॥

Al contemplarlo—al Señor de ojos de loto—que iluminaba los confines del horizonte en todas direcciones, resplandeciente como la flor azul de atasi y adornado con pendientes fulgurantes, quedaron sobrecogidos de reverente asombro.

Verse 66

स्निग्धकुन्तलवक्त्राब्जं विभ्राजन्मुकुटोज्ज्वलम् । श्रीवत्सकौस्तुभधरं वनमालाविभूषितम् ॥ ६६ ॥

Con cabellos lustrosos y rizados y un rostro como loto, refulgente por una corona resplandeciente; portando la marca de Śrīvatsa y la gema Kaustubha, y adornado con la guirnalda del bosque (vanamālā), a ese Señor contemplo en devoción.

Verse 67

दीर्घबाहुमुदाराङ्गं लोकेशार्चितपङ्कजम् । नाम दण्डवद् भूमौ भूपतिर्नम्रकन्धरः ॥ ६७ ॥

El rey, con el cuello inclinado en humildad, se postró en tierra como un báculo ante aquel Señor de largos brazos y nobles miembros, cuyos pies de loto son adorados incluso por los soberanos de los mundos.

Verse 68

अत्यन्तहर्षसम्पूर्णः सरोमाञ्चः सगद्गदः । कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति श्रीकृष्णेति समुच्चरन् ॥ ६८ ॥

Colmado de gozo supremo—con el cuerpo erizado y la voz entrecortada por la emoción—no cesaba de clamar: «¡Krishna, Krishna!», y de nuevo «¡Krishna!», y «¡Śrī Krishna!».

Verse 69

तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा ह्यन्तर्यामी जगद्गुरुः । उवाच कृपयाविष्टो भगवान्भूतभावनः ॥ ६९ ॥

Entonces Viṣṇu—sereno de corazón, el Gobernante Interior (Antaryāmin) y Maestro de los mundos—conmovido por la compasión, le habló; el Bienaventurado Señor, sustentador y nutridor de todos los seres.

Verse 70

श्री भगवानुवाच । भगीरथ महाभाग तवाभीष्टं भविष्यति । आगमिष्यन्ति मल्लोकं तव पूर्वपितामहाः ॥ ७० ॥

El Bienaventurado Señor dijo: «Oh Bhagiratha, muy afortunado, lo que deseas se cumplirá. Tus antepasados de generaciones antiguas vendrán a Mi morada».

Verse 71

मम मूर्त्यन्तरं शम्भुं राजन्स्तोत्रैः स्वशक्तितः । स्तुहि ते सकलं कामं स वै सद्यः करिष्यति ॥ ७१ ॥

Oh Rey, alaba a Śambhu—otra manifestación mía—con himnos según tu capacidad; él cumplirá de inmediato todos tus deseos.

Verse 72

यस्तु जग्राह शशिनं शरणं समुपागतम् । तस्मादाराधयेशानं स्तोत्रैः स्तुत्यं सुखप्रदम् ॥ ७२ ॥

Aquel que acogió a la Luna (Śaśin) cuando vino buscando refugio—por eso, adora a Īśāna, digno de ser alabado con himnos, dador de dicha.

Verse 73

अनादिनिधनो देवः सर्वकामफलप्रदः । त्वया संपूजितो राजन्सद्यः श्रेयो विधास्यति ॥ ७३ ॥

Ese Señor no tiene principio ni fin y concede los frutos de todos los deseos justos. Oh Rey, cuando lo adores debidamente, al instante dispondrá para ti el bien supremo.

Verse 74

इत्युक्त्वा देवदेवेशो जगतां पतिरच्युतः । अन्तर्दधे मुनिश्रेष्ठ उत्तस्थौ सोऽपि भूपतिः ॥ ७४ ॥

Dicho esto, el Señor de señores—Acyuta, soberano de los mundos—desapareció de la vista. Oh el mejor de los sabios, también aquel rey se levantó entonces.

