Adhyaya 117

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह़्ा भारत भीष्मपर्वके अन्तर्गत भीष्मवधपर्वमें भीमसेनका पराक्रमविषयक एक सौ तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ११३ ॥। [दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल ५४ “लोक हैं।] ऑपन-माज छा डे: चतुर्दशाधिकशततमो< ध्याय: कौरवपक्षके प्रमुख महारथियोंके साथ युद्धमें भीमसेन और अर्जुनका अद्भुत पुरुषार्थ संजय उवाच अर्जुनस्तु रणे शल्यं यतमानं महारथम्‌ । छादयामास समरे शरै: संनतपर्वभि:

Sañjaya sprach: O König, damals auf dem Schlachtfeld bedeckte Arjuna den großen Wagenkämpfer Śalya—der nach dem Sieg rang—mit einem dichten Pfeilhagel, dessen Schäfte an den Gelenken gebogen waren, und überwältigte ihn im Kampf.

Verse 2

सुशर्माणं कृपं चैव त्रिभिस्त्रिभिरविध्यत । प्राग्ज्योतिषं च समरे सैन्धवं च जयद्रथम्‌

Sañjaya sprach: Er durchbohrte auch Suśarmā und Kṛpa, jeden mit drei Pfeilen. Und im Gedränge der Schlacht traf er ebenso den König von Prāgjyotiṣa (Bhagadatta) und den Herrscher von Sindhu, Jayadratha—jeden einzeln—mit drei Pfeilen, befiedert wie die Flügel eines Geiers, und bereitete ihnen scharfen Schmerz.

Verse 3

चित्रसेनं विकर्ण च कृतवर्माणमेव च । दुर्मर्षणं च राजेन्द्र ह्वावन्त्यौ च महारथौ

Sañjaya sprach: O König, er traf jeden von ihnen—Citrasena, Vikarṇa, Kṛtavarmā und Durmārṣaṇa, ebenso die beiden großen Wagenkämpfer, die Brüder Vinda und Anuvinda—mit je drei Pfeilen, deren Schäfte mit Federn wie die eines Geiers geschmückt waren.

Verse 4

शरैरतिरथो युद्धे पीडयन्‌ वाहिनीं तव

Sañjaya sprach: In der Schlacht quälte jener große Wagenkämpfer dein Heer und traf jeden Gegner mit drei Pfeilen—Pfeilen, die mit den Federn des Kaḍuka-Vogels befiedert waren—und stiftete so schneidenden Schmerz und Verwirrung in deinen Reihen.

Verse 5

जयद्रथो रणे पार्थ विद्ध्वा भारत सायकै: । भीम॑ विव्याध तरसा चित्रसेनरथे स्थित:

Sañjaya sprach: O Bhārata, nachdem Jayadratha Pārtha (Arjuna) in der Schlacht mit seinen Pfeilen verwundet hatte, durchbohrte er—auf Citraseṇas Wagen stehend—Bhīma rasch und mit großer Wucht.

Verse 6

शल्यश्न समरे जिष्णुं कृपश्च रथिनां वर: । विव्यधाते महाराज बहुधा मर्मभेदिभि:

Sañjaya sprach: O großer König, auf dem Schlachtfeld durchbohrten Śalya und Kṛpa—die Vornehmsten unter den Wagenkämpfern—Arjuna (Jiṣṇu) wieder und wieder auf vielerlei Weise mit Pfeilen, die die Lebenspunkte spalteten.

Verse 7

चित्रसेनादयश्वैव पुत्रास्तव विशाम्पते । पज्चभि: पज्चभिस्तूर्ण संयुगे निशितै: शरै:

Sañjaya sprach: „O Herr der Völker, deine Söhne—Citraseṇa und die anderen—wurden mitten im Getümmel rasch von scharfen Pfeilen getroffen, fünf um fünf. Dann wurde jeder von ihnen noch mit drei Pfeilen, mit Geierfedern befiedert, durchbohrt, was ihren Schmerz steigerte.“

Verse 8

तौ तत्र रथिनां श्रेष्ठो कौन्तेयौ भरतर्षभौ

Sañjaya sprach: Dort traf der Vornehmste unter den Wagenkämpfern—die beiden Söhne Kuntīs, Stiere unter den Bhāratas—jeden Gegner mit drei Pfeilen, befiedert mit den Federn des Kaḍuka-Vogels. Ebenso durchbohrte er Suśarmā und Kṛpācārya mit je drei Pfeilen. Dann fügte er auf dem Schlachtfeld schneidenden Schmerz zu—wiederum mit je drei solcher befiederten Geschosse—Bhagadatta, dem König von Prāgjyotiṣa, Jayadratha, dem König von Sindhu, sowie Citraseṇa, Vikarṇa, Kṛtavarmā, Durmiṣaṇa und den großen Wagenkämpfern Vinda und Anuvinda.

