Adhyaya 23: Ashvatara’s Vow for Madalasa and the Bestowal of Musical Science by Sarasvati

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे कुवलयाश्वीयॆ मदालसावियोग नाम द्वाविंशोऽध्यायः । त्रयोविंशोऽध्यायः पुत्रावूचतुः स राजपुत्रः संप्राप्य वेगादात्मपुरं ततः । पित्रोरवन्दिषुः पादौ दिदृक्षुश्च मदालसाम् ॥

Así, en el Śrī Mārkaṇḍeya Purāṇa, en el ciclo de Kuvalayāśva, concluye el capítulo vigésimo segundo, llamado «La separación de Madālasā». Ahora comienza el capítulo vigésimo tercero. Hablaron los dos hijos. Aquel príncipe, llegando con presteza a su propia ciudad, se postró a los pies de sus padres y deseó ver a Madālasā.

Verse 2

ददर्श जनमुद्विग्नमप्रहृष्टमुखं पुरः । पुनश्च विस्मिताकारं प्रहृष्टवदनं ततः ॥

Vio ante sí a la gente—ansiosa, con el rostro sin alegría; y de nuevo vio a otros con expresión de asombro, el semblante resplandeciente de dicha.

Verse 3

अन्यमुत्फुल्लनयनं दृष्ट्या दृष्ट्येतिवादिनम् । परिष्वजन्तमन्योन्यमतिकौतूहलान्वितम् ॥

Vio a otros con los ojos muy abiertos, diciendo: «¡Mira! ¡Mira!», abrazándose unos a otros, colmados de gran curiosidad y entusiasmo.

Verse 4

चिरं जीवोरुकल्याण ! हतास्ते परिपन्थिनः । पित्रोः प्रह्लादय मनस्तथास्माकमकण्टकम् ॥

«¡Vive largo tiempo, oh muy afortunado! Tus enemigos que acechaban han sido abatidos. Ahora alegra el corazón de tus padres—y haz que nuestro camino quede sin espinas (sin tribulación).»

Verse 5

पुत्रावूचतुः इत्येवं वादिभिः पौरैः पुरः पृष्ठे च संवृतः । तत्क्षणप्रभवानन्दः प्रविवेश पितुर्गृहम् ॥

Así, hablado por los habitantes de la ciudad que lo rodeaban por delante y por detrás, él—con la alegría nacida en ese mismo instante—entró en la casa de su padre.

Verse 6

पिता च तं परिष्वज्य माता चान्ये च बान्धवाः । चिरं जीवेतिकल्याणीर्ददुस्तस्मै तदाशिषः ॥

Su padre lo abrazó, y también su madre y los demás parientes; luego le otorgaron bendiciones auspiciosas, diciendo: «Que vivas largo tiempo».

Verse 7

प्रणिपत्य ततः सोऽथ किमेतदिति विस्मितः । पप्रच्छ पितरं तात ! सोऽस्मै सम्यक् तदुक्तवान् ॥

Entonces, tras inclinarse con asombro, preguntó a su padre: «Padre, ¿qué es esto?» Y el padre se lo explicó debidamente, con exactitud.

Verse 8

स भार्यां तां मृतां श्रुत्वा हृदयेष्टां मदालसाम् । पितरौ च पुरो दृष्ट्वा लज्जाशोकाब्धिमध्यगः ॥

Al oír que su amada esposa Madālasā había muerto, y al ver a sus padres ante él, se hundió en un océano de vergüenza y aflicción.

Verse 9

चिन्तयामास सा बाला मां श्रुत्वा निधनं गतम् । तत्याज जीवितं साध्वी धिङ्मां निष्ठुरमानसम् ॥

«Esa joven debió de pensar: “Al oír que yo había muerto, la casta abandonó su vida”. ¡Ay de mí, de corazón cruel que soy!»

Verse 10

नृशंसोऽहमनार्योऽहं विना तां मृगलोचनाम् । मत्कृते निधनं प्राप्तां यज्जीवाम्यतिनिर्घृणः ॥

«Soy despiadado; soy indigno sin aquella mujer de ojos de gacela. Ella halló la muerte por mi causa, y sin embargo yo sigo viviendo, totalmente falto de compasión.»

Verse 11

पुनः स चिन्तयामास परिसंस्तभ्य मानसम् । मोहोद्गममपास्याशु निःश्वस्योच्छ्वस्य चातरः ॥

De nuevo reflexionó, afirmando su mente; apartando con presteza la ilusión que se alzaba, exhaló e inhaló, inquieto y agitado.

Verse 12

मृतेति सा मन्ममित्तं त्यजामि यदि जीवितम् । किं मयोपकृतं तस्याः श्लाघ्यमेतत्तु योषिताम् ॥

Si abandono mi vida pensando: «Ella ha muerto», ¿qué bien le he hecho? Para las mujeres, un acto así es alabado como noble.

Verse 13

यदि रोदिमि वा दीनो हा प्रियेति ! वदन्मुहुः । तथाप्यश्लाघ्यमेतन्नो वयं हि पुरुषाः किल ॥

Aunque llore en la desdicha, clamando una y otra vez: «¡Ay, mi amada!»—ni siquiera eso se considera digno de elogio para nosotros, pues somos hombres, en verdad.

Verse 14

अथ शोकजडो दीनो स्त्रजा हीनो मलान्वितः । विपक्षस्य भविष्यामि ततः परिभवास्पदम् ॥

Entonces, embotado por el dolor, desdichado, sin guirnaldas, impuro y manchado, me convertiré en blanco del desprecio de mis enemigos.