Verse 75

किमिदं स्वप्न आहोस्वित्सत्यं साक्षाद् द्विजोत्तम । भूपतिर्विंस्मयं प्राप्तः किं करोमीति विस्मितः ॥ ७५ ॥

«¿Es esto un sueño, o es verdad manifiesta, oh el mejor de los dos veces nacidos?» El rey, sobrecogido de asombro, quedó perplejo pensando: «¿Qué debo hacer?»

Verse 76

अथान्तरिक्षे वागुच्चैः प्राह तं भ्रान्तचेतसम् । सत्यमेतदिति व्यक्तं न चिन्तां कर्तुमर्हसि ॥ ७६ ॥

Entonces, desde el cielo intermedio, una voz habló en alto al de mente turbada: «Esto es verdad, claramente; no debes entregarte a la inquietud.»

Verse 77

तन्निशम्यावनीपाल ईशानं सर्वकारणम् । समस्त देवताराजमस्तौषीद्भक्तितत्परः ॥ ७७ ॥

Al oírlo, el rey, entregado a la bhakti, alabó a Īśāna, causa de todo, Señor soberano de todas las deidades.

Verse 78

भगीरथ उवाच । प्रणमामि जगन्नाथं प्रणतार्त्रिपणाशनम् । प्रमाणागोचरं देवमीशानं प्रणवात्मकम् ॥ ७८ ॥

Dijo Bhagīratha: Me postro ante Jagannātha, Señor del universo, que disipa el dolor de quienes se refugian y se inclinan. Me postro ante el Dios que está más allá del alcance de las pruebas ordinarias: Īśāna, cuya esencia es el sagrado Oṁ (Praṇava).

Verse 79

जगद्रू पमजं नित्यं सर्गस्थित्यन्तकारणम् । विश्वरूपं विरूपाक्षं प्रणतोऽस्म्युग्ररेतसम् ॥ ७९ ॥

Me postro ante Aquel que no nace y es eterno, forma misma del universo, causa de la creación, la preservación y la disolución; el Ser Cósmico de todas las formas, el Señor de mirada extraña, cuya potente energía creadora inspira sobrecogimiento.

Verse 80

आदिमध्यान्तरहितमनन्तमजमव्ययम् । समामनन्ति योगीन्द्रा स्तं वन्दे पुष्टिवर्धनम् ॥ ८० ॥

Me inclino ante el Sustentador que acrecienta todo bienestar: sin comienzo, sin medio ni fin; infinito, no nacido e imperecedero; a quien los supremos yoguis recitan y alaban sin cesar.

Verse 81

नमो लोकाधिनाथाय वञ्चते परिवञ्चते । नमोऽस्तु नीलग्रीवाय पशूनां पतये नमः ॥ ८१ ॥

Saludo al Señor soberano de los mundos—que (por su māyā) engaña y de quien se dice también que es engañado. Saludo al de cuello azul; saludo a Paśupati, Señor de los seres.

Verse 82

नमश्चैतन्यरूपाय पुष्टानां पतये नमः । नमोऽकल्पप्रकल्पाय भूतानां पतये नमः ॥ ८२ ॥

Saludo a Aquel cuya forma es la conciencia pura; saludo al Señor y Protector de los nutridos y prósperos. Saludo a Aquel que trasciende todo orden fijo y, sin embargo, ordena de nuevo; saludo al Señor y Protector de todos los seres.

Verse 83

नमः पिनाकहस्ताय शूलहस्ताय ते नमः । नमः कपालहस्ताय पाशमुद्गरधारिणे ॥ ८३ ॥

Saludo a Ti, que sostienes el arco Pināka; saludo a Ti, que empuñas el tridente. Saludo a Ti, que llevas una calavera; a Ti, que portas el lazo y la maza.

Verse 84

नमस्ते सर्वभूताय घण्टाहस्ताय ते नमः । नमः पञ्चास्यदेवाय क्षेत्राणां पतये नमः ॥ ८४ ॥

Salve a Ti, presente en todos los seres; salve a Ti, que sostienes la campana en Tu mano. Salve al Señor de cinco rostros; salve al Señor de los kṣetra sagrados (tīrtha, templos y lugares santos).

