Adhyaya 22: Kuvalayashva’s Death through Daitya-Deceit and Madalasa’s Self-Immolation

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे कुवलयाश्वीयॆ मदालसापरिणयनं नामैकविंशोऽध्यायः । द्वाविंशोऽध्यायः । पुत्रावूचतुः । ततः काले बहुतिथे गते राजा पुनः सुतम् । प्राह गच्छाशु विप्राणां त्राणाय चर मेदिनीम् ॥

Así, en el venerable Mārkaṇḍeya Purāṇa, en la sección de Kuvalayāśva, concluye el capítulo vigésimo primero llamado «El matrimonio de Madālasā». Ahora comienza el capítulo vigésimo segundo. «Los hijos dijeron:» Luego, tras haber transcurrido mucho tiempo, el rey dijo de nuevo a su hijo: «Ve pronto para la protección de los brāhmaṇas; recorre la tierra».

Verse 2

अश्वमेनं समारुह्य प्रातः प्रातर्दिने दिने । अबाधा द्विजमुख्यानामन्वेष्टव्या सदैव हि ॥

Monta este caballo; cada día, mañana tras mañana. Debes velar siempre para que los más eminentes entre los nacidos dos veces —los sabios brahmanes— permanezcan ilesos y sin turbación.

Verse 3

दुर्वृत्ताः सन्ति शतशो दानवाः पापयोनयः । तेभ्यो न स्याद्यथा बाधा मुनीनां त्वं तथा कुरु ॥

Hay centenares de malvados Dānavas, nacidos de orígenes pecaminosos. Obra de tal modo que, por causa de ellos, ningún daño alcance a los sabios.

Verse 4

स यथोक्तस्ततः पित्रा तथा चक्रे नृपात्मजः । परिक्रम्य महीं सर्वां ववन्दे चरणौ पितुः ॥

Así instruido por su padre, el príncipe obró exactamente de ese modo. Tras recorrer toda la tierra, se postró ante los pies de su padre.

Verse 5

अहन्यहन्यनुप्राप्ते पूर्वाह्ने नृपनन्दनः । ततश्च शेषं दिवसं तया रेमे सुमध्यया ॥

Cada día, al llegar el tiempo del ante-meridiano, el hijo del rey cumplía su deber; y luego, durante el resto del día, se divertía con aquella dama de esbelta cintura.

Verse 6

एकदा तु चारन् सोऽथ ददर्श यमुनातटे । पातालकेतोरनुजं तालकेतुं कृताश्रमम् ॥

Una vez, mientras vagaba, vio en la ribera del Yamunā a Tālaketu, el hermano menor de Pātālaketu, quien había establecido un āśrama (ermita).

Verse 7

मायावी दानवः सोऽथ मुनिरूपं समास्थितः । स प्राह राजपुत्रं तं पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥

Aquel Dānava, diestro en la ilusión (māyā), asumió la forma de un sabio. Recordando una enemistad anterior, habló al príncipe.

Verse 8

राजपुत्र ब्रवीमि त्वां तत् कुरुष्व यदीच्छसि । न च ते प्रार्थनाभङ्गः कार्यः सत्यप्रतिश्रव ॥

Príncipe, te digo esto: hazlo si así lo deseas. Pero no debes quebrantar una petición, oh tú cuyo voto es la verdad.

Verse 9

यक्ष्ये यज्ञेन धर्माय कर्तव्याश्च तथेष्टयः । चितयस्तत्र कर्तव्या नास्ति मे दक्षिणा यतः ॥

Ofreceré un yajña por causa del dharma, y han de cumplirse los ritos debidos. Allí deben construirse las citayās (estructuras de pira/altar), pero no tengo dakṣiṇā, la ofrenda debida al sacerdote.

Verse 10

अतः प्रयच्छ मे वीर हिरण्यार्थं स्वभूषणम् । यदेतत् कण्ठलग्नं ते रक्ष चेमं माश्रमम् ॥

Por ello, oh héroe, dame tu adorno a cambio de oro: éste que cuelga de tu cuello. Y protege también este mi eremitorio.

Verse 11

यावदन्तर्जले देवं वरुणं यादसां पतिम् । वैदिकैर्वारुणैर्मन्त्रैः प्रजानां पुष्टिहेतुकैः ॥

Hasta que (él adore) en las aguas al dios Varuṇa, señor de los seres acuáticos, con mantras védicos de Varuṇa, causa del sustento y la prosperidad del pueblo—

Verse 12

अभिष्टूय त्वरायुक्तः समभ्येमीति वादिनम् । तं प्रणम्य ततः प्रादात् स तस्मै कण्ठभूषणम् ॥

Habiéndole alabado, e impulsado por la urgencia, dijo: «Me acercaré / me aproximaré». Luego, inclinándose ante él, le entregó un adorno en forma de collar.

