Adhyaya 23

Verse 1

मार्कंडेय उवाच । द्वारकायाश्च माहात्म्यमिंद्रद्युम्न निबोध मे । कलौ निवसते यत्र क्लेशहा रुक्मिणीपतिः

মার্কণ্ডেয় বললেন—হে ইন্দ্রদ্যুম্ন, আমার কাছ থেকে দ্বারকার মাহাত্ম্য শোনো; যেখানে কলিযুগেও ক্লেশহর, রুক্মিণীপতি ভগবান বিরাজ করেন।

Verse 2

कलौ कृष्णस्य माहात्म्यं ये शृण्वंति पठंति च । न तेषां जायते वासो यमलोके युगाष्टकम्

কলিযুগে যারা শ্রীকৃষ্ণের মাহাত্ম্য শোনে ও পাঠ করে, তাদের যমলোকে বাস হয় না—আট যুগ পর্যন্তও নয়।

Verse 3

नित्यं कृष्णकथा यस्य प्राणादपि गरीयसी । न तस्य दुर्ल्लभं किंचिदिह लोके परं नृप

হে নৃপ, যার কাছে শ্রীকৃষ্ণ-কথা নিত্য প্রাণের চেয়েও প্রিয়, তার জন্য ইহলোক ও পরলোকে কিছুই দুর্লভ নয়।

Verse 4

मन्वंतरसहस्रैस्तु काशीवासेन यत्फलम् । तत्फलं द्वारकावासे वसतां पंचभिर्दिनैः

সহস্র মন্বন্তর কাশীতে বাস করলে যে পুণ্যফল লাভ হয়, দ্বারকায় মাত্র পাঁচ দিন বাস করলেই সেই একই ফল প্রাপ্ত হয়।

Verse 5

कलौ निवसते यस्तु श्वपचो द्वारकां यदि । यतीनां गतिमाप्नोति प्राह ह्येवं प्रजापतिः

কলিযুগে যদি শ্বপচও দ্বারকায় বাস করে, তবে সে যতিদের গতি লাভ করে—এমনই প্রজাপতি ঘোষণা করেছেন।

Verse 6

द्वारकां गंतुकामं यः प्रत्यहं कुरुते नरः । फलमाप्नोति मनुजः कुरुक्षेत्रसमुद्भवम्

যে মানুষ প্রতিদিন দ্বারকায় যাওয়ার আন্তরিক সংকল্প করে, সে কুরুক্ষেত্র-তীর্থের পুণ্যফল লাভ করে।

Verse 7

सोमग्रहे च यत्प्रोक्तं यत्फलं सोमनायके । दृष्ट्वा तत्फलमाप्नोति द्वारवत्यां जनार्द्दनम्

সোমগ্রহণকালে যে ফল বলা হয়েছে এবং সোমনাথে যে পুণ্যফল ঘোষিত, দ্বারাবতীতে জনার্দনের দর্শনে সেই একই ফল লাভ হয়।

Verse 8

पुष्करे कार्त्तिकीं कृत्वा यत्फलं वर्षकोटिभिः । तत्फलं द्वारकावासे दिनेनैकेन जायते

পুষ্করে কার্ত্তিকী-ব্রত কোটি কোটি বছর পালন করলে যে পুণ্যফল হয়, দ্বারকায় একদিন বাস করলেই সেই ফল জন্মায়।

Verse 9

द्वारकायां दिनैकेन दृष्टे देवकिनंदने । फलं कोटिगुणं ज्ञेयमत्र लक्षशतोद्भवम्

দ্বারকায় একদিনের মধ্যেই দেবকীনন্দন শ্রীকৃষ্ণকে দর্শন করলে যে ফল লাভ হয়, তা কোটিগুণ বৃদ্ধি পায়; এখানে লক্ষ-লক্ষ পুণ্য উৎপন্ন হয়।

Verse 10

कलौ निवसतां भूप धन्यास्तेषां मनोरथाः । कृष्णस्य दर्शने नित्यं द्वारकागमने मतिः

হে রাজন! কলিযুগে বসবাসকারীদের মনোরথ ধন্য, যাদের মন সদা শ্রীকৃষ্ণের দর্শনে এবং দ্বারকায় গমনে নিবিষ্ট থাকে।

Verse 11

एकामपि द्वादशीं तु यः करोति नृपोत्तम । कृष्णस्य सन्निधौ भूप द्वारकायाः फलं शृणु

হে নৃপোত্তম, হে ভূপ! শ্রীকৃষ্ণের সন্নিধানে যে কেউ একটিমাত্র দ্বাদশীও পালন করে, সে দ্বারকার ফল লাভ করে—সে ফল শুনুন।

Verse 12

धन्यास्ते कृतकृत्यास्ते ते जना लोकपावनाः । दृष्टं कृष्णमुखं यैस्तु पापकोट्ययुतापहम्

ধন্য তারা, কৃতকৃত্য তারা, তারা লোকপাবন জন—যারা শ্রীকৃষ্ণের মুখ দর্শন করেছে; তা কোটি-কোটি পাপের অযুত নাশ করে।

Verse 13

यत्फलं व्रतसंयुक्तैर्वासरैः कृष्णसंयुतैः । यज्ञैर्दानैर्बृहद्भिश्च द्वारकायां तथैकया

ব্রতযুক্ত ও শ্রীকৃষ্ণ-সমর্পিত দিনসমূহে, এবং মহাযজ্ঞ ও মহাদানে যে ফল লাভ হয়—দ্বারকায় একটিমাত্র (আচরণ) দ্বারাও সেই ফলই প্রাপ্ত হয়।

Verse 14

क्षीरस्नानं प्रकुर्वंति ये नराः कृष्ण मूर्धनि । शताश्वमेधजं पुण्यं बिंदुना बिंदुना स्मृतम्

যে নরগণ শ্রীকৃষ্ণের মস্তকে ক্ষীরাভিষেক করেন, তাঁদের প্রতিটি বিন্দু বিন্দু করে শত অশ্বমেধযজ্ঞসম পুণ্য প্রদান করে বলে স্মৃত।

Verse 15

दधि क्षीराद्दशगुणं घृतं दध्नो दशोत्तरम् । घृताद्दशगुणं क्षौद्रं क्षौद्राद्दशगुणोत्तरम्

ক্ষীরের তুলনায় দধির পুণ্য দশগুণ; দধির চেয়ে ঘৃত দশগুণ অধিক; ঘৃতের চেয়ে মধু দশগুণ পুণ্যদায়ক; আর মধুর পরেও তা দশগুণ করে বৃদ্ধি পায়।

Verse 16

पुष्पोदकं च रत्नोदं वर्द्धनं च दशोत्तरम् । मंत्रोदकं च गंधोदं तथैव नृपसत्तम

হে নৃপশ্রেষ্ঠ! পুষ্পোদক, রত্নোদক ও বর্ধন-জল—এগুলিও দশগুণ শ্রেষ্ঠ বলা হয়েছে; তদ্রূপ মন্ত্রোদক ও সুগন্ধোদকও প্রশংসিত।

Verse 17

इक्षो रसेन स्नपनं शतवाजिमखैः समम् । तथैव तीर्थनीरं स फलं यच्छति भूमिप

হে ভূমিপ! ইক্ষুরসে স্নাপন শত বাজিমখ (অশ্বমেধ) সমান; তদ্রূপ তীর্থজলে স্নাপনও সেই ফলই প্রদান করে।

Verse 18

कृष्णं स्नानार्द्रगात्रं च वस्त्रेण परिमार्जति । तस्य लक्षार्जितस्यापि भवेत्पापस्य मार्जनम्

যে ব্যক্তি স্নানের পর আর্দ্র দেহবিশিষ্ট শ্রীকৃষ্ণকে বস্ত্র দিয়ে মুছে দেয়, তার লক্ষ লক্ষ সঞ্চিত পাপও পরিশুদ্ধ হয়ে যায়।

Verse 19

स्नापयित्वा जगन्नाथं पुष्पमालावरोहणम् । कुरुते प्रतिपुष्पं तु स्वर्णनिष्कायुतं फलम्

জগন্নাথকে স্নান করিয়ে তাঁর গলায় পুষ্পমালা অর্পণ করলে, প্রতিটি পুষ্পের জন্য স্বর্ণ-নিষ্কসম পুণ্যফল লাভ হয়।

Verse 20

स्नानकाले तु देवस्य शंखादीनां तु वादनम् । कुरुते ब्रह्मलोके तु वसते ब्रह्मवासरम्

দেবের স্নানকালে যে শঙ্খাদি মঙ্গলবাদ্য ধ্বনিত করে, সে ব্রহ্মলোক লাভ করে এবং সেখানে ব্রহ্মার এক দিবসকাল বাস করে।