Verse 85

नमः समस्तभूतानामादिभूताय भूभृते । अनेकरूपरूपाय निर्गुणाय परात्मने ॥ ८५ ॥

Homenaje al Paramātman, fuente primordial de todos los seres y sustentador de la tierra. Tomas incontables formas, y sin embargo permaneces más allá de toda cualidad: nirguṇa, el Ser Supremo.

Verse 86

नमो गणाधिदेवाय गणानां पतये नमः । नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यपतये नमः ॥ ८६ ॥

Homenaje al Deva que preside a los gaṇa; homenaje al Señor de los gaṇa. Homenaje a Hiraṇyagarbha; homenaje al Señor de Hiraṇya, el principio áureo y radiante.

Verse 87

हिरण्यरेतसे तुभ्यं नमो हिरण्यवाहवे । नमो ध्यानस्वरूपाय नमस्ते ध्यानसाक्षिणे ॥ ८७ ॥

Salve a Ti, cuya esencia generadora es dorada; salve a Ti, que portas y conduces el fulgor áureo. Salve a Ti, que eres la forma misma de la meditación; salve a Ti, testigo de toda meditación.

Verse 88

नमस्ते ध्यानसंस्थाय ध्यानगम्याय ते नमः । येनेदं विश्वमखिलं चराचरविराजितम् ॥ ८८ ॥

Salve a Ti, que permaneces en samādhi; salve a Ti, alcanzable por medio del samādhi. Por Ti resplandece este universo entero, con lo móvil y lo inmóvil.

Verse 89

वर्षेवाभ्रेण जनितं प्रधानपुरुषात्मना ॥ ८९ ॥

Nacido, en esencia, de Pradhāna y Puruṣa, es producido—como la lluvia que brota de la nube.

Verse 90

स्वप्रकाशं महात्मानं परं ज्योतिः सनातनम् । यमामनन्ति तत्त्वज्ञाः सवितारं नृचक्षुषाम् ॥ ९० ॥

Los conocedores de la verdad lo proclaman: el Gran Ser, auto-luminoso, la Luz suprema y eterna, como Savitṛ, el Sol, ojo de la humanidad.

Verse 91

उमाकान्तं नन्दिकेशं नीलकण्ठं सदाशिवम् । मृत्युञ्जयं महादेवं परात्परतरं विभुम् ॥ ९१ ॥

Me inclino ante Śiva—amado de Umā, señor de las huestes de Nandi, el de garganta azul, el siempre auspicioso Sadāśiva; vencedor de la muerte, el Gran Dios, el Trascendente más allá de todo más allá, el Señor omnipenetrante.

Verse 92

परं शब्दब्रह्मरूपं तं वन्देऽखिलकारणम् । कपर्द्दिने नमस्तुभ्यं सद्योजाताय वै नमः ॥ ९२ ॥

Venero a ese Supremo cuya forma es el Brahman del sonido sagrado, causa de todo. Salutaciones a Ti, oh Kapardin (Señor de cabellera enmarañada); salutaciones, en verdad, a Sadyōjāta.

Verse 93

भवोद्भवाय शुद्धाय ज्येष्ठाय च कनीयसे । मन्यवे त इषे त्रय्याः पतये यज्ञतन्तवे ॥ ९३ ॥

Saludaciones a Ti—fuente de todo devenir; el Puro; el más antiguo y también el más joven; el Señor que infunde reverente temor; el dador de sustento; el Dueño del triple Veda; y la misma trama del sacrificio.

Verse 94

ऊर्जे दिशां च पतये कालायाघोररूपिणे । कृशानुरेतसे तुभ्यं नमोऽस्तु सुमहात्मने ॥ ९४ ॥

Saludo con reverencia a Ti—que eres Ūrjā, la Fuerza vital; el Señor de las direcciones; el Tiempo mismo en forma temible; y la semilla ígnea, la energía de Agni. Oh Magnánimo, a Ti sea mi homenaje.

Verse 95

यतः समुद्रा ः सरितोऽद्र यश्च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः । स्थाणुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च असच्च सज्जीवमजीवमास ॥ ९५ ॥

De Él nacen los océanos, los ríos y las montañas; y las huestes de Gandharvas, Yakṣas, Asuras y Siddhas. De Él proceden lo inmóvil y lo móvil, lo grande y lo diminuto; incluso lo irreal y lo real, lo viviente y lo no viviente: Él hizo que todo esto llegara a ser.