Verse 9

अपीडयेतां समरे त्रिगर्तानां महद्‌ बलम्‌ | उस समय वहाँ रथियोंमें श्रेष्ठ भरतकुलभूषण कुन्तीकुमार भीमसेन और अर्जुनने समरभूमिमें त्रिगर्तॉंकी विशाल सेनाको पीड़ित कर दिया ।।

Sanjaya said: In that battle, the foremost chariot-warriors—Kunti’s sons Bhimasena and Arjuna—pressed hard and shattered the great might of the Trigartas. Then Susarman too, in the fight, swiftly struck Partha with nine keen arrows; and with arrows feathered like the wings of a heron he further assailed him, three shafts to each mark. The passage underscores the relentless reciprocity of war: prowess is answered by prowess, and the field becomes a test of endurance, discipline, and the warrior’s duty amid escalating violence.

Verse 10

अन्ये च रथिन: शूरा भीमसेनधनंजयौ

Sañjaya said: Other valiant chariot-warriors too assailed Bhīmasena and Dhanañjaya (Arjuna), each striking them with three arrows—shafts fitted with hard, peacock-feathered fletching. Thereafter he pierced Suśarmā and Kṛpācārya as well with three arrows each. O best of kings, then on the battlefield he inflicted special pain with three peacock-feathered arrows apiece upon Bhagadatta, king of Prāgjyotiṣa, Jayadratha the king of Sindhu, Citraseṇa, Vikarṇa, Kṛtavarmā, Durmiṣaṇa, and the great chariot-warriors Vinda and Anuvinda—each in turn. The passage underscores the relentless, measured violence of war: prowess is displayed through disciplined, repeated strikes, while the ethical tension of harming renowned warriors remains implicit in the narration.

Verse 11

तेषां च रथिनां मध्ये कौन्तेयौ भरतर्षभौ

Sañjaya said: In the midst of those chariot-warriors, the two sons of Kuntī—bulls among the Bharatas—honoured each opponent in turn with three arrows, feathered like the wings of a vulture, striking them with deliberate precision. Thereafter they also pierced Suśarmā and Kṛpācārya with three arrows each. Then, on the battlefield, they inflicted special pain—again with three such arrows apiece—upon Bhagadatta, king of Prāgjyotiṣa, Jayadratha the king of Sindhu, Citraseṇa, Vikarṇa, Kṛtavarmā, Durmiṣaṇa, and the great chariot-warriors Vinda and Anuvinda.

Verse 12

क्रीडमानौ रथोदारौ चित्ररूपौ व्यदृश्यताम्‌ | उन समस्त रथियोंके बीचमें खड़े होकर खेल-से करते हुए भरतभूषण उदार महारथी कुन्तीकुमार भीमसेन और अर्जुन विचित्र दिखायी देते थे || ११ ह || आमिषेप्सू गवां मध्ये सिंहाविव मदोत्कटौ

Sañjaya said: In the midst of all the chariot-warriors, the two noble lords of chariots—Bhīmasena and Arjuna, the ornaments of the Bhāratas—were seen as if at play, moving with striking, variegated prowess. Like two wildly intoxicated lions standing among a herd of cattle, intent on flesh, each of them singled out opponents and pierced them with three arrows apiece, their shafts fitted with vulture-feathers—thus inflicting sharp distress upon the enemy ranks and displaying the overwhelming momentum of righteous battle-skill.

Verse 13

छित्त्वा धनूंषि शूराणां शरांश्व बहुधा रणे । पातयामासतुर्वीरो शिरांसि शतशो नृणाम्‌

Sañjaya said: In the battle, those two heroes repeatedly cut apart the bows and arrows of the warriors, and caused the heads of men to fall by the hundreds. Then, striking each opponent with three arrows—feathered like a vulture’s wing—they pierced even Śuśarmā and Kṛpācārya with three shafts each. Thereafter, on the field they inflicted special torment, with three such arrows apiece, upon Bhagadatta the king of Prāgjyotiṣa, Jayadratha the king of Sindhu, Citraseṇa, Vikarṇa, Kṛtavarmā, Durmiṣaṇa, and the great chariot-fighters Vinda and Anuvinda—while continuing to shatter weapons and fell combatants in the relentless ethic of kṣatriya warfare.