Verse 15

मयारिशातनं कार्यं राज्ञः शुश्रूषणं पितुः । जीवितं तस्य चायत्तं सन्त्याज्यं तत्कथं मया ॥

Debo destruir a los enemigos (en batalla); debo servir al rey; debo atender a mi padre. Y mi vida depende de ello—¿cómo, entonces, podría yo abandonarla?

Verse 16

किंत्वत्र मन्ये कर्तव्यस्त्यागो भागस्य योषितः । स चापि नोपकाराय तन्वङ्ग्याः किन्तु सर्वथा ॥

Pero aquí pienso que debe hacerse una renuncia de mi parte (mi porción) en favor de la mujer; y aun eso no es para el bien de la de miembros esbeltos, sino enteramente (con otro propósito).

Verse 17

मया नृशंस्यं कर्तव्यं नोपकार्यपकारि च । या मदर्थे 'त्यजत प्राणांस्तदर्थे 'ल्पमिदं मम ॥

Debo cometer incluso un acto severo, que no es “ayudar al que ayuda” ni “dañar al que no daña”: ella, que entregó su vida por mi causa—comparado con eso, lo mío es poca cosa (para dar).

Verse 18

पुत्रावूचतुरिति कृत्वा मतिं सो 'थ निष्पाद्योदकदानिकम् । क्रियाश्चानन्तरं कृत्वा प्रत्युवाच ऋतध्वजः ॥

Cuando los dos hijos hubieron hablado, él tomó una decisión y realizó la ofrenda de agua; y, tras cumplir los ritos que seguían, Ṛtadhvaja respondió.

Verse 19

ऋतध्वज उवाच यदि सा मम तन्वङ्गी न स्याद्भार्या मदालसा । अस्मिन् जन्मनि नान्या मे भवित्री सहचारिणी ॥

Dijo Ṛtadhvaja: Si esa Madālasā de miembros esbeltos no fuera mi esposa, entonces en esta vida ninguna otra mujer sería mi compañera.

Verse 20

तामृते मृगशावाक्षीं गन्धर्वतनयामहम् । न भोक्ष्ये योषितं काञ्चिदिति सत्यं मयोदितम् ॥

Fuera de ella—la hija de un Gandharva, de ojos de gacela—no gozaré de ninguna mujer: ésta es la verdad que pronuncio.

Verse 21

सद्धर्मचारिणीं पत्नीं तां मुक्त्वा गजगामिनीम् । काञ्चिन्नाङ्गीकरिष्यामीत्येतत् सत्यं मयोदितम् ॥

Dejando aparte a esa esposa que camina en el buen dharma, la de paso de elefante, no aceptaré a ninguna otra: ésta es la verdad que digo.

Verse 22

पुत्रावूचतुः परित्यज्य च स्त्रीभोगान् तात! सर्वंस्तया विना । क्रीडन्नास्ते समं तुल्यैर्वयस्यैः शीलसम्पदा ॥

Los dos hijos dijeron: «Padre, sin ella, él ha abandonado todo deleite con mujeres. Permanece sólo jugando con compañeros de su misma edad y condición.»

Verse 23

एतत्तस्य परं कार्यं तात! तत् केन शक्यते । कर्तुमत्यर्थदुष्प्राप्यमीश्वरैः किमुतेतरैः ॥

«Padre, éste es su fin supremo; ¿quién puede lograrlo? Es sumamente difícil de alcanzar incluso para los poderosos; ¡cuánto más para los demás!»

Verse 24

जड उवाच इति वाक्यं तयोः श्रुत्वा विमर्शमगमत्पिता । विमृश्य चाह तौ पुत्रौ नागराट् प्रहसन्निव ॥

Dijo Jaḍa: Al oír aquellas palabras de los dos, su padre cayó en reflexión; y, tras considerar, el rey de los Nāga habló a sus dos hijos, como si sonriera.

Verse 25

नागराडश्वतर उवाच यद्यशक्यमिति ज्ञात्वा न करिष्यन्ति मानवाः । कर्मण्युद्यममुद्योगहाण्या हानिस्ततः परम् ॥

Dijo el rey de los Nāga, Aśvatara: «Si, pensando “es imposible”, las gentes no actúan, entonces, por la pérdida de iniciativa y empeño en la acción, sólo sigue una ruina mayor.»

Verse 26

आरभेत नरः कर्म स्वपौरुषमहापयन् । निष्पत्तिः कर्मणो दैवे पौरुषे च व्यवस्थिताः ॥

«El hombre debe comenzar la acción sin abandonar su propio esfuerzo. La consumación de un acto se establece tanto en el destino (daiva) como en el empeño humano (pauruṣa).»

Verse 27

तस्मादहं तथा यत्नं करिष्ये पुत्रकावितः । तपश्चर्यां समास्थाय यथैतत् साध्यतेऽचिरात् ॥

Por tanto, impulsado por vosotros, hijos míos, haré tal esfuerzo; emprendiendo la práctica ascética (tapas), para que esto se cumpla sin demora.

Verse 28

जड उवाच एवमुक्त्वा स नागेन्द्रः प्लक्षावतरणं गिरेः । तीर्थं हिमवतो गत्वा तपस्तेपे सुदुश्चरम् ॥

Dijo Jaḍa: Habiendo hablado así, aquel señor de los Nāgas fue al vado sagrado del Himavat, llamado Plakṣāvataraṇa, en la montaña, y realizó una austeridad muy difícil de soportar.

Verse 29

तुष्टाव गीर्भिश्च ततस्तत्र देवीṃ सरस्वतीम् । तन्मना नियताहारो भूत्वा त्रिषवणाप्लुतः ॥

Entonces la alabó allí a la diosa Sarasvatī con himnos; con la mente fija en ella, viviendo de alimento regulado y bañándose en las tres uniones diarias del tiempo.