Verse 13

प्राह यैनं भवान् यातु निर्व्यलीकेन चेतसा । स्थास्यामि तावदत्रैव तवाश्रमसमीपतः ॥

Dijo: «Vaya vuestra merced, con la mente libre de engaño. Yo permaneceré aquí por el momento, cerca de tu ermita.»

Verse 14

तवादेशान्महाभाग यावदागमनं तव । न ते 'त्र कश्चिदाबाधां करिष्यति मयि स्थिते । विश्रब्धश्चात्वरन् ब्रह्मन् कुरुष्व त्वं मनोगतम् ॥

Oh afortunado, por tu mandato, hasta tu regreso, mientras yo permanezca apostado aquí, nadie te causará molestia alguna. Con confianza y sin demora, oh brahmán, haz lo que tienes en mente.

Verse 15

पुत्रावूचतुः एकमुक्तस्ततस्तेन स ममज्ज नदीजले । ररक्ष सो 'पि तस्यैव मायाविहितमाश्रमम् ॥

Los dos hijos hablaron; y, tras pronunciarse una sola declaración, él se zambulló en las aguas del río. Él mismo protegió aquel mismo eremitorio, que había sido formado por poder mágico.

Verse 16

गत्वा जलाशयात् तस्मात् तालकेतुश्च तत्परम् । मदालसायाः प्रत्यक्षमन्येषाञ्चैतदुक्तवान् ॥

Entonces Tālāketu, tras salir de aquel estanque, expuso de inmediato este relato en presencia misma de Madālasā y de los demás.

Verse 17

तालकेतुरुवाच वीरः कुवलयाश्वो 'सौ ममाश्रमसमीपतः । केनापि दुष्टदैत्येन कुर्वन् रक्षां तपस्विनाम् ॥

Dijo Tālāketu: «El héroe Kuvalayāśva está cerca de mi ermita, dando amparo a los ascetas; pero, a causa de algún daitya malvado…»

Verse 18

युध्यमानो यथाशक्ति निघ्नन् ब्रह्मद्विषो युधि । मायामाश्रित्य पापेन भिन्नः शूलेन वक्षसी ॥

Luchando con todas sus fuerzas, abatía en batalla a quienes odian a Brahman (esto es, el orden brahmánico y la ley sagrada); pero aquel pecador, recurriendo a la māyā, le atravesó el pecho con un tridente.

Verse 19

म्रियमाणेन तेनिदं दत्तं मे कण्ठभूषणम् । प्रापितश्चाग्निसंयोगं स वने शूद्रतापसैः ॥

Al morir, me entregó este adorno en forma de collar. Y en el bosque, ascetas śūdra lo pusieron en contacto con el fuego (para la cremación).

Verse 20

कृतार्तहरेषाशब्दो वै त्रस्तः साश्रुविलोचनः । नीतः सो 'श्वश्च तेनैव दानवेन दुरात्मना ॥

Entre gritos y relinchos de angustia, aterrados y con los ojos llenos de lágrimas, él y el caballo fueron llevados por ese mismo dānava de alma perversa.

Verse 21

एतन्मया नृशंसनेन दृष्टं दुष्कृतकारिणा । यदत्रानन्तरं कृत्यं क्रियतां तदकाळिकम् ॥

Esto lo he visto yo mismo, aunque sea cruel y autor de malas acciones. Lo que deba hacerse a continuación en este asunto, hágase de inmediato, sin demora.

Verse 22

हृदयाश्वासनञ्चैतद् गृह्यतां कण्ठभूषणम् । नास्माकं हि सुवर्णेन कृत्यमस्ति तपस्विनाम् ॥

«Acepta este collar como consuelo del corazón. Pues nosotros, los ascetas, en verdad no tenemos uso alguno del oro»។

Verse 23

पुत्रावूचतुः इत्युक्त्वोत्सृज्य दत्त्वा भूमौ स जगाम यथागतम् । निपपात जनः सोऽथ शोकार्तो मूर्च्छयातुरः ॥

Dicho esto, los dos hijos—tras soltarlo y depositarlo en el suelo—se marcharon tal como habían venido. Entonces aquella persona/aquellas gentes, heridos por el duelo y abatidos por el desmayo, cayeron al suelo.

Verse 24

तत्क्षणात् चेतनां प्राप्य सर्वास्ता नृपयोषितः । राजपत्नीश्च राजा च विलेपुरतिदुःखिताः ॥

En ese mismo instante, al recobrar el sentido, todas aquellas mujeres reales—las reinas del rey y el propio rey también—se lamentaron, sobrecogidos por el dolor.

Verse 25

मदालसा तु द् दृष्ट्वा तदीयं कण्ठभूषणम् । तत्याजाशु प्रियान् प्राणान् श्रुत्वा च निहन्त पतिम् ॥

Pero Mādālasā, al ver aquel collar y al oír que su esposo había sido muerto, abandonó presto su amado aliento vital.