Verse 14

रथाश्ष बहवो भग्ना हयाश्ष शतशो हता: । गजाश्न सगजारोहा: पेतुरुव्या महाहवे

Sañjaya sprach: In jener großen Schlacht wurden viele Streitwagen zerschmettert, Hunderte von Pferden erschlagen, und Elefanten samt ihren Reitern stürzten zu Boden. Dann traf er, einen Gegner nach dem anderen, mit je drei Pfeilen—Pfeilen, die mit Geierfedern befiedert waren—und fügte ihnen schneidenden Schmerz zu und hemmte ihren Vormarsch, während Schlachtenlärm, Tod und Verwüstung sich über das Feld ausbreiteten.

Verse 15

रथिन: सादिनश्चापि तत्र तत्र निषूदिता: । दृश्यन्ते बहवो राजन्‌ वेपमाना: समन्ततः

Sañjaya sprach: „O König, viele Wagenkämpfer und Reiter wurden hier und dort niedergestreckt; ringsum sah man sie beben und sich in Schmerzen winden. Jeden traf er mit drei Pfeilen—mit Geierfedern befiederten Schäften—und brachte schneidenden Schmerz und Verwirrung über das Schlachtfeld.“

Verse 16

हतैर्गजपदात्योघैवजिभिश्न निषूदितै: । रथैश्व बहुधा भग्नै: समास्तीर्यत मेदिनी

Sañjaya sprach: Die Erde war übersät und bedeckt von den Gefallenen—Elefanten und Scharen von Fußsoldaten, erschlagenen Pferden und vielen Streitwagen, die auf mancherlei Weise zerbrochen waren. Dann traf er sie, einen nach dem anderen, mit je drei Pfeilen—befiedert wie ein Geierflügel—und durchbohrte auch Susharma und Kripācārya, jeden mit drei Schäften. O Bester der Könige, auf dem Schlachtfeld fügte er scharfe Qual zu—drei Pfeile für jeden—Bhagadatta, dem König von Pragjyotiṣa; Jayadratha, dem Herrn von Sindhu; Chitrasena; Vikarna; Kṛtavarmā; Durmiṣaṇa; und den großen Wagenkämpfern Vinda und Anuvinda. So wurde der Boden unter Trümmern des Krieges und den Leibern von Mensch und Tier beinahe verborgen.

Verse 17

छत्रैश्न बहुधा छिन्नैर्ध्वजैश्न विनिपातितै: । (चामरैहेमदण्डैश्व॒ समास्तीर्यत मेदिनी ।) अड्कुशैरपविद्धैश्व परिस्तोमैश्व भारत

Sañjaya sprach: O Bhārata, die Erde war überall bedeckt mit vielfach zerschnittenen Schirmen, herabgestürzten Bannern und Yakschwanz-Fächern mit goldenen Griffen; dazu lagen weggeworfene Elefantenhaken und verstreute Geschirre. Dann „ehrte“ er jeden Krieger der Reihe nach mit drei Pfeilen—Schäften, geschmückt mit den Federn des Kaṅkuba-Vogels—und fügte ihnen scharfen Schmerz zu.

Verse 18

(घण्टाभिश्नू कशाभिक्न समास्तीर्यत मेदिनी ।) भारत! अनेक टुकड़ोंमें कटकर गिरे हुए छत्रों, ध्वजाओं, स्वर्णमय दण्डसे विभूषित चामरों, फेंके हुए अंकुशों, चाबुकों, घण्टों और झूलोंसे वहाँकी भूमि ढक गयी थी ।।

Sañjaya sprach: O Bhārata, der Boden dort war bedeckt von Schirmen, die in viele Stücke zerschnitten waren, von Bannern, von Yakschwanz-Fächern mit goldenen Griffen, von weggeworfenen Elefantenhaken, Peitschen, Glocken und herabgerissenen Ziergehängen. Auch lag Schmuck verstreut: Armreife, Armbänder, Girlanden und mit Edelsteinen besetzte Ohrringe; dazu weiche Raṅku-Hirschfelle, die Turbane der Helden, Speere und andere Waffen, sowie Chowries und Fächer. Das Bild macht die moralische Schwere des Krieges sichtbar: selbst die Zeichen von Königtum und persönlicher Würde werden zu Trümmern, wenn Dharma durch Gewalt bestritten wird.

Verse 19

तत्र तत्रापविद्धैश्व बाहुभि श्रन्दनोक्षितै: । ऊरुभि क्षु नरेन्द्राणां समास्तीर्यत मेदिनी

Sañjaya sprach: In jener Schlacht war die Erde hier und dort bedeckt von abgetrennten Armen und Schenkeln der Könige—Armen, mit Sandelpaste gesalbt—sodass das Schlachtfeld wie mit gefallenen königlichen Gliedern ausgelegt schien. Und jeden Kämpfer traf er mit drei Pfeilen, befiedert mit Geierfedern, fügte schneidenden Schmerz zu und offenbarte das düstere, unerbittliche Ethos des kṣatriyahaften Krieges, in dem sich Tüchtigkeit mitten in weitreichender Verwüstung bewährt.

Verse 20

तत्राद्भुतमपश्याम रणे पार्थस्य विक्रमम्‌ । शरै: संवार्य तान्‌ वीरान्‌ यज्जघान महाबल:

Sañjaya sprach: Dort auf dem Schlachtfeld sah ich ein wunderbares Schauspiel von Pārthas Tapferkeit. Jener überaus starke Krieger hielt die Helden mit Pfeilsalven in Schach und streckte sie nieder. Jeden durchbohrte er mit drei Pfeilen—schnell und scharf, mit Geierfedern befiedert—und brachte so die vornehmsten Kämpfer des Feindes zum Stehen und fügte ihnen mitten im Waffengetöse entscheidenden Schaden zu.

Verse 21

पुत्रस्तु तव त॑ दृष्टवा भीमार्जुनपराक्रमम्‌ । गाड़ेयस्य रथाभ्याशमुपजग्मे महाबल:

Sañjaya sprach: Als er jene Machtdemonstration Bhīmas und Arjunas sah, rückte dein Sohn—der mächtige Duryodhana—zur Streitwagen Bhīṣmas vor, des Sohnes der Gaṅgā. Auf dem Schlachtfeld traf er jeden mit drei Pfeilen, befiedert wie Geierflügel: Śuśarmā und den Lehrer Kṛpa durchbohrte er mit je drei; ebenso quälte er Bhagadatta, den König von Prāgjyotiṣa, Jayadratha, den König von Sindhu, Citraseṇa, Vikarṇa, Kṛtavarman, Durmīṣaṇa sowie die großen Wagenkämpfer Vinda und Anuvinda—jeden einzelnen mit drei Pfeilen.

Verse 22

कृपश्च कृतवर्मा च सैन्धवश्व जयद्रथ: । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ नाजहु: संयुगं तदा

Sañjaya sprach: Zu jener Zeit verließen Kṛpa und Kṛtavarmā sowie Jayadratha, der Fürst von Sindhu, zusammen mit Vinda und Anuvinda aus Avanti den Kampf nicht. Dann quälte er sie auf dem Feld, indem er jeden mit drei Pfeilen traf, die mit Geierfedern versehen waren.

Verse 23

ततो भीमो महेष्वास: फाल्गुनश्न महारथ: । कौरवाणां चमूं घोरां भृशं दुद्रुवतू रणे

Sañjaya sprach: Dann trieben Bhīma, der mächtige Bogenschütze, und Phālguna (Arjuna), der große Wagenkämpfer, das furchtbare Heer der Kauravas mit gewaltiger Kraft in der Schlacht zurück. Sie trafen jeden Gegner mit drei Pfeilen, mit Geierfedern befiedert, fügten schneidenden Schmerz zu und brachen den Schwung des Feindes. So begannen sie durch disziplinierte Kunst und abgestimmtes Vorgehen, jenes schreckliche Kaurava-Heer auf dem Feld zu zersprengen.

Verse 24

ततो बर्हिणवाजानामयुतानन्‍्यर्बुदानि च । धनंजयरयथे तूर्ण पातयन्ति सम भूमिपा:

Sañjaya said: Then many kings, acting together, swiftly rained down upon Dhanañjaya’s chariot countless arrows—by the tens of thousands and even by crores—adorned with peacock-feathered shafts. Arjuna, however, met each of those opponents in turn, striking them with three sharp arrows fitted with peacock feathers, inflicting distinct pain and checking their advance. The scene underscores the battlefield ethic of concentrated resistance: even amid massed assault, the warrior’s duty is steadiness, precision, and restraint directed toward disabling the foe rather than mere slaughter.