Verse 96

नतोऽस्मि तं योगिनताङ्घ्रिपद्मं सर्वान्तरात्मानमरूपमीशम् । स्वतन्त्रमेकं गुणिनां गुणं च नमामि भूयः प्रणमामि भूयः ॥ ९६ ॥

Me inclino ante aquel Señor cuyos pies de loto son el refugio de los yoguis—Él, Alma interior de todos, sin forma y soberano. Él es el Uno, autosuficiente, y la excelencia misma en quienes poseen cualidades. Una y otra vez lo venero; una y otra vez me postro.

Verse 97

इत्थं स्तुतो महादेवः शङ्करो लोकशङ्करः । आविर्बभूव भूपस्य संतप्ततपसोग्रतः ॥ ९७ ॥

Así alabado, Mahādeva Śaṅkara—bienhechor de los mundos—se manifestó ante el rey, que ardía por la intensidad de sus austeridades.

Verse 98

पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रा र्द्धकृतशेखरम् । त्रिलोचनमुदाराङ्गं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ ९८ ॥

De cinco rostros y diez brazos, con la luna creciente como parte de su corona; de tres ojos, de miembros nobles, y llevando el hilo sagrado (yajñopavīta) hecho de serpientes.

Verse 99

विशालवक्षसं देवं तुहिनाद्रि समप्रभम् । गजचर्माम्बरधरं सुरार्चितपदाम्बुजम् ॥ ९९ ॥

Contempló al Señor divino, de ancho pecho, resplandeciente como el Himalaya nevado; vestido con una piel de elefante, y cuyos pies de loto son adorados por los dioses.

Verse 100

दृष्ट्वा पपात पादाग्रे दण्डवद्भुवि नारद । तत उत्थाय सहसा शिवाग्रे विहिताञ्जलि ॥ १०० ॥

Al verlo, Nārada cayó a tierra a los pies del Señor, postrado como un báculo (en plena prosternación). Luego, al instante, se incorporó y quedó ante Śiva con las manos juntas en reverencia.

Verse 101

प्रणनाम महादेवं कीर्तयञ्शङ्कराह्वयम् । विज्ञाय भक्तिं भूपस्य शङ्करः शशिशेखरः ॥ १०१ ॥

Se postró ante Mahādeva, cantando su alabanza con el nombre de «Śaṅkara». Al reconocer la devoción del rey, Śaṅkara—el Señor de la luna en la frente—se complació y respondió.

Verse 102

उवाच राज्ञे तुष्टोऽस्मि वरं वरय वाञ्छितम् । तोषितोस्मि त्वया सम्यक् स्तोत्रेण तपसा तथा ॥ १०२ ॥

Satisfecho, dijo al rey: «Estoy complacido. Elige un don, lo que desees. Me has satisfecho plenamente con tu himno de alabanza y también con tu austeridad.»

Verse 103

एवमुक्तः स देवेन राजा सन्तुष्टमानसः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा जगतामीश्वरेश्वरम् ॥ १०३ ॥

Así interpelado por el Señor, el rey, con el corazón plenamente satisfecho, habló con las manos juntas al Supremo Señor, soberano regente de los mundos.

Verse 104

भगीरथ उवाच । अनुग्राह्योस्मि यदि ते वरदानान्महेश्वर । तदा गङ्गां प्रयच्छास्मत्पितॄणां मुक्तिहेतवे ॥ १०४ ॥

Bhagīratha dijo: «Oh Maheśvara, si soy digno de tu gracia y de recibir tus dones, concede entonces el descenso del Gaṅgā, para que mis antepasados alcancen la liberación».

Verse 105

श्रीशिव उवाच । दत्ता गङ्गा मया तुभ्यं पितॄणां ते गतिः परा । तुभ्यं मोक्षः परश्चेति तमुक्त्वान्तर्दधे शिवः ॥ १०५ ॥

Śrī Śiva dijo: «Te he otorgado el Gaṅgā. Para tus antepasados, sus aguas serán el paso supremo. Y para ti habrá la liberación más alta.» Dicho esto, Śiva desapareció de la vista.