Verse 30

अश्वतर उवाच जगद्धात्रीमहं देवीमारिराधयिषुः शुभाम् । स्तोष्ये प्रणम्य शिरसा ब्रह्मयोनिṃ सरस्वतीम् ॥

Aśvatara dijo: «Deseando propiciar a la diosa auspiciosa, sustentadora del mundo, alabaré a Sarasvatī—fuente de Brahmā—tras inclinar mi cabeza ante ella.»

Verse 31

सदसद्देवि! यत् किंचिन्मोक्षवच्चार्थवत् पदम् । तत्सर्वं त्वय्यसंयोगं योगवद्देवि! संस्थितम् ॥

«Oh Diosa, como ser y no-ser: toda palabra o enunciación que existe—ya sea portadora de liberación o portadora de sentido—todo ello mora en ti, inseparablemente, como en el yoga (integración perfecta).»

Verse 32

त्वमक्षरं परं देवि ! यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । अक्षरं परमं देवि ! संस्थितं परमाणुवत् ॥

Oh Diosa, Tú eres lo Supremo e Imperecedero, en quien todo está establecido. Oh Diosa, Tú eres ese Imperecedero supremo, que mora incluso como un átomo (sutil, omnipenetrante y fundamental).

Verse 33

अक्षरं परमं ब्रह्म विश्वञ्चैतत् क्षरात्मकम् । दारुण्यवस्थितो वह्निर्भौमाश्च परमाणवः ॥

El Brahman supremo es imperecedero, mientras que este universo entero es de naturaleza perecedera. Así como el fuego mora en la madera, del mismo modo las partículas atómicas (átomos terrenales) moran como base sutil del mundo manifestado.

Verse 34

तथा त्वयि स्थितं ब्रह्म जगच्चेदमशेषतः । ओङ्काराक्षरसंस्थानं यत्तु देवि ! स्थिरास्थिरम् ॥

Así también, en Ti mora Brahman y este universo entero, sin resto. Y cuanto está establecido en la sílaba Om—oh Diosa—sea móvil o inmóvil, todo ello está en Ti.

Verse 35

तत्र मात्रात्रयं सर्वमस्ति यद्देवि नास्ति च । त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रैविद्यं पावकत्रयम् ॥

Allí, en la tríada de mātrās (A-U-M) del Om, está todo lo que existe—e incluso lo que no existe (en el sentido de lo no manifestado). Tres son los mundos, tres los Vedas, el triple conocimiento sagrado y los tres fuegos.

Verse 36

त्रीणि ज्योतींषि वर्णाश्च त्रयो धर्मागमास्तथा । त्रयो गुणास्त्रयः शब्दस्त्रयो वेदास्तथाश्रमाः ॥

Tres son las luces, y tres los varṇas; tres son también las tradiciones/enseñanzas del dharma. Tres son los guṇas, tres los sonidos/acentos védicos, tres los Vedas, y asimismo los āśramas.

Verse 37

त्रयः कालास्तथावस्थाः पितरोऽहर्निशादयः । एतन्मात्रात्रयं देवि ! तव रूपं सरस्वति ॥

Tres son los tiempos y asimismo las condiciones; quedan comprendidos los Padres (Pitṛs), el día y la noche y lo semejante. Esta misma tríada de mātrās, oh Diosa: ésta es Tu forma como Sarasvatī.

Verse 38

विभिन्नदर्शिनामाद्या ब्रह्मणो हि सनातनाः । सोमसंस्था हविः संस्थाः पाकसंस्थाश्च सप्त याः ॥

Para quienes sostienen diversas doctrinas, se proclaman como primordiales las formas antiguas y eternas de Brahman. Esas siete son: los establecimientos basados en Soma, los establecimientos basados en la oblación, y los establecimientos del cocimiento (pāka).

Verse 39

तास्त्वदुच्चारणाद्देवि ! क्रियन्ते ब्रह्मवादिभिः । अनिर्देश्यं तथा चान्यदर्धमात्रान्वितं परम् ॥

Esas (siete formas rituales), oh Diosa, las realizan los conocedores de Brahman mediante Tu enunciación, es decir, por Tu potestad. Y existe además otro principio supremo, indescriptible, dotado de la «media-mātrā».

Verse 40

अविकार्यक्षयं दिव्यं परिणामविवर्जितम् । तवैत्तत्परमं रूपं यन्न शक्यं मयोदितुम् ॥

Inmutable e incorruptible, divina y libre de toda transformación: ésta es Tu forma suprema, que no puedo expresar con palabras.

Verse 41

न चास्ये न च तज्जिह्वा ताम्रोष्ठादिभिरुच्यते । इन्द्रोऽपि वसवो ब्रह्मा चन्द्रार्कौ ज्योतिरेव च ॥

Aquí no hay «boca», ni tampoco «lengua» como se habla de labios rojos y cosas semejantes (pues no puede predicarse aparato corporal alguno de esa realidad suprema). Incluso Indra, los Vasus, Brahmā, y la Luna y el Sol, en ese respecto, no son sino luz solamente (resplandor derivado).

Verse 42

विश्वावासं विश्वरूपं विश्वेशं परमेश्वरम् । सांख्यवेदान्तवादोक्तं बहुशाखास्थिरीकृतम् ॥

Tú eres la morada del universo, la forma universal, el Señor de todo, el Soberano supremo—según proclaman las doctrinas del Sāṅkhya y del Vedānta, y así queda establecido en muchas ramas de la enseñanza sagrada.