Verse 25

ततस्ताञउशरजालेन संनिवार्य महारथान्‌ । पार्थ: समन्तात्‌ समरे प्रेषयामास मृत्यवे

Sañjaya said: Then Pārtha (Arjuna), hemming in those great chariot-warriors with a net of arrows on every side, checked their advance in the battle and sent them toward death. He struck each one with three arrows—shafts winged like the feathers of a vulture—inflicting sharp pain and demonstrating the grim, disciplined efficiency of war when dharma is defended through force.

Verse 26

शल्यस्तु समरे जिष्णुं क्रीडन्निव महारथ: । आजपघानोरसि क्रुद्धो भल्लै: संनतपर्वभि:

Sañjaya said: Then Śalya, that great chariot-warrior, as though playing in the battle, became enraged and struck Jiṣṇu (Arjuna) on the chest with barbed bhalla-arrows whose joints were bent. He then pierced each of the opposing warriors—one by one—with three arrows fitted with sharp, bird-feather fletching, inflicting marked pain. The scene underscores how, in the frenzy of war, even ‘sport-like’ prowess turns into wrathful violence, where skill is measured by injury rather than restraint.

Verse 27

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा हस्तावापं च पञठ्चभि: । अथैनं सायकैस्तीकषणैर्भुशं विव्याध मर्मणि

Sañjaya said: Then Pārtha (Arjuna), cutting down his bow and also his hand-guard with five arrows, next struck him fiercely in the vital spots with sharp shafts. He then pierced each of the opposing warriors with three arrows, fletched with vulture-feathers. The scene underscores Arjuna’s disciplined mastery in battle—swiftly disabling weapons before inflicting decisive wounds—an ethic of warcraft where skill, focus, and tactical restraint precede lethal force.

Verse 28

अथान्यद्‌ धनुरादाय समरे भारसाधनम्‌ | मद्रेश्वरो रणे जिष्णुं ताडयामास रोषित:

Sañjaya said: Then the lord of Madra, taking up another bow capable of bearing the strain of battle, angrily struck Arjuna (Jishnu) in the fight. He pierced each opponent with three arrows—shafts fitted with vulture-feathers—displaying the relentless, methodical violence of the battlefield, where wrath and prowess drive warriors to inflict pain and assert dominance rather than seek restraint.

Verse 29

त्रिभि: शरैर्महाराज वासुदेव॑ च पञ्चभि: । भीमसेनं च नवभिर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्‌

Sañjaya said: O King, he struck with three arrows, and wounded Vāsudeva (Kṛṣṇa) with five. He then planted nine arrows into Bhīmasena—into his arms and chest. Next, on the battlefield he afflicted each of the opposing warriors with three arrows fitted with vulture-feathers, marking the relentless escalation of violence in the war where prowess is displayed through measured, targeted strikes rather than restraint.

Verse 30

ततो द्रोणो महाराज मागधश्च महारथ: । दुर्योधनसमादिष्टौ त॑ं देशमुपजग्मतु:

Sañjaya said: Then, O great king, Droṇa and the mighty chariot-warrior, the king of Magadha, acting on Duryodhana’s command, went to that very place where the Pāṇḍava heroes Arjuna and Bhīmasena were cutting down Duryodhana’s vast army. The verse underscores how royal command drives even eminent elders and renowned warriors into the thick of slaughter, intensifying the moral weight of obedience amid adharma-driven war aims.

Verse 31

यत्र पार्थो महाराज भीमसेनश्न्‌ पाण्डव: । कौरव्यस्य महासेनां जघ्नतु: सुमहारथौ

Sañjaya said: O great king, there where Pārtha (Arjuna) and Bhīmasena, the Pāṇḍava—both mighty chariot-warriors—were slaughtering the vast army of the Kaurava, Arjuna struck each opposing hero with three arrows, their shafts adorned with the reddish-brown feathers of the heron. Thus, in the press of battle, he inflicted sharp pain and checked their advance, even as Duryodhana’s commanders, acting under orders, converged upon the spot to stem the destruction of their host.

Verse 32

जयत्सेनस्तु समरे भीम॑ भीमायुध॑ युधि | विव्याध निशितैर्बाणैरष्टभिर्भरतर्षभ

Sañjaya said: In the thick of battle, King Jayatsena pierced Bhīmasena—terrible in combat and bearing dreadful weapons—with eight razor-sharp arrows, O bull among the Bharatas. Then, striking each opponent in turn with three arrows fitted with vulture-feathers, he also wounded Suśarmā and the preceptor Kṛpācārya with three each. Again on the battlefield, he inflicted marked pain—three arrows apiece—upon Bhagadatta, king of Prāgjyotiṣa; Jayadratha, king of Sindhu; and upon Citrasena, Vikarṇa, Kṛtavarman, Durmiṣaṇa, and the great chariot-warriors Vinda and Anuvinda. The passage underscores the relentless escalation of violence and the warrior-code skill of targeted, measured strikes amid the moral darkness of war.

Verse 33

तं॑ भीमो दशभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभि: | सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्‌

Sañjaya said: Bhīma pierced him with ten arrows and then struck him again with five more. With a broad-headed shaft he felled that warrior’s charioteer from the chariot-seat. Then, using arrows fletched with vulture-feathers, he struck each opponent with three shafts, inflicting sharp pain—an image of battlefield prowess where skill and force are deployed without hesitation amid the moral gravity of fratricidal war.

Verse 34

तब भीमसेनने जयत्सेनको दस बाणोंसे बींधकर फिर पाँच बाणोंसे घायल कर दिया और एक भल्ल मारकर उसके सारथिको भी रथकी बैठकसे नीचे गिरा दिया ।।

Sañjaya sprach: Da durchbohrte Bhīmasena Jayatsena mit zehn Pfeilen, verwundete ihn abermals mit fünf weiteren und schlug mit einem einzigen breitköpfigen Geschoss seinen Wagenlenker vom Sitz des Streitwagens herab. Als die Pferde erschöpft waren und nach allen Seiten durchgingen, wurde der König von Magadha—nun ohne Lenker—vom ganzen Heer gesehen, wie man ihn vom Schlachtfeld fortdrängte. Darauf schoss Bhīma auf jeden seiner Gegner drei Pfeile, befiedert wie ein Geierflügel, und ebenso durchbohrte er Suśarmā und den Lehrer Kṛpācārya mit je drei Pfeilen. Als Nächstes, mitten im Getümmel, fügte er—je drei Pfeile—Bhagadatta, dem König von Prāgjyotiṣa, Jayadratha, dem Herrn von Sindhu, Citraseṇa, Vikarṇa, Kṛtavarman, Durmiṣaṇa sowie den großen Wagenkämpfern Vinda und Anuvinda schneidenden Schmerz zu. So wurden, als die feindlichen Pferde in Panik auseinanderstoben, der magadhische König vor aller Augen zurückgetrieben.

Verse 35

द्रोणश्न विवरं दृष्टवा भीमसेनं शिलीमुखै: । विव्याध बाणैर्निशितै: पञठचषष्टिभिरायसै:

Sañjaya sprach: Droṇa, eine Lücke erkennend, traf Bhīmasena mit scharfen, eisenbeschlagenen Pfeilen—fünfundsechzig an der Zahl. Danach durchbohrte er auch die übrigen Krieger mit je drei Pfeilen, deren Schäfte mit den Federn des Kaṅku-Vogels geschmückt waren.

Verse 36

त॑ भीम: समरश्लाघी गुरुं पितृसमं रणे | विव्याध पञ्चभिर्भल्लैस्तथा षष्ट्या च भारत

Sañjaya sprach: Bhīma, stolz auf seinen Ruhm im Kampf, verwundete auf dem Schlachtfeld seinen Lehrer Droṇa—verehrungswürdig wie ein Vater—mit scharfen Bhalla-Pfeilen: zuerst mit fünf, dann mit weiteren sechzig. Danach nahm er jeden gegnerischen Krieger ins Visier und durchbohrte ihn mit je drei Pfeilen, befiedert wie ein Geierflügel, und bereitete ihnen heftigen Schmerz. Ebenso verwundete er Suśarmā und den Lehrer Kṛpa mit je drei Pfeilen. So verletzte Bhīmasena auf dem Feld der Schlacht Droṇācārya schwer, den Guru, der kindlicher Ehrfurcht würdig ist, obgleich die Forderungen des Krieges ihn zum Kampf zwangen.

Verse 37

अर्जुनस्तु सुशर्माणं विद्ध्वा बहुभिरायसै: । व्यधमत्‌ तस्य तत्सैन्यं महाभ्राणि यथानिल:

Sañjaya sprach: Arjuna, nachdem er Suśarmā mit vielen eisernen Pfeilen verwundet hatte, zerschmetterte daraufhin sein Heer — wie der Wind große Wolken in Fetzen reißt.

Verse 38

ततो भीष्मश्न राजा च कौसल्यश्न बृहदूबल: । समवर्तन्त संक्रुद्धा भीमसेनधनंजयौ,तब भीष्म, राजा दुर्योधन और कोसलनरेश बृहद्बल--ये तीनों अत्यन्त कुपित होकर भीमसेन और अर्जुनपर चढ़ आये

Sañjaya sprach: Da rückten Bhīṣma, der König (Duryodhana) und Bṛhadbala, der Herrscher von Kosala—alle drei, von Zorn entbrannt—gemeinsam gegen Bhīmasena und Dhanañjaya (Arjuna) vor.

Verse 39

तथैव पाण्डवा: शूरा धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । अभ्यद्रवन्‌ रणे भीष्म व्यादितास्यमिवान्तकम्‌

Sañjaya sprach: Ebenso stürmten die tapferen Pāṇḍavas, zusammen mit Dhṛṣṭadyumna, dem Sohn des Pārṣata (Drupada), in der Schlacht auf Bhīṣma los, der wie der Tod selbst erschien, mit weit aufgerissenem Rachen.

Verse 40

शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम्‌ | अभ्यद्रवत संदह्ृष्टो भयं त्यक्त्वा महारथात्‌

Sañjaya sprach: Als Śikhaṇḍī zu Bhīṣma, dem Ahnherrn der Bhāratas, herangekommen war, warf er die Furcht von sich und stürmte mit jubelnder Entschlossenheit auf jenen großen Wagenkämpfer los.

Verse 41

युधिष्ठिरमुखा: पार्था: पुरस्कृत्य शिखण्डिनम्‌ । अयोधयन्‌ रणे भीष्मं सहिता: सर्वसूंजयै:,युधिष्ठिर आदि कुन्तीपुत्र रणभूमिमें शिखण्डीको आगे करके समस्त सूंजयोंको साथ ले भीष्मके साथ युद्ध करने लगे

Sañjaya sprach: Mit Yudhiṣṭhira an der Spitze stellten die Söhne der Pṛthā Śikhaṇḍin in die vorderste Reihe und griffen, begleitet von allen Sṛñjayas, Bhīṣma in der Schlacht an.

Verse 42

तथैव तावका: सर्वे पुरस्कृत्य यतव्रतम्‌ । शिखण्डिप्रमुखान्‌ पार्थान्‌ योधयन्ति सम संयुगे

Sañjaya sprach: „Ebenso stellten all deine Krieger Bhīṣma, den Strenggelobten, an die Spitze und lieferten sich im Getümmel einen ebenbürtigen Kampf mit den von Śikhaṇḍin angeführten Pāṇḍava-Helden.“

Verse 43

ततः प्रववृते युद्धं कौरवाणां भयावहम्‌ । तत्र पाण्डुसुतै: सार्थ भीष्मस्य विजयं प्रति,तदनन्तर वहाँ भीष्मकी विजयके उद्देश्यसे कौरवोंका पाण्डवोंके साथ भयंकर युद्ध होने लगा

Sañjaya sprach: Dann entbrannte eine furchtbare Schlacht, unheilvoll für die Kauravas. Dort kämpften die Söhne Pāṇḍus gegen sie, entschlossen, den Sieg über Bhīṣma zu erringen.