Verse 21

स्नानकाले स कृष्णस्य पठेन्नामसहस्रकम् । प्रत्यक्षरं लभेत्प्रेष्टं कपिलागोशतोद्भवम्

স্নানকালে যে কৃষ্ণের সহস্রনাম পাঠ করে, সে প্রতিটি অক্ষরের জন্য শত কাপিলা গাভী দানের সমান প্রিয় পুণ্য লাভ করে।

Verse 22

फलमेतन्महीपाल गीतायाः परिकीर्तितम् । गजेंद्रमोक्षणेनैवं स्तवराजेन कीर्त्तितम्

হে মহীপাল! এই ফল গীতার জন্য ঘোষিত; তদ্রূপ গজেন্দ্রমোক্ষণ—এই স্তবরাজের জন্যও একই ফল কীর্তিত হয়েছে।

Verse 23

स्तवैरृषिकृतैरन्यैः पठितैश्च नराधिप । तोषमाप्नोति देवेशः सर्वान्कामान्प्रयच्छति

হে নরাধিপ! ঋষিদের রচিত অন্যান্য স্তোত্র পাঠ করলে দেবেশ প্রসন্ন হন এবং সকল কাম্য ফল প্রদান করেন।

Verse 24

किं पुनर्वेदपाठं तु स्नानकाले करोति यः । तस्य यल्लभते पुण्यं न ज्ञातं नरनायक

হে নরনায়ক! স্নান-উপাসনার সময় যে বেদপাঠ করে, সে যে পুণ্য লাভ করে তা পরিমাপাতীত।

Verse 25

स्नान काले च संप्राप्ते कृष्णस्याग्रे तु नर्तनम् । गीतं चैव पुनस्तत्र स्तवनं वदनेन हि

স্নান-উপাসনার সময় এলে কৃষ্ণের সম্মুখে নৃত্য করবে; সেখানে গান গাইবে এবং নিজের কণ্ঠে পুনরায় স্তব করবে।

Verse 26

स्नानकाले तु कृष्णस्य जयशब्दं करोति यः । करताल समायुक्तं गीतनृत्यं करोति च

কৃষ্ণের স্নান-উপাসনার সময় যে ‘জয়’ ধ্বনি তোলে এবং করতালসহ গান-নৃত্য করে, (সে মহাপুণ্য লাভ করে)।

Verse 27

तत्र चेष्टां प्रकुर्वाणो हसते जल्पतेऽपि वा । मुक्तं तेन परं मातुर्योनियंत्रस्य निर्गमम्

সেই স্থানে কেউ অঙ্গভঙ্গি করুক, হাসুক বা কথাও বলুক—তবু সেই ভক্তিময় অংশগ্রহণে সে মাতৃযোনির বন্ধন থেকে মুক্ত হয়, পুনর্জন্মের বাধ্যতা কাটে।

Verse 28

नोत्तानशायी भवति मातुरंके नरेश्वर । गुणान्पठति कृष्णस्य यः काले स्नानकर्मणः

হে নরেশ্বর! স্নান-বিধির সময় যে কৃষ্ণের গুণগান পাঠ করে, সে আর মায়ের কোলে অসহায় শিশুর মতো শুয়ে থাকবে না।

Verse 29

चंदनागुरुमिश्रेण कंकुमेन सुगंधिना । विलेपयति यः कृष्णं कर्पूरमृगनाभिना । कल्पं तु भवने विष्णोर्वसते पितृभिः सह

যে ভক্ত চন্দন-আগুরু-মিশ্র সুগন্ধি লেপ, সুবাসিত কুঙ্কুম, এবং কর্পূর ও কস্তুরী দিয়ে শ্রীকৃষ্ণকে অনুলেপন করে, সে পিতৃগণের সহিত বিষ্ণুলোকে এক কল্পকাল বাস করে।

Verse 30

प्रत्येकं चंदनादीनामिंद्रद्युम्न न चान्यथा । नानादेशसमुद्भूतैः सुवस्त्रैश्च सुकोमलैः

হে ইন্দ্রদ্যুম্ন! নিঃসন্দেহে এটাই সত্য—চন্দনাদি প্রতিটি নিবেদন এবং নানা দেশ থেকে আনা অতিশয় কোমল উৎকৃষ্ট বস্ত্র অর্পণ, দ্বারকায় পৃথক পৃথক মহাপুণ্যময় পূজারূপে পরিণত হয়।

Verse 31

धूपयित्वा सुगंधैश्च यो धूपयति मानवः । मन्वंतराणि वसते तत्संख्यानि हरेर्गृहे

যে মানুষ সুগন্ধি ধূপ দ্বারা হরিকে ধূপদান করে, সে সেই অর্পণের সংখ্যার সমান মন্বন্তরকাল হরির ধামে বাস করে।

Verse 32

स्वशक्त्या देवदेवेशं भूषणैर्भूषयंति च । हेमजैरतुलैः शुभ्रैर्मणिजैश्च सुशोभनैः

তাঁরা নিজেদের সামর্থ্য অনুযায়ী দেবদেবেশ্বরকে অলংকারে ভূষিত করেন—অতুল স্বর্ণালংকারে এবং উজ্জ্বল, মনোহর রত্নে।

Verse 33

तेषां फलं महाराज रुद्राश्च वासवादयः

হে মহারাজ! এমন পূজার ফল রুদ্র, ইন্দ্র এবং অন্যান্য দেবগণও (সম্পূর্ণরূপে) জানতে পারেন না।

Verse 34

जानंति मुनयो नैव वर्जयित्वा तु माधवम् । येऽर्चयंति जगन्नाथं कृष्णं कलिमलापहम् । केतकीतुलसीपत्रैः पुष्पैर्मालतिसंभवैः

মাধবকে বাদ দিয়ে মুনিরাও একে সম্পূর্ণ জানেন না; যারা কলিমল-নাশক জগন্নাথ শ্রীকৃষ্ণকে কেতকী, তুলসীপত্র ও মালতীজাত পুষ্পে অর্চনা করে।

Verse 35

तद्देशसंभवैश्चान्यैर्भूरिभिः कुसुमैर्नृप । एकैकं नृप शार्दूल राजसूयसमं स्मृतम्

হে নৃপ! সেই দেশজাত আরও বহু পুষ্প দিয়েও—হে রাজশার্দূল—এক-একটি পুষ্পার্পণ রাজসূয় যজ্ঞসম বলে স্মৃত।

Verse 36

ये कुर्वंति नराः पूजां स्वशक्त्या रुक्मिणीपतेः । क्रीडंति विष्णुलोके ते मन्वतरशतं नराः

যে মানুষরা নিজ সামর্থ্য অনুযায়ী রুক্মিণীপতির পূজা করে, তারা শত মন্বন্তরকাল বিষ্ণুলোকে ক্রীড়া করে।

Verse 37

यः पुनस्तुलसीपत्रैः कोमलमंजरीयुतैः । पूजयेच्छ्रद्धया यस्तु कृष्णं देवकिनंदनम्

যে ব্যক্তি শ্রদ্ধায় কোমল মঞ্জরিযুক্ত তুলসীপত্র দিয়ে দেবকীনন্দন শ্রীকৃষ্ণের পূজা করে, সে পরম পুণ্য লাভ করে।

Verse 38

या गतिर्योगयुक्तानां या गतिर्योगशालिनाम् । या गतिर्दानशीलानां या गतिस्तीर्थसेविनाम्

যোগযুক্তদের যে গতি, যোগে প্রতিষ্ঠিতদের যে গতি; দানশীলদের যে গতি, আর তীর্থসেবীদের যে গতি—

Verse 39

या गतिर्मातृभक्तानां द्वादशीं वेधवर्जिताम् । कुर्वतां जागरं विष्णोर्नृत्यतां गायतां फलम्

মাতৃভক্তদের যে পরম গতি, আর অবেধ (শুদ্ধ) দ্বাদশীতে বিষ্ণুর জন্য জাগরণ করে নৃত্য-গীত করা ভক্তদের যে ফল—সেই ফলই লাভ হয়।

Verse 40

वैष्णवानां तु भक्तानां यत्फलं वेदवादिनाम् । पठतां वैष्णवं शास्त्रं वैष्णवानां तु यच्छताम्

হে রাজন! ভক্ত বৈষ্ণবদের যে ফল, তা-ই বেদব্যাখ্যাকারীদের ফল; বৈষ্ণব শাস্ত্র পাঠকারীদেরও, এবং বৈষ্ণবদের দান প্রদানকারীদেরও সেই একই ফল।

Verse 41

तुलसीमालया कृष्णः पूजितो रुक्मिणी पतिः । फलमेतन्महीपाल यच्छते नात्र सशयः

তুলসীমালায় পূজিত রুক্মিণীপতি শ্রীকৃষ্ণ এই ফল দান করেন, হে মহীপাল—এতে কোনো সংশয় নেই।

Verse 42

यथा लक्ष्मीः प्रिया विष्णोस्तुलसी च ततोऽधिका । द्वारकायां समुत्पन्ना विशेषेण फलाधिका

যেমন লক্ষ্মী বিষ্ণুর প্রিয়া, তেমনই তুলসী তার থেকেও অধিক প্রিয়া; আর দ্বারকায় উৎপন্ন তুলসী বিশেষভাবে অধিক ফলদায়িনী।

Verse 43

यत्र तत्र स्थितो विष्णुस्तुलसीदलमालया । पूजितो द्वारकातुल्यं पुण्यं स यच्छते कलौ

বিষ্ণু যেখানে যেখানেই অবস্থান করুন, যদি তুলসীপত্রের মালায় তাঁর পূজা করা হয়, তবে কলিযুগেও তিনি দ্বারকার সমান পুণ্য দান করেন।

Verse 44

योऽर्चयेत्केतकीपत्रैः कृष्णं कलिमलापहम् । पत्रेपत्रेऽश्वमेधस्यफलं यच्छति भूभुज

হে রাজন! যে কেতকীপাতা দিয়ে কলিমল-নাশক শ্রীকৃষ্ণের অর্চনা করে, সে প্রতিটি পাতার অর্ঘ্যে অশ্বমেধ যজ্ঞের ফল লাভ করে।

Verse 45

योऽर्चयेन्मालतीपुष्पैः कृष्णं त्रिभुवनेश्वरम् । तेनाप्तं नास्ति संदेहो यत्फलं दुर्लभं हरेः

যে মালতীফুল দিয়ে ত্রিভুবনেশ্বর শ্রীকৃষ্ণের অর্চনা করে, সে নিঃসন্দেহে হরির সেই দুর্লভ ফল লাভ করে।

Verse 46

ऋतुकालोद्भवैः पुष्पैर्योऽर्चयेद्रुक्मिणीपतिम् । सर्वान्कामानवाप्नोति दुर्लभान्देवमानुषैः

যে ঋতুকালে উৎপন্ন ফুল দিয়ে রুক্মিণীপতি শ্রীকৃষ্ণের অর্চনা করে, সে দেব-মানুষের পক্ষেও দুর্লভ সকল কামনা লাভ করে।

Verse 47

कृष्णेनागुरुणा कृष्णं धूपयंति कलौ युगे । सकर्पूरेण राजेन्द्र कृष्णतुल्या भवंति ते

হে রাজেন্দ্র! কলিযুগে যারা কৃষ্ণবর্ণ অগুরু কপুরসহ শ্রীকৃষ্ণকে ধূপ দেয়, তারা ঐশ্বর্য-তেজে কৃষ্ণতুল্য হয়ে ওঠে।

Verse 48

साज्येन गुग्गुलेनापि सुगंधेन जनार्द्दनम् । धूपयित्वा नरो याति पदं भूयः सदा शिवम्

ঘৃতমিশ্রিত সুগন্ধি গুগ্গুল দিয়েও যে জনার্দনকে ধূপ দেয়, সে আর ফিরে আসে না; সে সদাশিব পরম পদ লাভ করে।

Verse 49

यो ददाति महीपाल कृष्णस्याग्रे तु दीपकम् । पातकं तु समुत्सृज्य ज्योतीरूपं लभेत्पदम्

হে মহীপাল! যে শ্রীকৃষ্ণের সম্মুখে দীপ অর্পণ করে, সে পাপ ত্যাগ করে জ্যোতির্ময় পরম পদ লাভ করে।

Verse 50

द्वारे कृष्णस्य यो नित्यं दीपमालां करोति हि । सप्तद्वीपवतीराज्यं द्वीपेद्वीपे फलं लभेत्

যে নিত্য শ্রীকৃষ্ণের দ্বারে দীপমালা সাজায়, সে সপ্তদ্বীপ-সম্রাজ্যের ফল পায় এবং দ্বীপে দ্বীপে যথোচিত ফল লাভ করে।

Verse 51

नैवेद्यानि मनोज्ञानि कृष्णाय विनिवेदयेत् । कल्पांतं तत्पितॄणां हि तृप्तिर्भवति शाश्वती

মনোহর নৈবেদ্য শ্রীকৃষ্ণকে নিবেদন করা উচিত; তাতে তার পিতৃগণের কল্পান্ত পর্যন্ত শাশ্বত তৃপ্তি হয়।

Verse 52

फलानि यच्छते यो वै सुहृद्यानि नरेश्वर । जायंते तस्य कल्पांतं सफलास्तु मनोरथाः

হে নরেশ্বর! যে ভক্তিভাবে উৎকৃষ্ট ফল অর্পণ করে, তার মনোরথ কল্পান্ত পর্যন্ত সফল হয়ে ওঠে।

Verse 53

तांबूलं तु सकर्पूरं सपूगं नरनायक । कृष्णाय यच्छते यो वै पदं तस्याग्निदैवतम्

হে নরনায়ক! যে কর্পূর ও সুপারি-সহ তাম্বূল শ্রীকৃষ্ণকে অর্পণ করে, সে অগ্নিদেব-সম্পর্কিত পদ লাভ করে।

Verse 54

सनीरं कर्पुरोपेतं कुंभं कृष्णाग्रतो न्यसेत् । कल्पांते न जलापेक्षां कुर्वंति च पितामहाः

কপূরের সুগন্ধযুক্ত জলভরা কলস শ্রীকৃষ্ণের সম্মুখে স্থাপন করা উচিত। এতে কল্পান্ত পর্যন্ত তার পিতৃগণ জলের অভাব ভোগ করেন না।

Verse 56

तत्कुले नास्ति पापिष्ठो न च लोके यमस्य च । वायुलोकान्महीपाल न पुनर्विद्यते गतिः

সেই কুলে পরম পাপী কেউ থাকে না, আর কারও যমলোকে গমনও হয় না। হে রাজা, বায়ুলোক থেকে পুনরায় মর্ত্যজন্মে প্রত্যাবর্তন নেই।

Verse 57

कृष्णवेश्मनि यः कुर्य्यात्सधूपं पुष्पमंडपम् । सपुष्पकविमानैस्तु क्रीडते कोटिभिर्द्दिवि

যে শ্রীকৃষ্ণের গৃহে ধূপসহ পুষ্পমণ্ডপ নির্মাণ করে, সে স্বর্গে পুষ্পশোভিত কোটি কোটি পুষ্পক-বিমানের মধ্যে ক্রীড়া করে।

Verse 58

चलच्चामरवातेन कृष्णं यस्तोषयेन्नरः । तस्योत्तमांगं देवेशश्चुंबते स्वमुखेन हि

যে ব্যক্তি চলমান চামর-বাতাসে শ্রীকৃষ্ণকে তুষ্ট করে, তার মস্তক দেবেশ্বর স্বয়ং নিজের মুখে চুম্বন করেন।

Verse 59

व्यजनेनाथ वस्त्रेण सुभक्त्या मातरिश्वना । देवदेवस्य राजेन्द्र कुरुते धर्मवारणम्

হে রাজেন্দ্র, পাখা ও বস্ত্র—এই দুটিই সত্য ভক্তিতে অর্পণ করলে মাতরিশ্বা (বায়ু) দেবদেবের জন্য ধর্মরক্ষার আবরণ রচনা করেন।

Verse 60

धूपं चंदनमालां तु कुरुते कृष्णसद्मनि । देवकन्यायुतैर्लक्षैः सेव्यते सुरनायकैः

যে কৃষ্ণের ধামে ধূপ ও চন্দনমালা অর্পণ করে, তাকে দেবনায়কগণ ও লক্ষ লক্ষ দেবকন্যা সেবায় নিয়োজিত থাকে।

Verse 61

ध्वजमारोपयेद्यस्तु प्रासादोपरि भक्तितः । तस्य ब्रह्मपदे वासः क्रीडते ब्रह्मणा सह

যে ভক্তিভরে প্রাসাদের শিখরে ধ্বজা উত্তোলন করে, তার বাস হয় ব্রহ্মপদে; সে সেখানে ব্রহ্মার সঙ্গে ক্রীড়া করে।

Verse 62

प्रांगणं वर्णकोपेतं स्वस्तिकैश्च समन्वितैः । देवदेवस्य कुरुते क्रीडते भुवनत्रये

যে দেবাদিদেবের প্রাঙ্গণ রঙিন আলপনা ও মঙ্গল স্বস্তিকচিহ্নে সজ্জিত করে, সে ত্রিভুবনে আনন্দে ক্রীড়া করে।

Verse 63

यो दद्यान्मण्डपे पुष्पप्रकरं रुक्मिणीपतेः । देवोद्यानेषु सर्वेषु क्रीडते नरनायकैः

যে রুক্মিণীপতির মণ্ডপে পুষ্পস্তূপ অর্পণ করে, সে সকল দেবউদ্যানে শ্রেষ্ঠ নরনায়কদের সঙ্গে ক্রীড়া করে।

Verse 64

प्रासादे देवदेवस्य चित्रकर्म करोति यः । वसते रुद्रलोके तु यावत्तिष्ठंति सागराः

যে দেবাদিদেবের প্রাসাদে চিত্রকর্ম ও অলংকরণ করে, সে যতদিন সাগর স্থিত থাকে ততদিন রুদ্রলোকে বাস করে।

Verse 65

दद्याच्चन्द्रमयं यस्तु कृष्णोपरि नरेश्वर । वसते द्वारकां यावत्सोमलोके स तिष्ठति

হে নরেশ্বর! যে জন শ্রীকৃষ্ণের উপর চন্দ্রচিহ্নযুক্ত অলংকার অর্পণ করে, দ্বারকা যতদিন স্থিত থাকে ততদিন সে সোমলোকে বাস করে।

Verse 66

छत्रं बहुशलाकं तु किंकिणीवस्रगुण्ठितम् । दिव्यरत्नैश्च संयुक्तं हेमदण्डसमन्वितम्

বহু শলাকাযুক্ত ছত্র, বস্ত্র ও কিঙ্কিণীঘণ্টিকায় আবৃত, দিব্য রত্নে অলংকৃত এবং স্বর্ণদণ্ডে সংযুক্ত—

Verse 67

समर्पयति कृष्णाय च्छत्रं लक्षार्बुदैर्वृतम् । अमरैः सहितः सर्वैः क्रीडते पितृभिः सह

যে সেই ছত্র শ্রীকৃষ্ণকে সমর্পণ করে, সে লক্ষ-কোটি জনে পরিবেষ্টিত হয়ে সকল অমরদের সঙ্গে এবং পিতৃগণের সঙ্গেও ক্রীড়া করে।

Verse 68

दद्यान्नरविमानं तु कृष्णाय नरनायक । सत्कृतो धनदेनैव वसते ब्रह्मवासरम्

হে নরনায়ক! যে শ্রীকৃষ্ণকে বিমানসদৃশ মহিমান্বিত যান দান করে, সে কুবেরের দ্বারা সম্মানিত হয়ে ব্রহ্মার এক দিবসকাল বাস করে।

Verse 69

कृता पूजा दिकं भूप ज्वलंतं कृष्णमूर्द्धनि । आरार्तिकं प्रकुर्वाणो मोदते कृष्णसन्निधौ

হে ভূপ! পূজা সম্পন্ন করে যে শ্রীকৃষ্ণের মস্তকের সম্মুখে জ্বলন্ত দীপে আরতি করে, সে শ্রীকৃষ্ণের সান্নিধ্যে পরমানন্দ লাভ করে।

Verse 70

दीप्तिमंतं सकर्पूरं करोत्यारार्तिकं नृप । कृष्णस्य वसते लोके सप्तकल्पानि मानवः

হে নৃপ! যে কর্পূরসহ দীপ্তিময় আরতি করে, সে মানুষ কৃষ্ণলোকে গিয়ে সাত কল্পকাল বাস করে।

Verse 71

धृत्वा शंखोदकं यस्तु भ्रामयेत्केशवोपरि । संनिधौ वसते विष्णोः कल्पांतं क्षीरसागरे

যে শঙ্খে পবিত্র করা জল হাতে নিয়ে কেশবের উপর তা ঘোরায়, সে ক্ষীরসাগরে বিষ্ণুর সান্নিধ্যে কল্পান্ত পর্যন্ত বাস করে।

Verse 72

एवं कृत्वा तु कृप्णस्य यः करोति प्रदक्षिणाम् । पठन्नामसहस्रं तु स्तवमन्यं पठन्नृप । सप्तद्वीपवतीपुण्यं लभते तु पदेपदे

এভাবে করে, হে নৃপ! যে কৃষ্ণের প্রদক্ষিণা করে—সহস্রনাম পাঠ করে বা অন্য স্তব গেয়ে—সে প্রতি পদক্ষেপে সপ্তদ্বীপবতী পৃথিবীর সমান পুণ্য লাভ করে।

Verse 73

कुर्य्याद्दण्डनमस्कारमश्वमेधायुतैः समम् । कृष्णं संतोषयेद्यस्तु सुगीतैर्मधुरैः स्वरैः । सामवेदफलं तस्य जायते नात्र संशयः

দণ্ডবৎ নমস্কারের পুণ্য দশ হাজার অশ্বমেধ যজ্ঞের সমান। আর যে মধুর স্বরে সুরেলা গানে কৃষ্ণকে সন্তুষ্ট করে, সে সামবেদের ফল লাভ করে—এতে সন্দেহ নেই।

Verse 74

यो नृत्यति प्रहृष्टात्मा भावैर्बहु सुभक्तितः । स निर्द्दहति पापानि मन्वंतरकृतान्यपि

যে আনন্দিত চিত্তে গভীর ভক্তিভাবে নৃত্য করে, সে মন্বন্তর-মন্বন্তরে সঞ্চিত পাপও দগ্ধ করে দেয়।

Verse 75

यः कृष्णाग्रे महाभक्त्या कुर्य्यात्पुस्तकवाचनम् । प्रत्यक्षरं लभेत्पुण्यं कपिलाशतदानजम्

যে জন শ্রীকৃষ্ণের সম্মুখে মহাভক্তিতে গ্রন্থপাঠ করে, সে প্রত্যেক অক্ষরে শত কাপিলা গাভী দানের সমান পুণ্য লাভ করে।

Verse 76

ऋग्यजुःसामभिर्वाग्भिः कृष्णं संतोषयंति ये । कल्पांतं ब्रह्मलोके तु ते वसंति द्विजोत्तमाः

যাঁরা ঋগ্, যজুঃ ও সামবেদের বাণীতে শ্রীকৃষ্ণকে সন্তুষ্ট করেন, সেই শ্রেষ্ঠ দ্বিজেরা কল্পান্ত পর্যন্ত ব্রহ্মলোকে বাস করেন।

Verse 77

योगशास्त्राणि वेदांता न्पुराणं कृष्णसन्निधौ । पठंति रविबिंबं ते भित्त्वा यांति हरेर्लयम्

যাঁরা কৃষ্ণসন্নিধিতে যোগশাস্ত্র, বেদান্ত ও পুরাণ পাঠ করেন, তাঁরা সূর্যমণ্ডল ভেদ করে হরিতে লয় প্রাপ্ত হন।

Verse 78

गीता नामसहस्रं तु स्तवराजो ह्यनुस्मृतिः । गजेन्द्रमोक्षणं चैव कृष्णस्यातीव वल्लभम्

গীতা, নামসহস্র, স্তবরাজ, অনুস্মৃতি এবং গজেন্দ্রমোক্ষণ—এগুলি শ্রীকৃষ্ণের অতি প্রিয়।

Verse 79

श्रीमद्रागवतं यस्तु पठते कृष्णसन्निधौ । कुलकोटिशतैर्युक्तः क्रीडते योगिभिः सदा

যে জন কৃষ্ণসন্নিধিতে শ্রীমদ্ভাগবত পাঠ করে, সে নিজের কুলের কোটি কোটি সহিত সদা যোগীদের সঙ্গে ক্রীড়া করে।

Verse 80

यः पठेद्रामचरितं भारतं व्यासभाषितम् । पुराणानि महीपाल प्राप्तो मुक्तिं न संशयः

হে মহীপাল! যে রামচরিত, ব্যাসপ্রণীত ভারত এবং পুরাণসমূহ পাঠ করে, সে নিঃসন্দেহে মোক্ষ লাভ করে।

Verse 81

द्वादशीवासरे प्राप्त एवं कुर्वंति ये नराः । गीताद्यैः शतसाहस्रं पुण्यं यच्छति केशवः

দ্বাদশী তিথি উপস্থিত হলে যারা এইভাবে—কীর্তনাদি ভক্তিকর্মে—আচরণ করে, কেশব তাদের এক লক্ষগুণ পুণ্য দান করেন।

Verse 82

जागरे कोटिगुणितं पुण्यं भवति भूभिप । वसतां द्वारकावासात्प्रत्यहं लभते फलम्

হে রাজন! জাগরণ করলে পুণ্য কোটি গুণ বৃদ্ধি পায়; আর যারা দ্বারকায় বাস করে, তারা সেখানে বাস করামাত্রই প্রতিদিন ফল লাভ করে।