Verse 43

अनादिमध्यानिधनं सदसन्न सदेव यत् । एकान्त्वनेकं नाप्येकं भवभेदसमाश्रितम् ॥

Aquello que no tiene comienzo, ni medio, ni fin; que es ser y no-ser, y sin embargo verdaderamente es; que es a la vez uno y muchos, no meramente uno—apoyado en las distinciones de la existencia manifestada.

Verse 44

अनाख्यं षड्गुणाख्यञ्च वर्गाख्यं त्रिगुणाश्रयम् । नानाशक्तिमतामेकं शक्तिवैभविकं परम् ॥

Tú eres lo indescriptible; también eres nombrada mediante las seis cualidades; clasificada en grupos, asentada en los tres guṇa—y, sin embargo, eres una entre las muchas potencias investidas de poder: la suprema, cuya majestad es el poder mismo.

Verse 45

सुखासुखं महासौख्यरूपं त्वयि विभाव्यते । एवं देवि ! त्वया व्याप्तं सकलं निष्कलञ्च यत् । अद्वैतावस्थितं ब्रह्म यच्च द्वैते व्यवस्थितम् ॥

En ti se contemplan el placer y el dolor—y la forma de la bienaventuranza suprema. Así, oh Devī, por ti todo es penetrado: lo que tiene partes y lo que carece de partes; el Brahman establecido en la no-dualidad, y también aquello establecido en la dualidad.

Verse 46

येऽर्था नित्या ये विनश्यन्ति चान्ये ये वा स्थूला ये च सूक्ष्मातिसूक्ष्माः । ये वा भूमौ येऽन्तरीक्षेऽन्यतो वा तेषां तेषां त्वत्त एवोपलब्धिः ॥

Cualesquiera entidades sean eternas, y cualesquiera otras perezcan; cualesquiera sean burdas, y cualesquiera sutiles o sumamente sutiles; ya sea en la tierra, en el espacio intermedio o en cualquier otro lugar—cada una de ellas se conoce sólo por ti.

Verse 47

यच्चामूर्तं यच्च मूर्तं समस्तं यद्वा भूतेष्वेकमेकञ्च किञ्चित् । यद्दिव्यस्ति क्ष्मातले खेऽन्यतो वा त्वत्सम्बद्धं त्वत्स्वरैर्व्यञ्जनैश्च ॥

Lo que es informe y lo que es formado—todo; cualquier cosa única que exista entre los seres; lo que sea divino, en la tierra, en el cielo o en cualquier otro lugar—todo ello está vinculado contigo y es articulado por tus vocales y consonantes.

Verse 48

जड उवाच एवं स्तुता तदा देवी विष्णोर्जिह्वा सरस्वती । प्रत्युवाच महात्मानं नागमश्वतरं ततः ॥

Jaḍa dijo: Así alabada, la Diosa—Sarasvatī, la lengua de Viṣṇu—respondió entonces al magnánimo Nāga Aśvatara.

Verse 49

सरस्वत्युवाच वरं ते कंबलब्रातः प्रयच्छाम्युरगाधिप । तदुच्यतां प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्तते ॥

Sarasvatī dijo: Oh hermano de Kambala, oh señor de las serpientes, te concedo un don. Dilo—lo que haya en tu mente, yo lo otorgaré.

Verse 50

अश्वतर उवाच सहायं देहि देवि ! त्वं पूर्वं कंबलमेव मे । समस्तस्वरसंबन्धमुभयोः संप्रयच्छ च ॥

Aśvatara dijo: Oh Devī, concédeme primero tu auxilio—como lo hiciste con mi hermano Kambala. Y otórganos a ambos el vínculo/conocimiento pleno de todas las notas (svaras).

Verse 51

सरस्वत्युवाच सप्त स्वराः ग्रामरागाः सप्त पन्नगसत्तम ! कीटकानि च सप्तैव तावतीश्चापि मूर्च्छनाः ॥

Sarasvatī dijo: Hay siete notas; siete grāma-rāgas, oh el mejor de las serpientes; y también siete kīṭakas—y asimismo las mūrcchanās son siete.

Verse 52

तालाश्चैकोनपञ्चाशत्तथा ग्रामत्रयं च यत् । एतत्सर्वं भवान् गाता कंबलश्च तथानघ ॥

«Los cuarenta y nueve tālas y los tres grāmas también: de todo ello llegarás a ser conocedor y cantor; y así también Kambala, oh impecable.»

Verse 53

ज्ञास्यसे मत्प्रसादेन भुजगेन्द्रापरं तथा । चतुर्विधं पदं तालं त्रिः प्रकारं लयत्रयम् ॥

«Por mi gracia conocerás también al otro Señor de los Nāgas; (conocerás) el ‘pada’ cuádruple, el tāla, las variedades triples y la tríada de layas.»

Verse 54

यदित्रयं तथाऽतोद्यं मया दत्तं चतुर्विधम् । एतद्भवान् मत्प्रसादात् पन्नगेन्द्रापरं च यत् ॥

«La tríada y también los cuatro tipos de instrumentos musicales (ātodya) han sido otorgados por mí. Por mi gracia conocerás esto, y también cuanto concierne al otro Señor de los Nāgas.»

Verse 55

अस्यान्तर्गतमा यत्तं स्वरव्यञ्जनसंमितम् । तदशेषं मया दत्तं भवतः कंबलस्य च ॥

«Cuanto se contiene en esto, dependiente y medido por vocales y consonantes—todo ello ha sido otorgado por mí a ti y también a Kambala.»