Verse 44

तावकानां जये भीष्मो ग्लह आसीद्‌ विशाम्पते । तत्र हि द्यूतमासक्तं विजयायेतराय वा

Sanjaya sprach: „O Herr der Völker, in der Sache des Sieges für deine Söhne stand Bhishma als Einsatz in jenem Wagnis. Denn dort war der Kampf wie ein Würfelspiel auf zwei Ausgänge festgelegt—Triumph oder Niederlage; der Krieg selbst nahm die Gestalt des Glücksspiels an, und Leben wie Pflicht wurden um der Hoffnung auf den Gewinn willen aufs Spiel gesetzt.“

Verse 45

धृष्टद्युम्नस्तु राजेन्द्र सर्वसैन्यान्यचोदयत्‌ । अभ्यद्रवत गाड़ेयं मा भैष्ट रथसत्तमा:

Sanjaya sprach: „O König, Dhrishtadyumna rief alle Abteilungen seines Heeres auf und trieb sie voran: ‚Stürmt auf Bhishma, den Sohn der Ganga! O Vortrefflichste unter den Wagenkämpfern, fürchtet euch nicht!‘“

Verse 46

सेनापतिवच: श्र॒ुत्वा पाण्डवानां वरूथिनी । भीष्मं समभ्ययात्‌ तूर्ण प्राणांस्त्यक्त्वा महाहवे,सेनापतिका यह वचन सुनकर पाण्डवोंकी विशाल वाहिनी उस महासमरमें प्राणोंका मोह छोड़कर तुरंत ही भीष्मकी ओर बढ़ चली

Sanjaya sprach: „Als sie die Worte des Feldherrn vernommen hatten, rückte das gewaltige Heer der Pândavas, ohne an das Leben zu klammern in jener großen Schlacht, eilends auf Bhishma zu.“

Verse 47

भीष्मो5पि रथियनां श्रेष्ठ: प्रतिजग्राह तां चमूम्‌ । आपततन्ती महाराज वेलामिव महोदधि:

Sanjaya sprach: „O Maharadscha, Bhishma, der Vortrefflichste unter den Wagenkämpfern, nahm jenes große Heer, das zum Kampf auf ihn zustürmte, in Empfang—wie der mächtige Ozean die Küste empfängt.“

Verse 76

आजजल्नुरर्जुनं संख्ये भीमसेनं च मारिष । माननीय प्रजानाथ! चित्रसेन आदि आपके पुत्रोंने भी युद्धस्थलमें तुरंत ही पाँच-पाँच तीखे बाणोंद्वारा अर्जुन और भीमसेनको घायल कर दिया

Sanjaya sprach: „O ehrwürdiger König, mitten im Getümmel trafen sie Arjuna und Bhimasena. Deine Söhne—Chitrasena und die anderen—verwundeten auf dem Schlachtfeld sowohl Arjuna als auch Bhima mit rascher Hand, jeden mit fünf scharfen Pfeilen, und drängten den Angriff ohne Unterlass.“

Verse 96

ननाद बलवन्नादं त्रासयानो महद्‌ बलम्‌ । इधर सुशर्माने भी रणक्षेत्रमें नौ शीघ्रगामी बाणोंद्वारा अर्जुनको घायल करके पाण्डवोंकी विशाल सेनाको भयभीत करते हुए बड़े जोरसे सिंहनाद किया

Sañjaya sprach: Mit einem gewaltigen Dröhnen erhob er einen mächtigen, löwengleichen Schlachtruf und jagte dem großen Heer Schrecken ein. Nachdem Suśarmā Arjuna rasch mit neun schnellfliegenden Pfeilen verwundet hatte, suchte er das weite Heer der Pāṇḍavas zu verängstigen und mitten im Getöse der Schlacht seine Herausforderung zu verkünden.

Verse 106

विव्यधुर्निशितैर्बाणै रुक्मपुड्खैरजिद्दागै: । इसी प्रकार अन्य शूरवीर महारथियोंने भीमसेन और अर्जुनको सुवर्णपंखयुक्त, सीधे जानेवाले पैने बाणोंद्वारा बींध डाला

Sañjaya sprach: Sie durchbohrten Bhīmasena und Arjuna mit scharfen Pfeilen — geradfliegenden Schäften mit goldenen Federn. So zeigt sich im Toben der Schlacht: Selbst große Krieger treffen auf dieselbe unerbittliche Waffengewalt, und Tapferkeit bewährt sich in Standhaftigkeit und Selbstbeherrschung mitten in der Gewalt.

Verse 114

इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि भीष्मवधपर्वणि भीमार्जुनपराक्रमे चतुर्दशाधिकशततमो<ध्याय:

So endet im Śrī Mahābhārata, innerhalb des Bhīṣma-Parva—insbesondere im Abschnitt über den Sturz Bhīṣmas—das hundertvierzehnte Kapitel (114), das die heldenhafte Kraft Bhīmas und Arjunas schildert. (Sañjayas abschließender Kolophon.)