Verse 106

कपर्दिनो जटास्रस्ता गङ्गा लोकैकपाविनी । पावयन्ती जगत्सर्वमन्वगच्छद्भगीरथम् ॥ १०६ ॥

De las trenzas enmarañadas de Kapardin (Śiva) brotó el Gaṅgā, única purificadora de los mundos; santificando todo el universo, siguió a Bhagīratha.

Verse 107

ततः प्रभृति सा देवी निर्मला मलहारिणी । भागीरथीति विख्याता त्रिषु लोकेष्वभून्मुने ॥ १०७ ॥

Desde entonces, aquella Diosa—pura y removedora de impurezas—fue célebre como Bhāgīrathī, oh sabio, en los tres mundos.

Verse 108

सगरस्यात्मजाः पूर्वं यत्र दग्धाः स्वपाप्मना । तं देशं प्लावयामास गङ्गा सर्वसरिद्वरा ॥ १०८ ॥

El lugar donde antaño los hijos de Sagara fueron consumidos por su propio pecado, allí el Gaṅgā—la mejor de todos los ríos—lo inundó y santificó aquella tierra.

Verse 109

यदा सम्प्लावितं भस्म सागराणां तु गङ्गया । तदैव नरके मग्ना उद्धृताश्च गतैनसः ॥ १०९ ॥

Cuando las cenizas de los hijos de Sagara fueron inundadas, lavadas y santificadas por las aguas del Gaṅgā, en ese mismo instante los que yacían hundidos en el infierno fueron alzados y quedaron libres de pecado.

Verse 110

पुरा सङ्क्रुश्यमानेन ये यमेनातिपीडिताः । त एव पूजितास्तेन गङ्गाजलपरिप्लुताः ॥ ११० ॥

Aquellos que antaño eran arrastrados y cruelmente atormentados por Yama, ahora—una vez bañados y empapados por el agua del Gaṅgā—son honrados por él mismo.

Verse 111

गतपापान्स विज्ञाय यमः सगरसम्भवान् । प्रणम्याभ्यर्च्य विधिवत्प्राह तान्प्रीतमानसः ॥ ११२ ॥

Al reconocer que los hijos de Sagara habían quedado sin pecado, Yama, con el corazón complacido, se inclinó ante ellos, los veneró conforme al rito debido y luego les habló.

Verse 112

इत्युक्तास्ते महात्मानो यमेन गतकल्मषाः । दिव्यदेहधरा भूत्वा विष्णुलोकं प्रपेदिरे ॥ ११३ ॥

Así, al serles hablado por Yama, aquellas grandes almas—libres de toda mancha—revistieron cuerpos divinos y alcanzaron la morada de Viṣṇu.

Verse 113

एवंप्रभावा सा गङ्गा विष्णुपादाग्रसम्भवा । सर्वलोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी ॥ ११४ ॥

Tal es el poder de esa Gaṅgā—nacida de la parte anterior del pie del Señor Viṣṇu—famosa en todos los mundos como destructora aun de los más graves pecados.

Verse 114

य इदं पुण्यमाख्यानं महापातकनाशनम् । पठेच्च शृणुयाद्वापि गङ्गास्नानफलं लभेत् ॥ ११५ ॥

Quien lea este relato sagrado y meritorio, destructor de los grandes pecados—o incluso quien lo escuche—obtiene el mismo fruto que bañarse en el río Gaṅgā.

Verse 115

यस्त्वेतत्पुण्यमाख्यानं कथयेद्ब्राह्मणाग्रतः । स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ ११६ ॥

Pero quien relate este relato meritorio en presencia de los brahmanes, llega a la morada de Viṣṇu, libre de retorno, más allá del renacimiento.

Verse 116

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्ये भागीरथगङ्गानयनंनाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥

Así concluye el capítulo decimosexto, titulado «El traer de la Gaṅgā por Bhāgīratha», en la sección Gaṅgā-māhātmya del Primer Pāda del Pūrva-bhāga del Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa.