Adhyaya 89

Verse 1

श्रीशुक उवाच सरस्वत्यास्तटे राजन्नृषय: सत्रमासत । वितर्क: समभूत्तेषां त्रिष्वधीशेषु को महान् ॥ १ ॥

Dijo Śukadeva Gosvāmī: Oh rey, a orillas del río Sarasvatī un grupo de sabios celebraba un sacrificio satra. Entonces surgió entre ellos una controversia: ¿cuál de las tres deidades principales es la suprema?

Verse 2

तस्य जिज्ञासया ते वै भृगुं ब्रह्मसुतं नृप । तज्ज्ञप्‍त्‍यै प्रेषयामासु: सोऽभ्यगाद् ब्रह्मण: सभाम् ॥ २ ॥

Deseosos de resolver aquella cuestión, oh Rey, los sabios enviaron a Bhṛgu, hijo del Señor Brahmā, para hallar la respuesta. Primero fue a la corte de su padre, Brahmā.

Verse 3

न तस्मै प्रह्वणं स्तोत्रं चक्रे सत्त्वपरीक्षया । तस्मै चुक्रोध भगवान् प्रज्वलन् स्वेन तेजसा ॥ ३ ॥

Para probar cuán firmemente estaba Brahmā en la cualidad de la bondad, Bhṛgu no se inclinó ante él ni lo glorificó con oraciones. Entonces el Señor se enfureció, ardiendo con su propio esplendor.

Verse 4

स आत्मन्युत्थितं मन्युमात्मजायात्मना प्रभु: । अशीशमद् यथा वह्निं स्वयोन्या वारिणात्मभू: ॥ ४ ॥

Aunque la ira hacia su hijo se alzaba en su corazón, el señor Brahmā la dominó con su inteligencia, así como el fuego se apaga con su propio producto, el agua.

Verse 5

तत: कैलासमगमत् स तं देवो महेश्वर: । परिरब्धुं समारेभ उत्थाय भ्रातरं मुदा ॥ ५ ॥

Luego Bhṛgu fue al monte Kailāsa. Allí el dios Mahāśvara, Śiva, se levantó gozoso y avanzó para abrazar a su hermano.

Verse 6

नैच्छत्त्वमस्युत्पथग इति देवश्चुकोप ह । शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे तिग्मलोचन: ॥ ६ ॥ पतित्वा पादयोर्देवी सान्‍त्‍वयामास तं गिरा । अथो जगाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दन: ॥ ७ ॥

Pero Bhṛgu rechazó su abrazo y le dijo: «Eres un desviado del camino». Entonces Śiva, de mirada feroz, se enfureció; alzó su tridente y estuvo por matar a Bhṛgu. La Diosa Devī cayó a sus pies y, con palabras, lo apaciguó. Luego Bhṛgu partió a Vaikuṇṭha, donde mora el Señor Janārdana.

Verse 7

नैच्छत्त्वमस्युत्पथग इति देवश्चुकोप ह । शूलमुद्यम्य तं हन्तुमारेभे तिग्मलोचन: ॥ ६ ॥ पतित्वा पादयोर्देवी सान्‍त्‍वयामास तं गिरा । अथो जगाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दन: ॥ ७ ॥

Bhṛgu rehusó el abrazo y dijo: «Eres un desviado, un hereje». Entonces el Señor Śiva se enfureció; con ojos ardientes alzó su tridente y estuvo por matar a Bhṛgu. La Diosa Devī cayó a sus pies y, con palabras suaves, lo apaciguó. Luego Bhṛgu partió a Vaikuṇṭha, donde mora el Señor Janārdana.

Verse 8

शयानं श्रिय उत्सङ्गे पदा वक्षस्यताडयत् । तत उत्थाय भगवान् सह लक्ष्म्या सतां गति: ॥ ८ ॥ स्वतल्पादवरुह्याथ ननाम शिरसा मुनिम् । आह ते स्वागतं ब्रह्मन् निषीदात्रासने क्षणम् । अजानतामागतान् व: क्षन्तुमर्हथ न: प्रभो ॥ ९ ॥

En Vaikuṇṭha, el Señor Supremo yacía con la cabeza en el regazo de Śrī; Bhṛgu lo golpeó en el pecho con el pie. Entonces el Bhagavān, meta suprema de los santos, se incorporó junto con Lakṣmī en señal de respeto. Bajó de su lecho, inclinó la cabeza ante el sabio y dijo: «Bienvenido, oh brāhmaṇa; siéntate un momento en este asiento y descansa. Perdónanos, señor, por no advertir tu llegada».

Verse 9

शयानं श्रिय उत्सङ्गे पदा वक्षस्यताडयत् । तत उत्थाय भगवान् सह लक्ष्म्या सतां गति: ॥ ८ ॥ स्वतल्पादवरुह्याथ ननाम शिरसा मुनिम् । आह ते स्वागतं ब्रह्मन् निषीदात्रासने क्षणम् । अजानतामागतान् व: क्षन्तुमर्हथ न: प्रभो ॥ ९ ॥

En Vaikuṇṭha, el Señor Supremo yacía con la cabeza en el regazo de Śrī; Bhṛgu lo golpeó en el pecho con el pie. Entonces el Bhagavān, meta suprema de los santos, se incorporó junto con Lakṣmī en señal de respeto. Bajó de su lecho, inclinó la cabeza ante el sabio y dijo: «Bienvenido, oh brāhmaṇa; siéntate un momento en este asiento y descansa. Perdónanos, señor, por no advertir tu llegada».

Verse 10

पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांश्च मद्गतान् । पादोदकेन भवतस्तीर्थानां तीर्थकारिणा ॥ १० ॥ अद्याहं भगवँल्ल‍क्ष्‍म्‍या आसमेकान्तभाजनम् । वत्स्यत्युरसि मे भूतिर्भवत्पादहतांहस: ॥ ११ ॥

El Bhagavān dijo: «Purifícame a Mí, a Mi morada y a los reinos de los regentes del universo que se refugian en Mí, con el agua que ha lavado tus pies, la cual santifica incluso a los lugares de peregrinación. Hoy, oh señor, pues tu pie ha destruido mis faltas, me he vuelto el refugio exclusivo de Lakṣmī; ella consentirá en morar en mi pecho».

Verse 11

पुनीहि सहलोकं मां लोकपालांश्च मद्गतान् । पादोदकेन भवतस्तीर्थानां तीर्थकारिणा ॥ १० ॥ अद्याहं भगवँल्ल‍क्ष्‍म्‍या आसमेकान्तभाजनम् । वत्स्यत्युरसि मे भूतिर्भवत्पादहतांहस: ॥ ११ ॥

El Bhagavān dijo: «Purifícame a Mí, a Mi morada y a los reinos de los regentes del universo que se refugian en Mí, con el agua que ha lavado tus pies, la cual santifica incluso a los lugares de peregrinación. Hoy, oh señor, pues tu pie ha destruido mis faltas, me he vuelto el refugio exclusivo de Lakṣmī; ella consentirá en morar en mi pecho».

Verse 12

श्रीशुक उवाच एवं ब्रुवाणे वैकुण्ठे भृगुस्तन्मन्द्रया गिरा । निर्वृतस्तर्पितस्तूष्णीं भक्त्युत्कण्ठोऽश्रुलोचन: ॥ १२ ॥

Śukadeva Gosvāmī dijo: Al oír las solemnes palabras del Señor Vaikuṇṭha, Bhṛgu quedó plenamente satisfecho y dichoso. Abrumado por el éxtasis devocional, guardó silencio, con los ojos colmados de lágrimas.

Verse 13

पुनश्च सत्रमाव्रज्य मुनीनां ब्रह्मवादिनाम् । स्वानुभूतमशेषेण राजन् भृगुरवर्णयत् ॥ १३ ॥

Oh rey, Bhṛgu regresó entonces al recinto del sacrificio de los sabios brahmavādīs y les relató por completo toda su experiencia.

Verse 14

तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥

Al oír el relato de Bhṛgu, los sabios quedaron asombrados; libres de toda duda, se convencieron aún más de que Viṣṇu es el Señor supremo. De Él proceden la paz y la ausencia de temor, los principios esenciales del dharma, el desapego unido al conocimiento, los ocho poderes del yoga místico y Su gloria, que limpia las impurezas del corazón. Él es llamado la meta suprema de los sādhus pacíficos y ecuánimes—los desinteresados que han abandonado toda violencia. Su forma más querida es la pureza del sattva, y los brāhmaṇas son Sus deidades venerables; los de intelecto agudo, establecidos en la paz interior, Lo adoran sin motivos egoístas.

Verse 15

तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥

Al oír el relato de Bhṛgu, los sabios quedaron asombrados; libres de toda duda, se convencieron aún más de que Viṣṇu es el Señor supremo. De Él proceden la paz y la ausencia de temor, los principios esenciales del dharma, el desapego unido al conocimiento, los ocho poderes del yoga místico y Su gloria, que limpia las impurezas del corazón. Él es llamado la meta suprema de los sādhus pacíficos y ecuánimes—los desinteresados que han abandonado toda violencia. Su forma más querida es la pureza del sattva, y los brāhmaṇas son Sus deidades venerables; los de intelecto agudo, establecidos en la paz interior, Lo adoran sin motivos egoístas.

Verse 16

तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥

Al oír el relato de Bhṛgu, los sabios quedaron asombrados; libres de toda duda, se convencieron aún más de que Viṣṇu es el Señor supremo. De Él proceden la paz y la ausencia de temor, los principios esenciales del dharma, el desapego unido al conocimiento, los ocho poderes del yoga místico y Su gloria, que limpia las impurezas del corazón. Él es llamado la meta suprema de los sādhus pacíficos y ecuánimes—los desinteresados que han abandonado toda violencia. Su forma más querida es la pureza del sattva, y los brāhmaṇas son Sus deidades venerables; los de intelecto agudo, establecidos en la paz interior, Lo adoran sin motivos egoístas.

Verse 17

तन्निशम्याथ मुनयो विस्मिता मुक्तसंशया: । भूयांसं श्रद्दधुर्विष्णुं यत: शान्तिर्यतोऽभयम् ॥ १४ ॥ धर्म: साक्षाद् यतो ज्ञानं वैराग्यं च तदन्वितम् । ऐश्वर्यं चाष्टधा यस्माद् यशश्चात्ममलापहम् ॥ १५ ॥ मुनीनां न्यस्तदण्डानां शान्तानां समचेतसाम् । अकिञ्चनानां साधूनां यमाहु: परमां गतिम् ॥ १६ ॥ सत्त्वं यस्य प्रिया मूर्तिर्ब्राह्मणास्त्विष्टदेवता: । भजन्त्यनाशिष: शान्ता यं वा निपुणबुद्धय: ॥ १७ ॥

Al oír el relato de Bhṛgu, los sabios quedaron maravillados; libres de toda duda, se convencieron de que Viṣṇu es el Señor supremo. De Él proceden la paz, la ausencia de temor, la esencia del dharma, el desapego unido al conocimiento, los ocho poderes del yoga místico y la glorificación que limpia las impurezas de la mente. Él es la meta suprema de los santos pacíficos y ecuánimes, desinteresados y apartados de la violencia. Su forma más querida es la pureza del sattva, y los brāhmaṇas son sus deidades venerables. Quienes poseen intelecto agudo y serenidad interior lo adoran sin motivos egoístas.

Verse 18

त्रिविधाकृतयस्तस्य राक्षसा असुरा: सुरा: । गुणिन्या मायया सृष्टा: सत्त्वं तत्तीर्थसाधनम् ॥ १८ ॥

El Señor se manifiesta en tres clases de seres —Rākṣasas, Asuras y Suras— creados por Su māyā, compuesta de guṇas, y condicionados por esos modos. Pero entre los tres guṇas, el sattva es el medio para alcanzar la meta suprema.

Verse 19

श्रीशुक उवाच इत्थं सारस्वता विप्रा नृणां संशयनुत्तये । पुरुषस्य पदाम्भोजसेवया तद्गतिं गता: ॥ १९ ॥

Śukadeva dijo: Así, los eruditos brāhmaṇas que vivían a orillas del Sarasvatī llegaron a esta conclusión para disipar las dudas de todos. Luego prestaron servicio devocional a los pies de loto del Purusha Supremo y alcanzaron Su morada.

Verse 20

श्रीसूत उवाच इत्येतन्मुनितनयास्यपद्मगन्ध- पीयूषं भवभयभित् परस्य पुंस: । सुश्लोकं श्रवणपुटै: पिबत्यभीक्ष्णं पान्थोऽध्वभ्रमणपरिश्रमं जहाति ॥ २० ॥

Sūta dijo: Así fluyó este néctar fragante del loto de la boca de Śukadeva, hijo del sabio Vyāsa. Esta hermosa glorificación de la Persona Suprema destruye el temor a la existencia material. El viajero que la bebe una y otra vez por los oídos olvida el cansancio de vagar por los caminos del mundo.

Verse 21

श्रीशुक उवाच एकदा द्वारवत्यां तु विप्रपत्न्‍या: कुमारक: । जातमात्रो भुवं स्पृष्ट्वा ममार किल भारत ॥ २१ ॥

Śukadeva dijo: Oh Bhārata, una vez en Dvārakā la esposa de un brāhmaṇa dio a luz a un hijo, pero el recién nacido murió en cuanto tocó el suelo.

Verse 22

विप्रो गृहीत्वा मृतकं राजद्वार्युपधाय स: । इदं प्रोवाच विलपन्नातुरो दीनमानस: ॥ २२ ॥

El brāhmaṇa tomó el cadáver y lo depositó a la puerta de la corte del rey Ugrasena. Luego, agitado y con el corazón abatido, llorando amargamente, dijo lo siguiente.

Verse 23

ब्रह्मद्विष: शठधियो लुब्धस्य विषयात्मन: । क्षत्रबन्धो: कर्मदोषात् पञ्चत्वं मे गतोऽर्भक: ॥ २३ ॥

Este indigno kṣatriya, enemigo de los brāhmaṇas, de mente taimada, codicioso y entregado a los placeres de los sentidos, por faltas en su deber ha llevado a mi niño a la muerte.

Verse 24

हिंसाविहारं नृपतिं दु:शीलमजितेन्द्रियम् । प्रजा भजन्त्य: सीदन्ति दरिद्रा नित्यदु:खिता: ॥ २४ ॥

Los ciudadanos que sirven a un rey perverso, que se complace en la violencia y no domina sus sentidos, quedan condenados a la pobreza y a un sufrimiento constante.

Verse 25

एवं द्वितीयं विप्रर्षिस्तृतीयं त्वेवमेव च । विसृज्य स नृपद्वारि तां गाथां समगायत ॥ २५ ॥

Así, el sabio brāhmaṇa padeció la misma tragedia con su segundo y tercer hijo. Cada vez dejó el cuerpo del niño muerto a la puerta del rey y entonó el mismo canto de lamentación.

Verse 26

तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित् केशवान्तिके । परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत ॥ २६ ॥ किंस्विद् ब्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धर: । राजन्यबन्धुरेते वै ब्राह्मणा: सत्रमासते ॥ २७ ॥

Cuando murió el noveno niño, Arjuna, que estaba cerca del Señor Keśava, oyó por casualidad el lamento del brāhmaṇa. Entonces Arjuna le dijo: «¿Qué sucede, venerable brāhmaṇa? ¿Acaso no hay aquí ni un arquero que pueda, al menos, plantarse ante tu casa con el arco en la mano? Estos kṣatriyas se comportan como si fueran brāhmaṇas, sentados ociosos en sacrificios de fuego».

Verse 27

तामर्जुन उपश्रुत्य कर्हिचित् केशवान्तिके । परेते नवमे बाले ब्राह्मणं समभाषत ॥ २६ ॥ किंस्विद् ब्रह्मंस्त्वन्निवासे इह नास्ति धनुर्धर: । राजन्यबन्धुरेते वै ब्राह्मणा: सत्रमासते ॥ २७ ॥

Cuando murió el noveno niño, Arjuna, que estaba cerca del Señor Keshava, escuchó el lamento del brāhmaṇa. Arjuna dijo: 'Mi querido brāhmaṇa, ¿no hay aquí ningún arquero? Estos kṣatriyas se comportan como si fueran sacerdotes ociosos en sacrificios de fuego.'

Verse 28

धनदारात्मजापृक्ता यत्र शोचन्ति ब्राह्मणा: । ते वै राजन्यवेषेण नटा जीवन्त्यसुम्भरा: ॥ २८ ॥

Los gobernantes de un reino en el que los brāhmaṇas lamentan la pérdida de riquezas, esposas e hijos son meros impostores que actúan como reyes para ganarse la vida.

Verse 29

अहं प्रजा: वां भगवन् रक्षिष्ये दीनयोरिह । अनिस्तीर्णप्रतिज्ञोऽग्निं प्रवेक्ष्ये हतकल्मष: ॥ २९ ॥

Mi señor, protegeré a la progenie de usted y su esposa, que están en tal angustia. Y si no cumplo esta promesa, entraré en el fuego para expiar mi pecado.

Verse 30

श्रीब्राह्मण उवाच सङ्कर्षणो वासुदेव: प्रद्युम्नो धन्विनां वर: । अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत् ॥ ३० ॥ तत् कथं नु भवान् कर्म दुष्करं जगदीश्वरै: । त्वं चिकीर्षसि बालिश्यात् तन्न श्रद्दध्महे वयम् ॥ ३१ ॥

El brāhmaṇa dijo: Ni Saṅkarṣaṇa, ni Vāsudeva, ni Pradyumna, el mejor de los arqueros, ni el inigualable guerrero Aniruddha pudieron salvar a mis hijos.

Verse 31

श्रीब्राह्मण उवाच सङ्कर्षणो वासुदेव: प्रद्युम्नो धन्विनां वर: । अनिरुद्धोऽप्रतिरथो न त्रातुं शक्नुवन्ति यत् ॥ ३० ॥ तत् कथं नु भवान् कर्म दुष्करं जगदीश्वरै: । त्वं चिकीर्षसि बालिश्यात् तन्न श्रद्दध्महे वयम् ॥ ३१ ॥

Entonces, ¿por qué intentas ingenuamente una hazaña que los todopoderosos Señores del universo no pudieron realizar? No podemos tomarte en serio.

Verse 32

श्रीअर्जुन उवाच नाहं सङ्कर्षणो ब्रह्मन् न कृष्ण: कार्ष्णिरेव च । अहं वा अर्जुनो नाम गाण्डीवं यस्य वै धनु: ॥ ३२ ॥

Śrī Arjuna dijo: Oh brāhmaṇa, no soy Saṅkarṣaṇa, ni Śrī Kṛṣṇa, ni siquiera el hijo de Kṛṣṇa. Soy Arjuna, el que empuña el arco Gāṇḍīva.

Verse 33

मावमंस्था मम ब्रह्मन् वीर्यं त्र्यम्बकतोषणम् । मृत्युं विजित्य प्रधने आनेष्ये ते प्रजा: प्रभो ॥ ३३ ॥

Oh brāhmaṇa, no menosprecies mi poder, capaz de complacer a Tryambaka (Śiva). Señor mío, aun venciendo a la Muerte en batalla, te traeré de vuelta a tus hijos.

Verse 34

एवं विश्रम्भितो विप्र: फाल्गुनेन परन्तप । जगाम स्वगृहं प्रीत: पार्थवीर्यं निशामयन् ॥ ३४ ॥

Oh atormentador de enemigos, así convencido por Phālguna (Arjuna), el brāhmaṇa regresó a su casa complacido, tras oír la declaración del valor de Pārtha.

Verse 35

प्रसूतिकाल आसन्ने भार्याया द्विजसत्तम: । पाहि पाहि प्रजां मृत्योरित्याहार्जुनमातुर: ॥ ३५ ॥

Cuando la esposa del excelso brāhmaṇa estaba otra vez por dar a luz, él, lleno de angustia, fue a Arjuna y suplicó: «¡Protege, protege a mi hijo de la Muerte!»

Verse 36

स उपस्पृश्य शुच्यम्भो नमस्कृत्य महेश्वरम् । दिव्यान्यस्‍त्राणि संस्मृत्य सज्यं गाण्डीवमाददे ॥ ३६ ॥

Tras tocar agua pura, ofrecer reverencias a Maheśvara (Śiva) y recordar los mantras de sus armas celestiales, Arjuna tensó el arco Gāṇḍīva.

Verse 37

न्यरुणत् सूतिकागारं शरैर्नानास्‍त्रयोजितै: । तिर्यगूर्ध्वमध: पार्थश्चकार शरपञ्जरम् ॥ ३७ ॥

Arjuna cercó la casa del parto disparando flechas unidas a diversas armas místicas. Así, el hijo de Pṛthā levantó una jaula protectora de flechas, cubriendo arriba, abajo y a los lados.

Verse 38

तत: कुमार: सञ्जातो विप्रपत्न्‍या रुदन्मुहु: । सद्योऽदर्शनमापेदे सशरीरो विहायसा ॥ ३८ ॥

Entonces la esposa del brāhmaṇa dio a luz a un niño; el recién nacido lloró un instante. Pero de inmediato, con su mismo cuerpo, desapareció en el cielo.

Verse 39

तदाह विप्रो विजयं विनिन्दन् कृष्णसन्निधौ । मौढ्यं पश्यत मे योऽहं श्रद्दधे क्लीबकत्थनम् ॥ ३९ ॥

Entonces el brāhmaṇa se burló de Arjuna ante el Señor Kṛṣṇa: “¡Miren mi necedad! Confié en la fanfarronería de un eunuco.”

Verse 40

न प्रद्युम्नो नानिरुद्धो न रामो न च केशव: । यस्य शेकु: परित्रातुं कोऽन्यस्तदवितेश्वर: ॥ ४० ॥

“Si ni Pradyumna, ni Aniruddha, ni Rāma, ni Keśava pueden salvar a alguien, ¿quién más podría protegerlo?”

Verse 41

धिगर्जुनं मृषावादं धिगात्मश्लाघिनो धनु: । दैवोपसृष्टं यो मौढ्यादानिनीषति दुर्मति: ॥ ४१ ॥

“¡Al infierno con Arjuna, el mentiroso! ¡Al infierno con el arco del fanfarrón! En su necedad, ese malintencionado cree poder traer de vuelta a quien el destino ya se llevó.”

Verse 42

एवं शपति विप्रर्षौ विद्यामास्थाय फाल्गुन: । ययौ संयमनीमाशु यत्रास्ते भगवान् यम: ॥ ४२ ॥

Mientras el sabio brāhmaṇa seguía colmándolo de reproches, Arjuna, llamado Fālguna, recurrió a una invocación mística y partió de inmediato a Saṁyamanī, la ciudad donde mora el Señor Yamarāja.

Verse 43

विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्रीमगात् पुरीम् । आग्नेयीं नैऋर्तीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ । रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुध: ॥ ४३ ॥ ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुत: । अग्निं विविक्षु: कृष्णेन प्रत्युक्त: प्रतिषेधता ॥ ४४ ॥

Al no ver allí al hijo del brāhmaṇa, Arjuna fue a las ciudades de Indra, Agni, Nirṛti, Soma, Vāyu y Varuṇa. Con las armas listas, registró todos los dominios del universo, desde Rasātala hasta la bóveda del cielo. Pero al no hallar en parte alguna al hijo del dvija y sintiéndose incapaz de cumplir su promesa, decidió entrar en el fuego sagrado; entonces el Señor Śrī Kṛṣṇa lo detuvo y le habló.

Verse 44

विप्रापत्यमचक्षाणस्तत ऐन्द्रीमगात् पुरीम् । आग्नेयीं नैऋर्तीं सौम्यां वायव्यां वारुणीमथ । रसातलं नाकपृष्ठं धिष्ण्यान्यन्यान्युदायुध: ॥ ४३ ॥ ततोऽलब्धद्विजसुतो ह्यनिस्तीर्णप्रतिश्रुत: । अग्निं विविक्षु: कृष्णेन प्रत्युक्त: प्रतिषेधता ॥ ४४ ॥

Al no ver allí al hijo del brāhmaṇa, Arjuna fue a las ciudades de Indra, Agni, Nirṛti, Soma, Vāyu y Varuṇa. Con las armas listas, buscó desde Rasātala hasta la cúpula del cielo. Pero al no hallar al hijo del dvija y no poder cumplir su promesa, quiso entrar en el fuego sagrado; entonces Bhagavān Śrī Kṛṣṇa lo detuvo y habló.

Verse 45

दर्शये द्विजसूनूंस्ते मावज्ञात्मानमात्मना । ये ते न: कीर्तिं विमलां मनुष्या: स्थापयिष्यन्ति ॥ ४५ ॥

Yo te mostraré a los hijos del brāhmaṇa; así que no te desprecies a ti mismo de ese modo. Estos mismos hombres que ahora nos critican pronto establecerán nuestra fama inmaculada.

Verse 46

इति सम्भाष्य भगवानर्जुनेन सहेश्वर: । दिव्यं स्वरथमास्थाय प्रतीचीं दिशमाविशत् ॥ ४६ ॥

Tras hablar así con Arjuna, Bhagavān, el Señor Supremo, lo hizo subir con Él a Su carro divino, y juntos se dirigieron hacia el occidente.

Verse 47

सप्त द्वीपान् ससिन्धूंश्च सप्तसप्तगिरीनथ । लोकालोकं तथातीत्य विवेश सुमहत्तम: ॥ ४७ ॥

El carro del Señor sobrevoló las siete islas del universo medio, con sus océanos y sus siete montes principales. Luego cruzó el límite de Lokāloka y entró en la vasta región de oscuridad total.

Verse 48

तत्राश्वा: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहका: । तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ ॥ ४८ ॥ तान् द‍ृष्ट्वा भगवान् कृष्णो महायोगेश्वरेश्वर: । सहस्रादित्यसङ्काशं स्वचक्रं प्राहिणोत् पुर: ॥ ४९ ॥

En aquella oscuridad, los caballos del carro —Śaibya, Sugrīva, Meghapuṣpa y Balāhaka— perdieron el rumbo, oh el mejor de los Bhāratas. Al verlos así, el Señor Śrī Kṛṣṇa, soberano de los grandes yoguis, envió por delante Su disco Sudarśana, resplandeciente como mil soles.

Verse 49

तत्राश्वा: शैब्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहका: । तमसि भ्रष्टगतयो बभूवुर्भरतर्षभ ॥ ४८ ॥ तान् द‍ृष्ट्वा भगवान् कृष्णो महायोगेश्वरेश्वर: । सहस्रादित्यसङ्काशं स्वचक्रं प्राहिणोत् पुर: ॥ ४९ ॥

En aquella oscuridad, los caballos del carro —Śaibya, Sugrīva, Meghapuṣpa y Balāhaka— perdieron el rumbo, oh el mejor de los Bhāratas. Al verlos así, el Señor Śrī Kṛṣṇa, soberano de los grandes yoguis, envió por delante Su disco Sudarśana, resplandeciente como mil soles.

Verse 50

तम: सुघोरं गहनं कृतं महद् विदारयद् भूरितरेण रोचिषा । मनोजवं निर्विविशे सुदर्शनं गुणच्युतो रामशरो यथा चमू: ॥ ५० ॥

El Sudarśana del Señor penetró la oscuridad con su fulgor ardiente. Corriendo con la velocidad del pensamiento, desgarró aquella tiniebla terrible, densa y extendida, como la flecha disparada por Śrī Rāma atraviesa el ejército enemigo.

Verse 51

द्वारेण चक्रानुपथेन तत्तम: परं परं ज्योतिरनन्तपारम् । समश्न‍ुवानं प्रसमीक्ष्य फाल्गुन: प्रताडिताक्षो पिदधेऽक्षिणी उभे ॥ ५१ ॥

Siguiendo el camino del disco, el carro también atravesó la puerta de la oscuridad y alcanzó la luz suprema, infinita e ilimitada: el brahmajyoti que todo lo penetra. Al contemplar aquel resplandor cegador, a Arjuna (Phālguna) le dolieron los ojos y cerró ambos.

Verse 52

तत: प्रविष्ट: सलिलं नभस्वता बलीयसैजद् बृहदूर्मिभूषणम् । तत्राद्भ‍ुतं वै भवनं द्युमत्तमं भ्राजन्मणिस्तम्भसहस्रशोभितम् ॥ ५२ ॥

Luego entraron en una masa de agua resplandeciente, adornada por enormes olas agitadas por un viento poderoso. Dentro de aquel océano, Arjuna vio un palacio asombroso, más radiante que todo lo que había contemplado, embellecido por miles de columnas ornamentales engastadas con gemas brillantes.

Verse 53

तस्मिन् महाभोगमनन्तमद्भ‍ुतं सहस्रमूर्धन्यफणामणिद्युभि: । विभ्राजमानं द्विगुणेक्षणोल्बणं सिताचलाभं शितिकण्ठजिह्वम् ॥ ५३ ॥

En aquel palacio estaba la inmensa y sobrecogedora serpiente Ananta Śeṣa. Resplandecía con el fulgor de las gemas de sus mil capuchas, reflejado en el doble número de ojos temibles. Parecía el blanco monte Kailāsa, y sus cuellos y lenguas eran de un azul oscuro.

Verse 54

ददर्श तद्भ‍ोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्‍ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥

Entonces Arjuna vio a Mahā-Viṣṇu, la Suprema Personalidad de Dios, omnipresente y todopoderosa, sentado con sosiego sobre el lecho de la serpiente. Su tez azulada era como una densa nube de lluvia; vestía un hermoso paño amarillo; su rostro estaba sereno y sus amplios ojos eran encantadores; y tenía ocho brazos largos y gallardos. Sus abundantes cabellos quedaban bañados por el resplandor de los grupos de gemas que adornaban su corona y sus pendientes. Llevaba la joya Kaustubha, la marca de Śrīvatsa y una guirnalda de flores del bosque. Le servían sus asistentes personales, encabezados por Sunanda y Nanda; su cakra y otras armas en formas personificadas; y sus potencias consortes—Puṣṭi, Śrī, Kīrti y Ajā—junto con todas sus perfecciones místicas, como Señor de los seres supremos.

Verse 55

ददर्श तद्भ‍ोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्‍ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥

Arjuna vio a Mahā-Viṣṇu, la Suprema Personalidad de Dios, omnipresente y todopoderosa, sentado con sosiego sobre el lecho de la serpiente. Su tez era como una densa nube de lluvia; vestía un hermoso paño amarillo; su rostro estaba sereno y sus amplios ojos eran encantadores; y tenía ocho brazos largos y gallardos. El resplandor de las gemas de su corona y pendientes bañaba sus abundantes cabellos. Llevaba la joya Kaustubha, la marca de Śrīvatsa y una guirnalda de flores del bosque. Le servían Sunanda y Nanda, el cakra y otras armas en formas personificadas, y sus potencias—Puṣṭi, Śrī, Kīrti, Ajā—junto con todas sus perfecciones místicas, como Señor de los seres supremos.

Verse 56

ददर्श तद्भ‍ोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् । सान्द्राम्बुदाभं सुपिशङ्गवाससं प्रसन्नवक्त्रं रुचिरायतेक्षणम् ॥ ५४ ॥ महामणिव्रातकिरीटकुण्डल- प्रभापरिक्षिप्तसहस्रकुन्तलम् । प्रलम्बचार्वष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्मं वनमालया वृतम् ॥ ५५ ॥ सुनन्दनन्दप्रमुखै: स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूर्तिधरैर्निजायुधै: । पुष्‍ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलर्धिभि- र्निषेव्यमानं परमेष्ठिनां पतिम् ॥ ५६ ॥

Arjuna vio a Mahā-Viṣṇu, la Suprema Personalidad de Dios, omnipresente y todopoderosa, sentado en paz sobre el lecho de la serpiente. Su tez era como una densa nube de lluvia; vestía un hermoso paño amarillo; su rostro estaba sereno y sus amplios ojos eran encantadores; y tenía ocho brazos largos y gallardos. El brillo de las gemas de su corona y pendientes iluminaba sus abundantes cabellos. Llevaba la joya Kaustubha, la marca de Śrīvatsa y una guirnalda de flores del bosque. Le servían Sunanda y Nanda, el cakra y otras armas en formas personificadas, y sus potencias—Puṣṭi, Śrī, Kīrti, Ajā—junto con todas sus perfecciones místicas, como Señor de los seres supremos.

Verse 57

ववन्द आत्मानमनन्तमच्युतो जिष्णुश्च तद्दर्शनजातसाध्वस: । तावाह भूमा परमेष्ठिनां प्रभु- र्बद्धाञ्जली सस्मितमूर्जया गिरा ॥ ५७ ॥

En aquella forma infinita, Śrī Kṛṣṇa rindió homenaje a Su propio Ser, y Arjuna, sobrecogido ante el darśana de Mahā-Viṣṇu, también se postró. Luego, estando ambos con las palmas unidas ante Él, el todopoderoso Mahā-Viṣṇu, supremo Señor de todos los regentes del universo, sonrió y les habló con voz grave y llena de autoridad sagrada.