Verse 83

गोमतीनीरपूतानां कृष्णवक्त्रावलोकि नाम् । दर्शनात्पातकं तेषां याति वर्षशतार्जितम्

গোমতীর জলে পবিত্র এবং শ্রীকৃষ্ণের মুখদর্শনে ধন্য জনদের, সেই দর্শনমাত্রেই শতবর্ষের সঞ্চিত পাপ নাশ হয়।

Verse 84

धन्यास्ते मानुषे लोके गोमत्युदधिवारिणा । तर्पयंति पितॄन्देवान्गत्वा द्वारवतीं कलौ

মানুষলোকে তারা ধন্য, যারা কলিযুগে দ্বারবতীতে গিয়ে গোমতী ও সমুদ্রের জলে পিতৃগণ ও দেবগণকে তৃপ্ত করেন।

Verse 85

गंगाद्वारे प्रयागे च गंगायां कुरुजांगले । प्रभासे शुक्लतीर्थे च श्रीस्थले पुष्करेऽपि च

গঙ্গাদ্বারে, প্রয়াগে, কুরুজাঙ্গলের গঙ্গায়, প্রভাসে, শুক্লতীর্থে, শ্রীস্থলে এবং পুষ্করেও—

Verse 86

स्नानेन पिंडदानेन पितॄणां तर्पणे कृते । तृप्तिर्भवति भूपाल तथा गोमतिदर्शनात्

স্নান, পিণ্ডদান এবং পিতৃদের উদ্দেশে তर्पণ করলে তৃপ্তি হয়, হে রাজন; তেমনি গোমতীর দর্শনেও তৃপ্তি লাভ হয়।

Verse 87

योजनैर्बहुभिस्तिष्ठन्गोमतीति च यो वदेत् । चांद्रायणसहस्रस्य फलमाप्नोति यत्नतः

যে বহু যোজন দূরে দাঁড়িয়েও ‘গোমতী’ বলে উচ্চারণ করে, সে যত্নসহকারে সহস্র চন্দ্রায়ণ-ব্রতের ফল লাভ করে।

Verse 88

धन्या द्वारवती लोके वहते यत्र गोमती । स्वयं तु तिष्ठते यत्र नित्यं रुक्मिणिवल्लभः

লোকে দ্বারবতী ধন্য, যেখানে গোমতী প্রবাহিত—এবং যেখানে রুক্মিণীবল্লভ স্বয়ং নিত্য বিরাজমান।

Verse 89

न स्नाता गोमतीतीरे कलौ पापेन मोहिताः । भविष्यति कथं तेषां पापबंधस्य संक्षयः

কলিযুগে পাপে মোহিত যারা গোমতীতীরে স্নান করে না, তাদের পাপবন্ধনের ক্ষয় কীভাবে হবে?

Verse 90

निर्मिता स्वर्गनिःश्रेणी कलौ कृष्णेन गोमती । मनसः प्रीतिजननी जंतूनां नरसत्तम

হে নরশ্রেষ্ঠ! কলিযুগে শ্রীকৃষ্ণ গোमतीকে স্বর্গে ওঠার সিঁড়ির ন্যায় নির্মাণ করেছেন; তিনি জীবদের মনে প্রীতি ও আনন্দের জননী।

Verse 91

न दृश्यं स्वर्गसोपानं दृश्यते गोमतीसमम् । सुखदं पापिनां पुंसां स्नानमात्रेण मोक्षदम्

গোমতীর সমান স্বর্গসোপান জগতে আর কিছুই দেখা যায় না। তিনি পাপী পুরুষকেও সুখ দেন, আর শুধু স্নানমাত্রেই মোক্ষ দান করেন।

Verse 92

गोमतीनीरसंयुक्तो यत्र गर्जति सागरः । तत्र गच्छेन्नरव्याघ्र कृष्णस्तिष्ठति यत्र वै

যেখানে গোমতীর জলে মিশে সাগর গর্জন করে, হে নরব্যাঘ্র, সেখানে গমন কর; কারণ সেখানেই শ্রীকৃষ্ণ অধিষ্ঠান করেন।

Verse 93

यत्र चक्रांकितशिला गोमत्युदधिनिःसृताः । यच्छंति पूजिता मोक्षं तां पुरीं को न सेवते

যেখানে গোমতী ও সমুদ্র থেকে উদ্ভূত চক্রাঙ্কিত শিলাগুলি আছে, সেগুলি পূজিত হলে মোক্ষ দান করে—সে পুরীকে কে না সেবা করবে?

Verse 94

यत्र चक्रांकिता मृत्स्ना तिष्ठते निर्मला नृप । कलौ पापविनाशार्थं तां पुरीं को न सेवते

হে নৃপ! যেখানে নির্মল চক্রাঙ্কিত মৃৎ বিদ্যমান—কলিযুগে পাপবিনাশের জন্য—সে পুরীকে কে না সেবা করবে?

Verse 95

अप्रदृश्या पुरा लोके दैत्यदानवरक्षसाम् । शरण्या देवतादीनां पुरीं तां को न सेवते

যে পুরী পূর্বে দৈত্য-দানব-রাক্ষসদের কাছে অদৃশ্য ও অগম্য ছিল, অথচ দেবতাদিদের আশ্রয়—সে নগরীকে কে না আশ্রয় করে?

Verse 96

त्यजते यां कलौ नैव कृष्णो देवकिनन्दनः । कर्मणा मनसा वाचा तां पुरीं को न सेवते

যে পুরীকে কলিযুগেও দেবকীনন্দন শ্রীকৃষ্ণ ত্যাগ করেন না, সেই নগরীকে কর্মে, মনে ও বাক্যে কে না ভজে ও সেবা করে?

Verse 97

मार्कंडेय उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । यां श्रुत्वा मुच्यते नूनं दुःखसंसार बंधनात्

মার্কণ্ডেয় বললেন—হে রাজন, শোন; আমি পাপনাশিনী এক কাহিনি বলছি, যা শ্রবণ করলে নিশ্চিতই দুঃখময় সংসারবন্ধন থেকে মুক্তি হয়।

Verse 98

अवन्तीविषये पूर्वं ब्राह्मणो वेदपारगः । चंद्रशर्मेति विख्यातः शिवभक्तः सदा नृप

হে নৃপ, পূর্বে অবন্তী-দেশে এক বেদপারগ ব্রাহ্মণ ছিলেন; তিনি চন্দ্রশর্মা নামে খ্যাত এবং সদা শিবভক্ত ছিলেন।

Verse 99

मनसा कर्मणा वाचा नान्यं ध्याति सदाशिवात् । शैवाद्व्रताद्व्रतं नान्यत्करोति च नराधिप

হে নরাধিপ, তিনি মন, কর্ম ও বাক্যে সদাশিব ব্যতীত অন্য কাউকে ধ্যান করতেন না; আর শৈবব্রত ছাড়া অন্য কোনো ব্রত পালন করতেন না।

Verse 100

नोपवासं हरिदिने कुरुते न व्रतं हरेः । विना चतुर्दशीं राजन्नान्यदेवसमुद्भवम्

সে হরির দিনে উপবাস করে না, হরির ব্রতও পালন করে না। হে রাজন, চতুর্দশী ব্যতীত অন্য দেবতা-সম্বন্ধীয় কোনো আচার সে গ্রহণ করে না।

Verse 101

यत्रयत्र शिवक्षेत्रं यत्र तीर्थं तु शांकरम् । तत्र गच्छति राजेन्द्र वैष्णवं नैव गच्छति

হে রাজেন্দ্র, যেখানে যেখানে শিবক্ষেত্র, যেখানে শাঙ্কর তীর্থ—সেখানেই সে যায়; বৈষ্ণব তীর্থে সে যায় না।

Verse 102

प्रतिवर्षं तु कुरुते सोमनाथस्य दर्शनम् । न जहाति विशेषेण सोमपर्व नरेश्वर

সে প্রতি বছর সোমনাথের দর্শন করে; আর হে নরেশ্বর, বিশেষ করে সোমপৰ্বের দিনটি সে কখনও ত্যাগ করে না।

Verse 103

एवं प्रकुर्वतस्तस्य वर्षाणि नवसप्ततिः । गतानि किल राजेन्द्र शिवभक्तिं प्रकुर्वतः

হে রাজেন্দ্র, এভাবে শিবভক্তি পালন করতে করতে তার ঊনআশি (৭৯) বছর কেটে গেছে—এমনই বলা হয়।

Verse 104

कदाचित्सोमपर्वण्यागते सोमोपनायकम् । नानादेशान्महीपाल ह्यसंख्याताश्च मानवाः

হে মহীপাল, একবার সোমপৰ্বের দিন এলে, সোমযাগের উপহার-সম্ভার নিয়ে নানা দেশ থেকে অগণিত মানুষ এসে উপস্থিত হল।

Verse 105

गताः कृष्णपुरीं सर्वे दृष्ट्वा सोमेश्वरं प्रभुम् । आहूतस्तैश्चंद्रशर्मा न गतो द्वारकां पुरीम्

সকলেই কৃষ্ণপুরীতে গিয়ে প্রভু সোমেশ্বরের দর্শন করল; তারা চন্দ্রশর্মাকে আহ্বান করলেও তিনি দ্বারকা-পুরীতে গেলেন না।

Verse 106

शिवक्षेत्रात्परं तीर्थं नाहं मन्ये जग त्त्रये । नान्यदेवो मया ज्ञात ईश्वराद्देवनायकात्

ত্রিলোকে শিবক্ষেত্রের চেয়ে শ্রেষ্ঠ তীর্থ আমি মানি না; আর দেবনায়ক ঈশ্বর ব্যতীত অন্য কোনো দেবকে আমি স্বীকার করি না।

Verse 108

विनाऽन्ये चंद्रशर्माणं गतास्ते द्वारकां पुरीम् । अन्यस्मिन्दिवसे राजन्गच्छतः स्वगृहं प्रति । चक्रुस्ते दर्शनं स्वप्ने चंद्रशर्मपितामहाः

চন্দ্রশর্মাকে রেখে অন্যরা দ্বারকা-পুরীতে গেল। পরে অন্য এক দিনে, হে রাজন, তিনি যখন নিজের ঘরের দিকে যাচ্ছিলেন, তখন স্বপ্নে চন্দ্রশর্মার পিতৃপুরুষেরা তাঁকে দর্শন দিলেন।

Verse 109

प्रेतभूता महाकायाः क्षुत्क्षामाश्चैव भीषणाः । दृष्ट्वा स्वप्नं महा रौद्रं भीतोऽसौ च प्रकंपितः

তারা প্রেতসদৃশ—বিশালদেহী, ক্ষুধায় কৃশ এবং ভয়ংকর। সেই অতিভীষণ স্বপ্ন দেখে সে ভয়ে কেঁপে উঠল।

Verse 110

चन्द्रशर्मोवाच । के यूयं विकृताकारा जंतूनां च भयानकाः । पृथ्वीसमुद्भवा जीवा न दृष्टा न श्रुता मया

চন্দ্রশর্মা বলল—তোমরা কারা, বিকৃতাকৃতি, জীবদের জন্য ভয়ংকর? তোমরা যেন পৃথিবীজাত প্রাণী; কিন্তু তোমাদের আমি না দেখেছি, না শুনেছি।

Verse 111

प्रेता ऊचुः । मा भयं कुरु विप्रेंद्र तव पूर्वपितामहाः । आगतास्त्वत्समीपे तु महादुःखेन पीडिताः

প্রেতেরা বলল—হে ব্রাহ্মণশ্রেষ্ঠ, ভয় কোরো না। আমরা তোমার পূর্ব পিতামহ; মহাদুঃখে পীড়িত হয়ে তোমার নিকটে এসেছি।

Verse 112

चन्द्रशर्मोवाच । इष्टं दत्तं तपस्तप्तं भवद्भिर्मत्पितामहैः । प्रेतत्वे कारणं यत्स्याद्भवतां विस्मयो मम

চন্দ্রশর্মা বলল—হে আমার পিতামহগণ, আপনারা যজ্ঞ করেছেন, দান দিয়েছেন, তপস্যা করেছেন। তবে কী কারণে আপনাদের প্রেতত্ব ঘটল? এ আমার বিস্ময়।

Verse 113

प्रेता ऊचुः । शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामः प्रेतयोनेस्तु कारणम् । वासरं वासुदेवस्य सदा विद्धं कृतं पुरा

প্রেতেরা বলল—হে পুত্র, শোনো; আমরা প্রেতযোনির কারণ বলছি। পূর্বে আমরা বারবার বাসুদেবের পবিত্র দিবসকে ‘বিদ্ধ’ করে অপরাধ করেছি।

Verse 114

प्रेतत्वं तेन संप्राप्तमस्माभिः शृणु पुत्रक । विशेषेण कृतं रात्रौ विद्धं जागरणं हरेः

এই কারণেই আমরা প্রেতত্ব লাভ করেছি—হে বৎস, শোনো। বিশেষ করে রাত্রিতে হরির জাগরণ-ব্রতকে ‘বিদ্ধ’ করে আমরা নষ্ট করেছি।

Verse 115

पतनं नरके घोरे भविष्यति न संशयः । त्वया सह न संदेहो यावदाभूतसंप्लवम्

ভয়ংকর নরকে পতন হবে—এতে সন্দেহ নেই; এবং তোমার সঙ্গেও, নিঃসন্দেহে, মহাপ্রলয় (আভূতসম্প্লব) পর্যন্ত তা চলবে।

Verse 116

चन्द्रशर्मोवाच । हरिभक्तिविहीनानां द्वादशीव्रतवर्जिनाम् । नाशं न याति प्रेतत्वं पूजितैः शंकरादिभिः

চন্দ্রশর্মা বললেন—যারা হরি-ভক্তিহীন এবং দ্বাদশী-ব্রত ত্যাগ করে, শঙ্কর প্রভৃতি দেবতার পূজা করলেও তাদের প্রেতত্ব নাশ হয় না।

Verse 117

न वा सन्तोषितो देवो भक्त्या त्रिपुरनाशनः । प्रदास्यति गतिं नूनं प्रेतत्वं न गमिष्यति

আর যদি ভক্তিতে ত্রিপুরনাশন দেব (শিব) সন্তুষ্ট না হন, তবে তিনি নিশ্চয়ই মুক্তির গতি দান করবেন না; ফলে প্রেতত্বের অবসান হবে না।

Verse 118

प्रेता ऊचुः । प्रायश्चित्तं विना पुत्र द्वादशीवेधसंभवम् । आपन्न गच्छते नूनं प्रेतत्वं नैव गच्छति

প্রেতেরা বলল—হে পুত্র, দ্বাদশী ভঙ্গজনিত অপরাধের প্রায়শ্চিত্ত না করলে মানুষ নিশ্চয়ই বিপদে পড়ে; প্রেতত্ব একেবারেই দূর হয় না।

Verse 119

प्रायश्चित्ती सदा पुत्र पूजयानोऽपि शंकरम् । विना केशवपूजाभिः पापं भजति गोवधम्

হে পুত্র, যে সর্বদা প্রায়শ্চিত্ত করে এবং শঙ্করের পূজাও করে—কিন্তু কেশবের পূজা ছাড়া—সে গোহত্যার তুল্য পাপ ভোগ করে।

Verse 120

प्रथमं केशवः पूज्यः पश्चाद्देवो महेश्वरः । पूजनीयाश्च भक्त्या वै याश्चान्याः संति देवताः

প্রথমে কেশবের পূজা করা উচিত, তারপর প্রভু মহেশ্বরের; আর যে অন্যান্য দেবতা আছেন, তাঁরাও ভক্তিসহকারে পূজ্য।

Verse 121

मूलाच्छाखाः प्रशाखाश्च भवंति बहुशस्ततः । वासुदेवात्समुद्भूतं जगदेतच्चराचरम्

যেমন এক মূল থেকে বহু শাখা-প্রশাখা জন্মায়, তেমনি বাসুদেব থেকেই এই সমগ্র চরাচর জগৎ উদ্ভূত হয়েছে।

Verse 122

तस्मान्मूलं परित्यज्य शाखां नैवार्चयेद्बुधः । विशेषेण जगन्नाथं त्रैलोक्याधिपतिं हरिम्

অতএব জ্ঞানী ব্যক্তি মূল ত্যাগ করে কেবল শাখার পূজা কখনও করবে না—বিশেষত ত্রিলোকাধিপতি জগন্নাথ হরির আরাধনায়।

Verse 123

तद्दिने ये प्रकुर्वंति सम्यग्वेधेन शोभितम् । सशल्यं तन्न संदेहः प्रेतत्वं याति तेन च

যারা সেই দিনেই বেধ-দোষযুক্ত, কলুষিত বিধিকে ‘সম্যক্’ ভেবে সম্পন্ন করে, সে কর্ম নিঃসন্দেহে ‘শল্যসহ’ হয়; তার ফলে তারা প্রেতত্বে পতিত হয়।

Verse 124

हव्यं देवा न गृह्णन्ति कव्यं च पितरस्तथा । पूजां गृह्णाति नो सूर्यस्तथा चैव पितामहाः

সে সময় দেবতারা হব্য গ্রহণ করেন না, আর পিতৃগণও কব্য গ্রহণ করেন না; তখন সূর্যও পূজা গ্রহণ করেন না, পিতামহগণও তদ্রূপ।

Verse 125

प्रेतास्ते ये प्रकुर्वंति सशल्यं वासरं हरेः । पौर्णमासीद्वये प्राप्ते राका साग्निविवर्जिता

যারা হরির পবিত্র দিনে ‘শল্যযুক্ত’ কর্ম করে, তারা প্রেত হয়ে যায়। যখন দুই পূর্ণিমা-অনুষ্ঠান একত্র হয়, তখন রাকা পূর্ণিমা অগ্নিবর্জিত—অর্থাৎ অগ্নি ছাড়া পালনীয়।

Verse 126

विशेषेण तु वैशाखी श्राद्धादीनां प्रशस्यते । वैशाखे तु तृतीयां वै पूर्वविद्धां करोति यः

বিশেষত বৈশাখ মাস শ্রাদ্ধাদি কর্মের জন্য প্রশংসিত। কিন্তু যে বৈশাখে তৃতীয়াকে ‘পূর্ববিদ্ধা’ ধরে পালন করে, সে বিধিবিরুদ্ধ আচরণ করে।

Verse 127

हव्यं देवा न गृह्णंति कव्यं चैव पितामहाः । यत्र देवा न गृह्णंति कथं तत्र पितामहाः । तस्मात्कार्य्या तृतीया च पूर्वविद्धा बुधैर्नरैः

দেবগণ হব্য গ্রহণ করেন না, আর পিতৃগণ কব্য গ্রহণ করেন না। যেখানে দেবতাই গ্রহণ করেন না, সেখানে পিতৃগণ কীভাবে গ্রহণ করবেন? অতএব জ্ঞানীরা ‘পূর্ববিদ্ধা’ বিধিতে তৃতীয়া পালন করবেন।

Verse 128

कुर्वते यदि मोहाद्वा प्रेतत्वं शाश्वतं ततः । नापयाति कृतैः पुण्यैर्बहुशस्तीर्थसेवनैः

যদি কেউ মোহবশত তা (বিধিবিরুদ্ধভাবে) করে, তবে তাতে চিরস্থায়ী প্রেতত্ব জন্মায়। বহু পুণ্যকর্ম ও বহু তীর্থসেবায়ও তা সহজে দূর হয় না।

Verse 129

दशमीं पौर्णमासीं च पित्रोः सांवत्सरं दिनम् । पूर्वविद्धं प्रकुर्वाणो नरकं प्रतिपद्यते

যে দশমী, পূর্ণিমা এবং পিতৃদের সাংবৎসরিক দিনকে ‘পূর্ববিদ্ধ’ ধরে পালন করে, সে নরকে পতিত হয়।

Verse 130

दर्शश्च पौर्णमासी च साग्निकैः पूर्वसंयुता । नाग्निहीनैस्तु कर्त्तव्या पुनराह प्रजापतिः

যাঁরা সাগ্নিক (অগ্নিধারী), তাঁদের জন্য দর্শ ও পূর্ণিমা-কর্ম ‘পূর্ব’ সংযোগে করণীয়; কিন্তু যাঁরা অগ্নিহীন, তাঁদের জন্য ভিন্ন বিধি—এ কথা প্রজাপতি পুনরায় বললেন।

Verse 131

क्षयाहे तु पुनः प्रोक्ता स्वकालव्यापिनी तिथिः । श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यं ह्रासवृद्धी न कारणम्

ক্ষয়-তিথির ক্ষেত্রে পুনরায় বলা হয়েছে—যে তিথি নিজের নির্ধারিত কালে ব্যাপ্ত থাকে, সেই তিথিই গ্রহণীয়। সেই তিথিতেই শ্রাদ্ধ করা কর্তব্য; তিথির হ্রাস-বৃদ্ধি বর্জনের কারণ নয়।

Verse 132

तत्रोक्तं मनुना पुत्र वेदांतैर्भाष्यकारिभिः । तत्प्रमाणं प्रकर्तव्यं प्रेतत्वं भवतोऽन्यथा

পুত্র, সেখানে মনু এবং বেদান্তের আচার্য-ভাষ্যকারগণ যা বলেছেন, সেটাই প্রমাণরূপে গ্রহণ করে পালন করা উচিত; নচেৎ তোমার প্রেতত্ব ঘটবে।

Verse 133

एतै प्रकारैः प्रेतत्वं प्राणिनां जायते भुवि । निरीक्ष्य धर्मशास्त्राणि कार्य्यं विहितमात्मनः

এইসব উপায়ে পৃথিবীতে জীবদের প্রেতত্ব জন্মায়। অতএব ধর্মশাস্ত্রসমূহ বিচার করে নিজের কল্যাণার্থে বিধিত কর্ম পালন করা উচিত।

Verse 134

प्रणम्य सोमनाथं तु यात्रां कृत्वा न गच्छति । कृष्णस्य दर्शनार्थाय तस्य किं जायते फलम्

যে সোমনাথকে প্রণাম করে তীর্থযাত্রা করে, তবু কৃষ্ণদর্শনের জন্য অগ্রসর হয় না—তার তবে কী ফল হয়?

Verse 135

कथ्यते परमा मूर्तिर्हरिरीश्वरसं संस्थिता । विभेदो नात्र कर्तव्यो यथा शंभुस्तथा हरिः

ঘোষিত হয়েছে যে পরম মূর্তি—হরি—ঈশ্বরের সঙ্গে সংযুক্তভাবে প্রতিষ্ঠিত। এখানে ভেদ করা উচিত নয়; যেমন শম্ভু, তেমনই হরি।

Verse 136

कृष्णस्य सोमनाथस्य नांतरं दृश्यते क्वचित् । यात्रा श्रीसोमनाथस्य संपूर्णा कृष्णदर्शनात्

কৃষ্ণ ও সোমনাথের মধ্যে কোথাও কোনো ভেদ দেখা যায় না। শ্রীসোমনাথের তীর্থযাত্রা কৃষ্ণদর্শনে সম্পূর্ণ হয়।

Verse 137

तस्मादुभयतः पुत्र गन्तव्यं नात्र संशयः । दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं गंतव्यं द्वारकां प्रति

অতএব, হে পুত্র, উভয় স্থানেই গমন করা উচিত—এতে সন্দেহ নেই। সোমেশ্বর দেবকে দর্শন করে দ্বারকার দিকে যাত্রা করো।

Verse 138

प्रभासे सोमनाथस्य लिंगमध्ये व्यवस्थितः । स्वयं तिष्ठति पुण्यात्मा भोगं गृह्णाति केशवः

প্রভাসে সোমনাথের লিঙ্গের মধ্যভাগে পুণ্যাত্মা কেশব স্বয়ং অবস্থান করেন এবং অর্পিত ভোগ নিজে গ্রহণ করেন।

Verse 139

दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं द्वारकां न नरो गतः । पतनं नरके घोरे पितॄणां च भविष्यति

যে ব্যক্তি সোমেশ্বর দেবকে দর্শন করেও দ্বারকায় যায় না, তার জন্য ভয়ংকর নরকে পতন বলা হয়েছে—তার পিতৃগণেরও।

Verse 140

विशेषेण त्वया वत्स न कृतं द्वादशीव्रतम् । व्रतं कृतं यदस्माभिस्तत्कृतं वेधसंयुतम् । निर्गमं यमलोकाद्धि तदस्माकं न दृश्यते

বিশেষত, বৎস, তুমি দ্বাদশী-ব্রত পালন করোনি। আর আমরা যে ব্রত করেছি, তাতেও দোষ রয়ে গেছে; তাই আমাদের জন্য যমলোক থেকে মুক্তির পথ দেখা যায় না।

Verse 141

चन्द्रशर्मोवाच । यदि तात मयाऽज्ञानान्न कृतं द्वादशीव्रतम् । कस्मात्कृतं सशल्यं तु भवद्भिर्द्वादशीव्रतम्

চন্দ্রশর্মা বললেন—পিতা, আমি যদি অজ্ঞতাবশত দ্বাদশী-ব্রত না করে থাকি, তবে আপনারা কেন দোষযুক্ত (সশল্য) দ্বাদশী-ব্রত পালন করলেন?