Verse 26

ततस्तथा महाक्रन्दः पौराणां भवनेष्वभूत् । यथैव तस्य नृपतेः स्वगेहे समवर्तत ॥

Entonces se alzó también un gran llanto en las casas de los habitantes de la ciudad, tal como había sucedido en la propia morada del rey.

Verse 27

राजा च तां मृतां दृष्ट्वा विना भर्त्रा मदालसाम् । प्रत्युवाच जनं सर्वं विमृश्य सुस्थमानसः ॥

El rey, al ver a Mādālasā muerta y sin su esposo, respondió a todo el pueblo, tras reflexionar con mente serena y firme.

Verse 28

न रोदितव्यं पश्यामि भवतामात्मनस्तथा । सर्वेषामेव संचित्य सम्बन्धानामनित्यताम् ॥

“No veo motivo para que lloréis así por vosotros mismos—pues, al reflexionar, se comprende que todas las relaciones, para todos, son impermanentes.”

Verse 29

किंनु शोचामि तनयं किंनु शोचाम्यहं स्नुषाम् । विमृश्य कृतकृत्यत्वाम्नम्येऽशोच्यावुभावपि ॥

“¿A quién, en verdad, he de llorar—a mi hijo o a mi nuera? Tras reflexionar, me inclino ante la verdad: a ninguno de los dos se debe llorar, pues han cumplido lo que debía hacerse.”

Verse 30

मच्छ्रु श्रुपुर्मद्वचनाद्द्विजरक्षणतत्परः । प्राप्तो मे यः सुतो मृत्युं कथं शोच्यः स धीमताम् ॥

“Obediente a mis palabras y entregado a proteger a los dos veces nacidos (brāhmaṇas), mi hijo encontró la muerte. ¿Cómo habría de ser él motivo de duelo para los sabios?”

Verse 31

अवश्यं याति यद्देहं तद्द्विजानां कृते यदि । मम पुत्रेण संत्यक्तं नन्वभ्युदयकारि तत् ॥

“Si el cuerpo ha de partir (perecer) inevitablemente, entonces, cuando mi hijo lo ha abandonado por causa de los dos veces nacidos, ¿no es eso motivo de bienestar y elevación?”

Verse 32

इयञ्च सत्कुलोत्पन्ना भर्तर्येवमनुव्रताम् । कथन्नु शोच्या नारीणां भर्तुरन्यन्न दैवतं ॥

Ella nace en una familia noble y, por ello, se entrega con devoción a su esposo. ¿Cómo, en verdad, habría de compadecerse a tal mujer—si para las mujeres no hay deidad distinta del marido?

Verse 33

अस्माकं बान्धवानाञ्च तथान्येषां दयावताम् । शोच्या ह्येषा भवेदेवं यदि भर्त्रा वियोगिनी ॥

Para nuestros parientes—y también para otros de corazón compasivo—ella sería, en efecto, digna de lástima de este modo, si estuviera separada de su esposo.

Verse 34

या तु भर्तुर्वधं श्रुत्वा तत्क्षणादेव भामिनी । भर्तारमनुयातेयं न शोच्यातो विपश्चिताम् ॥

Pero aquella mujer de ánimo firme que, al oír la muerte violenta de su esposo, lo siguió de inmediato—no debe ser llorada por los sabios.

Verse 35

ताः शोच्या या वियोगिन्यो न शोच्या या मृताः सह । भर्त्रा वियोगस्त्वनया नानुभूतः कृतज्ञया ॥

Las mujeres que viven en separación son dignas de compasión; las que murieron junto (con el esposo) no lo son. Pues esta mujer agradecida no experimentó separación de su marido.

Verse 36

दातारं सर्वसौख्यानामिह चामुत्र चोभयोः । लोकयोः का हि भर्तारं नारी मन्येत मानुषम् ॥

(El esposo) es el dador de toda dicha aquí y en el más allá, en ambos mundos. ¿Qué mujer, en verdad, consideraría a su marido como mero humano?

Verse 37

नासौ शोच्यो न चैवेयं नाहं तज्जननी न च । त्यजता ब्राह्मणार्त्थाय प्राणान् सर्वे स्म तारिताः ॥

«No debe ser llorado él, ni ella; ni yo (debo ser llorada), ni soy su madre en el sentido del duelo. Por haber entregado su vida por un brāhmaṇa, todos nosotros hemos sido liberados.»

Verse 38

विप्राणं मम धर्मस्य गतः स हि महामतिः । आनृण्यमर्धभुक्तस्य त्यागाद् देहस्य मे सुतः ॥

«Aquel magnánimo ha ido como sostén del brāhmaṇa y de mi dharma. Mi hijo, tras gozar sólo la mitad de la vida que le estaba destinada, alcanzó la ausencia de deuda al abandonar su cuerpo.»