Verse 56

तथा नान्यस्य भूर्लोके पाताले चापि पन्नग । प्रणेता रौ भवन्तौ च सर्वस्यास्य भविष्यतः । पाताले देवलोके च भूर्लोके चैव पन्नगौ ॥

«Y no habrá otro, ni en la tierra ni siquiera en el inframundo, oh Nāga. Vosotros dos seréis los promulgadores de todo esto en los tiempos venideros—en Pātāla, en el mundo de los dioses y también en la tierra, oh Nāgas.»

Verse 57

जड उवाच इत्युक्त्वा सा तदा देवी सर्वजिह्वा सरस्वती । जगामादर्शनं सद्यो नागस्य कमलेक्षणा ॥

Jaḍa dijo: Habiendo hablado así, la Diosa—Sarvajihvā Sarasvatī, de ojos de loto—desapareció de inmediato de la vista del Nāga.

Verse 58

तयोश्च तद्यथावृत्तं भ्रात्रोः सर्वमजायत । विज्ञानमुभयोर्ग्र्यं पदतालस्वरादिकम् ॥

Y para aquellos dos hermanos, todo sucedió tal como ella lo había dicho. En ambos surgió un conocimiento excelente—sobre pada, tāla, svara y lo demás.

Verse 59

ततः कैलासशैलेन्द्र-शिखरस्थितमीश्वरम् । गीतकैः सप्तभिर्नागौ तन्त्रीलयसमन्वितौ ॥

Entonces los dos Nāgas alabaron al Señor que estaba en la cumbre del Kailāsa con siete cantos, provistos de música de cuerdas y de laya (tempo).

Verse 60

आरिराधयिषू देवं अनङ्गाङ्गहरं हरम् । प्रचक्रतुः परं यत्नमुभौ संहतवाक्कलौ ॥

Deseando propiciar al Dios—Hara, el destructor del cuerpo de Ananga (Kāma)—los dos, unidos en voz y destreza, emprendieron el esfuerzo supremo.

Verse 61

प्रातर्निशायां मध्याह्ने सन्ध्ययोश्चापि तत्परौ । तयोः कालेन महता स्तूयमानो वृषध्वजः ॥

Por la mañana, por la noche, al mediodía y también en los crepúsculos, atentos a ese culto, durante largo tiempo alabaron a Vṛṣadhvaja (Śiva, cuyo estandarte lleva el toro).

Verse 62

तुतोष गीतकैस्तौ च प्राहेशो गृह्यतां वरः । ततः प्रणम्याश्वतरः कंबलेन समं तदा ॥

Complacido por sus cantos de alabanza, el Señor (Maheśa) dijo: «Aceptad una gracia». Entonces Aśvatara, junto con Kambala, se inclinó en reverencia.

Verse 63

व्यज्ञापयन्महादेवं शितिकण्ठमुमापतिम् । यदि नौ भगवान्प्रीतो देवदेवस्त्रिलोचनः ॥

Se dirigieron a Mahādeva —el de garganta azul, señor de Umā—: «Si el Bienaventurado Señor, Dios de dioses, el de los tres ojos, se complace con nosotros…»

Verse 64

ततो यथाभिलषितं वरमेनं प्रयच्छ नौ । मृता कुवलयाश्वस्य पत्नी देव ! मदालसा ॥

«Por tanto, concédenos esta gracia según nuestro deseo: Madālasā, esposa de Kuvalayāśva, ha muerto, oh Dios.»

Verse 65

तेनैव वयसा सद्यो दुहितृत्वं प्रयातु मे । जातिस्मरा यथा पूर्वं तद्वत्कान्तिसमन्विता । योगिनी योगमाता च मद्गेहे जायतां भव ॥

«Que ella, de inmediato y a esa misma edad, alcance la condición de hija mía; que recuerde su nacimiento anterior como antes, dotada de la misma belleza; y que, como yoginī—en verdad, madre del yoga—nazca en mi casa.»

Verse 66

महादेव उवाच यथोक्तं पन्नगश्रेष्ठ ! सर्वमेतद्भविष्यति । मत्प्रसादादसन्दिग्धं शृणु चेदं भुजङ्गम ॥

Mahādeva dijo: «Tal como has hablado, oh el mejor de las serpientes, todo esto acontecerá. Por mi gracia, sin duda; ahora escucha esto, oh serpiente.»

Verse 67

श्राद्धे तु समनुप्राप्ते मध्यमं पिण्डमात्मना । भक्षयेथाः फणिश्रेष्ठ ! शुचिः प्रयतमांसनः ॥

«Cuando llegue la ocasión del śrāddha, tú mismo debes comer el piṇḍa del medio (la bola de arroz funeraria), oh el mejor de los encapuchados—estando puro y con la mente dominada.»

Verse 68

भक्षिते तु ततस्तस्मिन् भवतो मध्यमात्फणात् । समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता ॥

«Una vez comido ese (piṇḍa), entonces de tu capucha central surgirá la dama auspiciosa, con la misma forma que tenía cuando murió.»

Verse 69

कामञ्चेममभिध्याय कुरु त्वं पितृतर्पणम् । तत्क्षणादेव सा सुभ्रूः श्वसतो मध्यमात्फणात् ॥

«Teniendo presente esta intención, realiza la ofrenda de libaciones a los antepasados (pitṛ-tarpaṇa). En ese mismo instante, mientras respiras, esa dama de cejas hermosas surgirá de tu capucha central.»

Verse 70

समुत्पत्स्यति कल्याणी तथारूपा यथामृता । एतच्छ्रुत्वा ततस्तौ तु प्रणिपत्य महेश्वरम् ॥

«La dama auspiciosa surgirá, con la misma forma que tenía cuando murió.» Al oír esto, aquellos dos se inclinaron ante Maheśvara.