Verse 58

द्विजात्मजा मे युवयोर्दिद‍ृक्षुणा मयोपनीता भुवि धर्मगुप्तये । कलावतीर्णाववनेर्भरासुरान् हत्वेह भूयस्त्वरयेतमन्ति मे ॥ ५८ ॥

Dijo Mahā-Viṣṇu: Traje aquí a los hijos del brāhmaṇa porque deseaba verlos a ustedes dos, Mis expansiones, que han descendido a la tierra para proteger el dharma. En cuanto terminen de matar a los asuras que cargan a la tierra, vuelvan pronto a Mí.

Verse 59

पूर्णकामावपि युवां नरनारायणावृषी । धर्ममाचरतां स्थित्यै ऋषभौ लोकसङ्ग्रहम् ॥ ५९ ॥

Aunque todos sus deseos estén plenamente colmados, oh los más excelsos, por el bien de la gente en general continúen mostrando el ejemplo de conducta dhármica, como los sabios Nara y Nārāyaṇa.

Verse 60

इत्यादिष्टौ भगवता तौ कृष्णौ परमेष्ठिना । ॐ इत्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान् ॥ ६० ॥ न्यवर्तेतां स्वकं धाम सम्प्रहृष्टौ यथागतम् । विप्राय ददतु: पुत्रान् यथारूपं यथावय: ॥ ६१ ॥

Así instruidos por el Señor Supremo, Kṛṣṇa y Arjuna asintieron diciendo “Om”, y luego se postraron ante el todopoderoso Mahā-Viṣṇu, llevando consigo a los hijos del brāhmaṇa. Con gran júbilo regresaron a su morada, Dvārakā, por el mismo camino, y allí entregaron al brāhmaṇa a sus hijos en el mismo cuerpo de infantes y con la misma edad con que se habían perdido.

Verse 61

इत्यादिष्टौ भगवता तौ कृष्णौ परमेष्ठिना । ॐ इत्यानम्य भूमानमादाय द्विजदारकान् ॥ ६० ॥ न्यवर्तेतां स्वकं धाम सम्प्रहृष्टौ यथागतम् । विप्राय ददतु: पुत्रान् यथारूपं यथावय: ॥ ६१ ॥

Así instruidos por el Señor Supremo, Kṛṣṇa y Arjuna asintieron diciendo “Om”, y luego se postraron ante el todopoderoso Mahā-Viṣṇu, llevando consigo a los hijos del brāhmaṇa. Con gran júbilo regresaron a su morada, Dvārakā, por el mismo camino, y allí entregaron al brāhmaṇa a sus hijos en el mismo cuerpo de infantes y con la misma edad con que se habían perdido.

Verse 62

निशाम्य वैष्णवं धाम पार्थ: परमविस्मित: । यत्किञ्चित् पौरुषं पुंसां मेने कृष्णानुकम्पितम् ॥ ६२ ॥

Al contemplar la morada vaiṣṇava del Señor Viṣṇu, Arjuna quedó sobrecogido de asombro. Concluyó que todo poder extraordinario que se ve en los hombres es sólo manifestación de la misericordia de Śrī Kṛṣṇa.

Verse 63

इतीद‍ृशान्यनेकानि वीर्याणीह प्रदर्शयन् । बुभुजे विषयान् ग्राम्यानीजे चात्युर्जितैर्मखै: ॥ ६३ ॥

Así, el Señor Śrī Kṛṣṇa mostró en este mundo muchas otras hazañas heroicas semejantes. Parecía disfrutar de los placeres de la vida humana común y realizó sacrificios de fuego de poder inmenso.

Verse 64

प्रववर्षाखिलान् कामान् प्रजासु ब्राह्मणादिषु । यथाकालं यथैवेन्द्रो भगवान् श्रैष्ठ्यमास्थित: ॥ ६४ ॥

Habiendo demostrado Su supremacía, el Señor, en el tiempo oportuno, derramó sobre los brāhmaṇas y los demás súbditos todos los bienes deseables, tal como Indra derrama la lluvia.

Verse 65

हत्वा नृपानधर्मिष्ठान् घातयित्वार्जुनादिभि: । अञ्जसा वर्तयामास धर्मं धर्मसुतादिभि: ॥ ६५ ॥

Tras matar a muchos reyes entregados al adharma y hacer que devotos como Arjuna dieran muerte a otros, el Señor pudo asegurar fácilmente la ejecución del dharma mediante gobernantes piadosos como Yudhiṣṭhira.