Verse 39

मातुः सतीत्वं मद्वंशवैमल्यं शौर्यमात्मनः । संग्रामे संत्यजन् प्राणान् नात्यजद् द्विजरक्षणम् ॥

«(Él sostuvo) la castidad de su madre, la pureza de mi linaje y su propio valor. Aunque entregó la vida en la batalla, no abandonó la protección del dos veces nacido (brāhmaṇa).»

Verse 40

पुत्रावूचतुः ततः कुवलयाश्वस्य माता भर्तुरनन्तरम् । श्रुत्वा पुत्रवधं तादृक् प्राह दृष्ट्वा तु तं पतिम् ॥

«Entonces hablaron los dos hijos. Después de ello, la madre de Kuvalayāśva, inmediatamente tras la muerte de su esposo, al oír de tal muerte de su hijo, habló al ver a su marido.»

Verse 41

मातोवाच न मे मात्रा न मे स्वस्त्रा प्राप्ता प्रीतिर्नृपेदृशी । श्रुत्वा मुनिपरित्राणे हतं पुत्रं यथा मया ॥

«La madre dijo: “Oh rey, jamás he obtenido tal gozo por ser madre, ni por ser hermana, como el que siento al oír que mi hijo fue muerto mientras protegía a un sabio.”»

Verse 42

शोचतां बान्धवानां ये निःश्वसन्तोऽतिदुःखिताः । म्रियन्ते व्याधिना क्लिष्टास्तेषां माता वृथाप्रजा ॥

Quienes, mientras sus parientes se lamentan, mueren en la miseria—suspirando, sumamente afligidos, atormentados por la enfermedad—para tales hombres, la maternidad de la madre resulta vana.

Verse 43

संग्रामे युध्यमाना येऽभीता गोद्विजरक्षणे । क्षुण्णाः शस्त्रैर्विपद्यन्ते त एव भुवि मानवाः ॥

Quienes combaten en la batalla sin temor, para la protección de las vacas y de los brāhmaṇas, y caen—abatidos por las armas—solo ellos son verdaderamente hombres sobre la tierra.

Verse 44

अर्थिनां मित्रवर्गस्य विद्विषाञ्च पराङ्मुखः । यो न याति पिता तेन पुत्री माता च वीरसूः ॥

Aquel padre que no “sale adelante”—apartándose de los suplicantes, de su círculo de amigos y de los adversarios—para él, aun una hija y una madre que engendra héroes quedan como perdidas, sin propósito, vergonzosamente incumplidas.

Verse 45

गर्भक्लेशः स्त्रियो मन्ये साफल्यं भजते तदा । यदारिविजयी वा स्यात् संग्रामे वा हतः सुतः ॥

Pienso que la dureza del embarazo se cumple de veras para las mujeres cuando el hijo o bien llega a ser vencedor de los enemigos—o bien es muerto en la batalla.

Verse 46

पुत्रावूचतुः ततः स राजा संस्कारं पुत्रपत्नीमलम्भयत् । निर्गम्य च बहिः स्नातो ददौ पुत्राय चोदकम् ॥

Entonces hablaron los dos hijos; después de ello, el rey dispuso los ritos para la esposa de su hijo. Saliendo afuera y bañándose, ofreció también la ofrenda de agua (udaka) a su hijo.

Verse 47

तालकेतुश्च निर्गम्य तथैव यमुनाजलात् । राजपुत्रमुवाचेदं प्रणयान्मधुरं वचः ॥

Y también Tālaketu, al surgir de las aguas del Yamunā, dijo al príncipe estas dulces palabras, movido por el afecto.

Verse 48

गच्छ भूपालपुत्र ! त्वं कृतार्थोऽहं कृतस्त्वया । कार्यं चिराभिलषितं त्वय्यत्राविचले स्थिते ॥

Ve, oh príncipe. Por ti he quedado colmado; la obra largamente anhelada se ha cumplido mientras tú permanecías aquí firme.

Verse 49

वारुणं यज्ञकार्यञ्च जलेशस्य महात्मनः । तन्मया साधितं सर्वं यन्ममासीदभीप्सितम् ॥

El deber sacrificial vinculado a Varuṇa—el rito del gran Señor de las aguas—ha sido cumplido por mí por completo; todo cuanto deseaba ha sido alcanzado.

Verse 50

प्रणिपत्य स तं प्रायाद्राजपुत्रः पुरं पितुः । समारुह्य तमेवाश्वं सुपर्णानिलविक्रमम् ॥

Tras inclinarse ante él, el príncipe partió hacia la ciudad de su padre, montando aquel mismo caballo, veloz en su paso como Garuḍa y como el viento.