Verse 71

रसातलं पुनः प्राप्तौ परितोषसमन्वितौ । तथा च कृतवान् श्राद्धं स नागः कंबलानुजः ॥

Regresaron de nuevo a Rasātala, colmados de satisfacción. Y así, aquel nāga—el hermano menor de Kambala—realizó el śrāddha.

Verse 72

पिण्डञ्च मध्यमं तद्वद्यथावदुपभुक्तवान् । तञ्चापि ध्यायः कामं ततः सा तनुमध्यमाः ॥

Él también comió, conforme al rito debido, la porción central (bocado/bola). Luego, al meditar en ello según su deseo, apareció la mujer de cintura esbelta.

Verse 73

जज्ञे निश्वसतः सद्यस्तद्रूपा मध्यमात् फणात् । न चापि कथयामास कंस्यचित् स भुजङ्गमः ॥

Cuando exhaló, de inmediato nació, desde la capucha central de la serpiente, uno de esa misma forma. Y aquella serpiente no se lo contó a nadie en absoluto.

Verse 74

अन्तर्गृहे तां सुदतीं स्त्रीभिर्गुप्तामधारयत् । तौ चानुदिनमागम्य पुत्रौ नागपतेः सुखम् ॥

Guardó a aquella mujer de hermosos dientes en los aposentos interiores, custodiada por mujeres. Y los dos hijos, viniendo día tras día, se convirtieron en el gozo del señor de las serpientes.

Verse 75

ऋतध्वजेन सहितौ चिक्र्रीडातेऽमराविव । एकदा तु सुतौ प्राह नागराजौ मुदान्वितः ॥

Junto con Ṛtadhvaja se divertían como dos inmortales. Entonces, un día, el rey de los nāgas, colmado de alegría, habló a sus dos hijos.

Verse 76

यन्मया पूर्वमुक्तन्तु क्रियते किं न तत्तथा । स राजपुत्रो युवयोरुपकारी ममान्तिकम् ॥

¿Por qué no se cumple, como corresponde, lo que dije antes? Que sea traído ante mí ese príncipe—vuestro bienhechor.

Verse 77

कस्मान्नानीयते वत्सावुपकाराय मानदः । एवमुक्तौ ततस्तेन पित्रा स्नेहवता तु तौ ॥

«¿Por qué no se le trae, hijos míos queridos, para retribuir su ayuda, oh dador de honor?» Dicho esto, el padre afectuoso habló a los dos hijos.

Verse 78

गत्वा तस्य पुरं सख्यू रेमाते तेन धीमता । ततः कुवलयाश्वं तौ कृत्वा किञ्चित्कथान्तरम् ॥

Habiendo ido a su ciudad, los dos amigos se recrearon con aquel sabio. Luego, tras disponer algo más respecto de Kuvalayāśva, prosiguieron, después de otra conversación.

Verse 79

अब्रूतां प्रणयोपेतं स्वगेहगमनं प्रति । तावाह नृपपुत्रोऽसौ नन्विदं भवतोर्गृहम् ॥

Hablaron con afecto de regresar a su propio hogar. A ellos les dijo aquel príncipe: «En verdad, ¿acaso no es ésta también vuestra casa?»

Verse 80

धनवाहनवस्त्रादि यन्मदीयं तदेव वाम् । यत्तु वां वाञ्छितं दातुं धनं रत्नमथापि वा ॥

«Todo cuanto es mío—riquezas, vehículos, vestidos y cosas semejantes—es en verdad vuestro. Y cuanto deseéis que se os dé—sea dinero o incluso joyas—pedidlo.»

Verse 81

तद्दोयतां द्विजसुतौ यदि वां प्रणयो मयि । एतावता अहं दैवेन वञ्चितोऽस्मि दुरात्मना ॥

«Concédase eso, oh hijos de un brāhmaṇa, si vosotros dos me tenéis afecto. Con sólo esto he sido engañado por el destino, por ese poder cruel.»

Verse 82

यद्भवद्भ्यां ममत्‍वं नो मदीये क्रियते गृहे । यदि वां मत्प्रियं कार्यमनुग्राह्योऽस्मि वां यदि ॥

«Si por causa de vosotros dos se afirma en mi casa el sentimiento de “lo mío”; y si ha de hacerse algo que me sea grato—si soy alguien a quien debéis mostrar favor—»

Verse 83

तद्धने मम गेहे च ममत्‍वमनुकल्प्यताम् । युवयोऱ्यन्मदीयं तन्मामकं युवयोः स्वकम् ॥

«Por tanto, que se asigne debidamente el sentido de propiedad respecto de esa riqueza y de mi casa. Lo que es mío tenedlo por vuestro; y lo que es vuestro tenedlo por vuestro propio (bien asegurado).»

Verse 84

एतत् सत्यं विजानीतं युवां प्राणा बहिश्चराः । पुनर्नैवं विभिन्नार्थं वक्तव्यं द्विजसत्तमौ ॥

«Sabed que esto es verdad: vosotros dos sois mi propia vida que se mueve fuera (de mí). Por ello, oh el mejor de los dos veces nacidos, no volváis a hablar de modo que divida nuestro propósito.»

Verse 85

मत्प्रसादपरौ प्रीत्या शापितौ हृदयेन मे । ततः स्नेहार्द्रवदनौ तावुभौ नागनन्दनौ ॥

«Aunque estaban entregados a complacerme, por afecto los maldije desde lo hondo de mi corazón. Entonces aquellos dos príncipes Nāga, con el rostro suavizado por la ternura, (respondieron).»

Verse 86

ऊचतुर्नृपतेः पुत्रं किञ्चित् प्रणयकोपितौ । ऋतध्वज ! न सन्देहो यथैवाह भवानिदम् ॥

«Los dos, levemente airados en su afecto, dijeron al hijo del rey: “Oh Ṛtadhvaja, no hay duda: tal como lo has dicho”.»

Verse 87

तथैव चास्मन्मनसि नात्र चिन्त्यमतोऽन्यथा । किन्त्वावयोः स्वयं पित्रा प्रोक्तमेतन्महात्मना ॥

«Así es, en verdad, en nuestra mente; no hay nada que deba dudarse de otro modo. Pero esto nos lo dijo nuestro propio padre, aquel de gran alma.»

Verse 88

द्रष्टुं कुवलयाश्वं तमिच्छामीति पुनः पुनः । ततः कुवलयाश्वोऽसौ समुत्थाय वरासनात् । यथाह तातेति वदन् प्रणाममकरोद्भुवि ॥

«(Dijeron:) “Deseamos ver a Kuvalayāśva”, una y otra vez. Entonces Kuvalayāśva se levantó de su excelente asiento y, diciendo: “Así sea, amado”, hizo reverencia postrándose en tierra.»

Verse 89

कुवलयाश्व उवाच धन्योऽहमति पुण्योऽहं कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया । यत्तातो मामभिद्रष्टुं करोति प्रवणं मनः ॥

Kuvalayāśva dijo: «Soy bienaventurado; sumamente meritorio soy. ¿Quién hay como yo, si la mente de mi padre se inclina a venir y verme?»

Verse 90

तदुत्तिष्ठत गच्छामस्ताताज्ञां क्षणमप्यहम् । नातिक्रान्तुमिहेच्छामि पदेभ्यां तस्य शपाम्यहम् ॥

«Por tanto, levantaos: vayamos. No deseo retrasar ni un instante el mandato de mi padre. Lo juro por sus pies (que no lo haré).»

Verse 91

जड उवाच एवमुक्त्वा ययौ सोऽथ सह ताभ्यां नृपात्मजः । प्राप्तश्च गोमतीं पुण्यां निर्गम्य नगराद्वहिः ॥

Jaḍa dijo: «Habiendo hablado así, el hijo del rey partió entonces junto con aquellos dos; y, al salir de la ciudad, llegó al sagrado río Gomati.»

Verse 92

तन्मध्येन ययुस्ते वै नागेन्द्रनृपनन्दनाः । मेने च राजपुत्रोऽसौ पारे तस्यास्तयोर् गृहम् ॥

Pasando por el medio de ella, los hijos del rey Naga avanzaron. Y aquel príncipe supuso que su hogar se encontraba en la orilla opuesta.

Verse 93

ततश्चाकृष्य पातालं ताभ्यां नीतो नृपात्मजः । पाताले ददृशे चोभौ स पन्नगकुमारकौ ॥

Entonces, arrastrándolo hacia Pātāla, los dos guiaron al príncipe. En Pātāla, él vio a esos dos: jóvenes príncipes Naga.

Verse 94

फणामणिकृतोद्योतौ व्यक्तस्वस्तिकलक्षणौ । विलोक्य तौ सुरूपाङ्गौ विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥

Brillaban con el resplandor producido por las joyas en sus capuchas, portando marcas auspiciosas de esvástica claramente visibles. Al ver a esos dos jóvenes de hermosos miembros, sus ojos se abrieron con asombro.

Verse 95

विहस्य चाब्रवीत् प्रेम्णा साधु भो द्विजसत्तमौ । कथयामासतुस् तौ च पितरं पन्नगेश्वरम् ॥

Sonriendo, habló afectuosamente: '¡Bien dicho, oh el mejor de los nacidos dos veces!' Y esos dos le contaron entonces sobre su padre, el señor de las serpientes.

Verse 96

शान्तमश्वतरं नाम माननीयं दिवौकसाम् । रमणीयं ततोऽपश्यत् पातालं स नृपात्मजः ॥

Supo de uno llamado Śāntamaśvatara, digno de honor incluso entre los habitantes del cielo. Entonces aquel príncipe contempló Pātāla, delicioso de ver.

Verse 97

कुमारैस्तरुणैर्वृद्धैरुरगैरुपशोभितम् । तथैव नागकन्याभिः क्रीडन्तीभिरितस्ततः ॥

Estaba engalanado por serpientes—niños, jóvenes y ancianos por igual—y también por doncellas Nāga, que jugaban aquí y allá.

Verse 98

चारुकुण्डलहाराभिस्ताराभिर्गगनं यथा । गीतशब्दैस्तथान्यत्र वीणावेणुस्वनानुगैः ॥

Con hermosos pendientes y collares parecía el cielo con sus estrellas; en otra parte resonaba con cantos, acompañados por los sonidos de la vīṇā y la flauta.

Verse 99

मृदङ्गपणवातोद्यम् हारिवेश्मशताकुलम् । वीक्षमाणः स पातालं ययौ शत्रुजितः सुतः ॥

Pātāla estaba colmado del tañido de los tambores mṛdaṅga y paṇava, y atestado de cientos de espléndidas mansiones. Al contemplarlo, el hijo de Śatrujit prosiguió su marcha.

Verse 100

सह ताभ्यामभीष्टाभ्यां पन्नगाभ्यामरिन्दमः । ततः प्रविश्य ते सर्वे नागराजनिवेशनम् ॥

Junto con aquellos dos amados Nāgas, el sometedor de enemigos entró entonces—con todos ellos—en la morada del rey de los Nāgas.

Verse 101

ददृशुस्ते महात्मानमुरगाधिपतिं स्थितम् । दिव्यमाल्याम्बरधरं मणिकुण्डलभूषणम् ॥

Allí vieron al magnánimo señor de las serpientes de pie—con guirnaldas y vestiduras divinas, adornado con pendientes enjoyados.

Verse 102

स्वच्छमुक्ताफललताहारिहारोपशोभितम् । केयूरिणं महाभागमासने सर्वकाञ्चने ॥

Nāgendra resplandecía, adornado con nítidas guirnaldas de perlas y racimos de hileras de perlas, llevando brazaletes; señor sobremanera afortunado, estaba sentado en un trono hecho enteramente de oro.

Verse 103

मणिविद्रुमवैदूर्य-जालान्तरितरूपके । स ताभ्यां दर्शितस्तस्य तातोऽस्माकमसाविति ॥

En aquel recinto entretejido por celosías de gemas, coral y vaidūrya, aquellos dos lo señalaron: «Este es nuestro padre».

Verse 104

वीरः कुवलयाश्वोऽयं पित्रे चासौ निवेदितः । ततो ननाम चरणौ नागेन्द्रस्य ऋतध्वजः ॥

«Este es el héroe Kuvalayāśva», y fue presentado a su padre. Entonces Ṛtadhvaja se inclinó a los pies de Nāgendra.

Verse 105

तमुत्थाप्य बलाद्गाढं नागेन्द्रः परिषस्वजे । मूर्ध्नि चैनमुपाघ्राय चिरं जीवेत्युवाच सः ॥

Alzándolo con fuerza, Nāgendra lo estrechó en un abrazo; y, oliéndolo (besándolo) en la cabeza, dijo: «Que vivas largo tiempo».

Verse 106

निहतामित्रवर्गश्च पित्रोः सुश्रूषणं कुरु । वत्स ! धन्यस्य कथ्यन्ते परोक्षस्यापि ते गुणाः ॥

«Habiendo abatido la hueste de los enemigos, sirve ahora bien a tus padres. ¡Oh hijo! Aun en ausencia, se habla de las virtudes de los bienaventurados».

Verse 107

भवतो मम पुत्राभ्यामसामान्या निवेदिताः । त्वमेवानेन वर्धेथा मनोवाक्कायचेष्टितैः ॥

Por medio de mis hijos se han referido tus cualidades poco comunes. Que en verdad prosperes gracias a ello, mediante las acciones de la mente, la palabra y el cuerpo.

Verse 108

जीवितं गुणिनः श्लाघ्यं जीवान्नेव मृतोऽगुणः । गुणवान् निर्वृतिं पित्रोः शत्रूणां हृदयज्वरम् ॥

La vida del virtuoso es digna de alabanza; el no virtuoso es como muerto aun viviendo. El hombre de virtud da gozo a sus padres—y fiebre en el corazón de los enemigos.

Verse 109

करोत्यात्महितं कुर्वन् विश्वासञ्च महाजने । देवताः पितरो विप्रा मित्रार्थिविकलादयः ॥

Obrando así, realiza su propio bien y gana confianza entre los grandes. Los dioses, los antepasados, los brāhmaṇas, los amigos, los suplicantes, los afligidos y otros se vuelven hacia una persona así.

Verse 110

बान्धवाश्च तथैच्छन्ति जीवितं गुणिनश्चिरम् । परिवादनिवृत्तानां दुर्गतेषु दयावताम् । गुणिनां सफलं जन्म संश्रितानां विपद्गतैः ॥

También los parientes desean que el virtuoso viva largo tiempo. Para quienes se abstienen de la calumnia y son compasivos con los desdichados, el nacimiento del virtuoso se vuelve fructífero—pues es sostén de los que han caído en la aflicción.

Verse 111

जड उवाच एवमुक्त्वा स तं वीरं पुत्राविदमथाब्रवीत् । पूजां कुवलयाश्वस्य कर्तुकामो भुजङ्गमः ॥

Jaḍa dijo: Habiendo hablado así, se dirigió entonces a aquel héroe—conocido por sus hijos—mientras el señor de las serpientes, deseoso de rendir culto a Kuvalayāśva, se disponía a hacerlo.

Verse 112

स्नानादिकक्रमं कृत्वा सर्वमेव यथाक्रमम् । मधुपानादिसम्भोगमाहारञ्च यथेप्सितम् ॥

Habiendo cumplido la secuencia que comienza con el baño—todo en el debido orden—luego tomó la bebida de miel y otros deleites, y comió alimento según su deseo.

Verse 113

ततः कुवलयाश्वेन हृदयोत्सवभूतया । कथया स्वल्पकं कालं स्थास्यामो हृष्टचेतसः ॥

Luego, con Kuvalayāśva, mediante una conversación que se volvió fiesta para el corazón, permaneceremos un breve tiempo, con la mente deleitada.

Verse 114

अनुमेना च तन्मौनं वचः शत्रुजितः सुतः । तथा चकार नृपतिः पन्नगानामुदारधीः ॥

Y el hijo de Śatrujit, con su silencio, asintió a aquellas palabras; así actuó el rey, magnánimo señor entre las serpientes, conforme a ello.

Verse 115

समेत्य तैरात्मजभूपनन्दनैर्महोरगाणामधिपः स सत्यवाक् । मुदान्वितोऽन्नानि मधूनि चात्मवान् यथोपयोगं बुभुजे स भोगभुक् ॥

Al encontrarse con aquellos hijos del rey, el veraz señor de las grandes serpientes, lleno de gozo y dueño de sí, tomó alimentos y bebidas de miel de manera conveniente—él, el gozador de los goces.