Verse 142

प्रेता ऊचुः । कुविप्रैस्तु कुदैवज्ञैः शुक्रमायाविमोहितैः । पारुष्यताहेतुकैश्च प्रेतयोनिमिमां गताः

প্রেতেরা বলল—দুষ্ট ব্রাহ্মণ ও কুপথগামী দैবজ্ঞদের দ্বারা, ধন-ছলনার মায়ায় মোহিত হয়ে, এবং কঠোরতা-নিষ্ঠুরতার প্রভাবে আমরা এই প্রেত-যোনিতে পতিত হয়েছি।

Verse 143

दत्तं तप्तं हुतं जप्तमस्माकं विफलं गतम् । संप्राप्ता प्रेतयोनिस्तु सशल्याद्वादशीव्रतात्

আমাদের দান, তপস্যা, হোম এবং জপ—সবই নিষ্ফল হয়ে গেছে; কারণ দোষযুক্ত (সশল্য) দ্বাদশী-ব্রত পালনের ফলে আমরা প্রেত-যোনি লাভ করেছি।

Verse 144

सशल्यं ये प्रकुर्वंति वासरं केशव प्रियम् । तेषां पितामहाः स्वर्गात्प्रेतत्वं यांति पुत्रक

যারা কেশবপ্রিয় দিবসটি দোষযুক্তভাবে পালন করে, তাদের পিতামহেরা স্বর্গ থেকেও পতিত হয়ে প্রেতত্ব লাভ করে, হে পুত্র।

Verse 145

चन्द्रशर्मोवाच । प्रेतत्वं नाशमायाति कथमेतत्पितामहाः । कर्मणा केन तत्सर्वं यच्चाहं प्रकरोमि तत्

চন্দ্রশর্মা বললেন—আমার পিতামহদের প্রেতত্ব কেন নষ্ট হচ্ছে না? কোন কর্মে এ সব উপশম হবে? যা করণীয়, আমি সবই করব।

Verse 146

प्रेता ऊचुः । मा गयां मा प्रयागं च पुष्करे कुरुजांगले । अयोध्यायामवंत्यां वा मधुरायां न चार्बुदे

প্রেতেরা বলল—গয়া নয়, প্রয়াগ নয়, পুষ্কর নয়, কুরুজাঙ্গলও নয়; অযোধ্যা নয়, অবন্তী নয়, মথুরা নয়, আর্বুদও নয়—এ বিষয়ে এদের কারও তুলনা নেই।

Verse 147

न चान्यत्तीर्थलक्षं तु वर्जयित्वा तु गोमतीम् । गंगा सरस्वती चैव नर्मदा नैव पुष्करम्

আর গোমতীকে বাদ দিলে লক্ষ লক্ষ অন্য তীর্থও নয়—গঙ্গা, সরস্বতী, নর্মদা, এমনকি পুষ্করও—এই উদ্দেশ্যে তার সমান নয়।

Verse 148

यादृशं गोमतीतीरे कलौ प्रेतत्वनाशनम् । गोमतीनीरदानेन कृष्णवक्त्रविलोकनात्

কলিযুগে গোমতীর তীরে যেমন প্রেতত্বের বিনাশ হয়—গোমতীর জল দান করলে এবং শ্রীকৃষ্ণের মুখ দর্শন করলে।

Verse 149

विलयं यांति पापानि जन्मकोटिकृतान्यपि । वृथा संन्यासिनां पुण्यं वृथा च वनवासिनाम्

কোটি কোটি জন্মে করা পাপও লয় পায়। এর তুলনায় সন্ন্যাসীদের পুণ্যও যেন বৃথা, আর বনবাসীদের পুণ্যও যেন বৃথা।

Verse 150

सशल्यं वासरं विष्णोः कुर्वंति यदि पुत्रक । तस्माद्गच्छ मुखं पश्य पूर्णचन्द्रसमं मुखम्

হে পুত্র! যদি লোকেরা বিষ্ণুর পবিত্র দিবসও দোষযুক্তভাবে পালন করে, তবে তুমি যাও এবং সেই মুখ দর্শন করো—যে মুখ পূর্ণচন্দ্রের ন্যায় দীপ্ত।

Verse 151

कृष्णस्य द्वारकां गत्वा यथास्माकं गतिर्भवेत् । विफलं तव संजाता न कृतं यदुपार्ज्जितम्

কৃষ্ণের দ্বারকায় গমন করো, যাতে তোমার গতি আমাদের মতো (মুক্তিদায়িনী) হয়। নচেৎ তোমার সাধনা নিষ্ফল হবে—যে পুণ্য তুমি অর্জন করেছ, তার যথাযথ ফল মিলবে না।

Verse 152

तद्व्यर्थ सकलं जातं विना केशव पूजनात् । विना केशवपूजायाः शंकरो यस्त्वयार्च्चितः । तत्पुण्यं विफलं जातं प्रेतयोनिं गमिष्यसि

কেশবের পূজা ব্যতীত তোমার সবই ব্যর্থ হয়। কেশব-আরাধনা না করে তুমি যে শঙ্করের পূজা করেছ, তার পুণ্যও নিষ্ফল; সেই পুণ্য অকার্যকর হয়ে তোমাকে প্রেত-যোনিতে নিয়ে যাবে।

Verse 153

संपूर्णं तव पुण्यं च द्वारका कृष्णदर्शनात् । भविष्यति न सन्देहो गोमत्युदधिसन्निधौ

দ্বারকায় কৃষ্ণদর্শনে তোমার পুণ্য সম্পূর্ণ হবে—এতে সন্দেহ নেই; সেখানে গোমতী ও সমুদ্রের পবিত্র সঙ্গমস্থলে।

Verse 154

दृष्ट्वा सोमेश्वरं देवं कृष्णं यदि न पश्यति । यात्राफलं न चाप्नोति वदत्येवं स्वयं शिवः

সোমেশ্বর দেবকে দর্শন করেও যদি কেউ কৃষ্ণকে না দেখে, তবে তীর্থযাত্রার ফল পায় না—এ কথা স্বয়ং শিব বলেছেন।

Verse 155

दृष्टोऽहं तैर्न सन्देहो यैः कृतं कृष्णदर्शनम् । एका मूर्तिर्न सन्देहो मम कृष्णस्य नांतरम्

যাঁরা কৃষ্ণকে দর্শন করেছেন, তাঁরা আমাকেই দর্শন করেছেন—এতে সন্দেহ নেই। একটিই দিব্য মূর্তি; আমার ও কৃষ্ণের মধ্যে কোনো ভেদ নেই।

Verse 156

दृष्ट्वा मां द्वारकां गत्वा कर्त्तव्यं कृष्णदर्शनम् । दृष्ट्वा कृष्णं तु मां पश्येद्यास्यत्येव महाफलम्

আমাকে দর্শন করে দ্বারকায় গিয়ে শ্রীকৃষ্ণের দর্শন অবশ্যই করতে হবে। আর শ্রীকৃষ্ণকে দর্শন করে পুনরায় আমাকেও দর্শন করলে—নিশ্চয়ই মহাফল লাভ হয়।

Verse 157

कृष्णदर्शनपूतात्मा यो मां पश्यति मानवः । न तस्य पुनरावृत्तिर्मम लोकाच्च वैष्णवात्

শ্রীকৃষ্ণদর্শনে যার আত্মা পবিত্র হয়েছে, সেই মানুষ যদি আমাকে দর্শন করে, তবে আমার বৈষ্ণব লোক থেকে তার আর পুনরাগমন হয় না।

Verse 158

इत्याह देवदेवेशः स्वयं सोमपतिः पुरा । विप्राणां श्रुतमस्माभिर्वदतां पुष्करे सताम्

এভাবে প্রাচীন কালে স্বয়ং সোমপতি, দেবদেবেশ্বর, বলেছিলেন। পুষ্করে সাধু ব্রাহ্মণদের মুখে আমরা এই বচন শুনেছি।

Verse 159

तस्माद्गच्छ प्रयाणार्थ कुरु कृष्णस्य दर्शनम् । अन्यथा यास्यसे योनिं पैशाचीं पापदायिनीम्

অতএব যাও—যাত্রার জন্য প্রস্থান করো এবং শ্রীকৃষ্ণের দর্শন করো। নচেৎ তুমি পাপদায়িনী পিশাচ-যোনিতে পতিত হবে।

Verse 160

कृतापराधोऽपि यदा कुरुते कृष्णदर्शनम् । मुच्यते नाऽत्र संदेहः पापाज्जन्मकृतादपि

অপরাধী হলেও যখন সে শ্রীকৃষ্ণের দর্শন করে, তখন সে মুক্ত হয়—এতে সন্দেহ নেই; জন্ম থেকে কৃত পাপ থেকেও।

Verse 161

पूजिते देवदेवेशे कृष्णे देवकिनन्दने । पूजिता देवताः सर्वा ब्रह्मरुद्रभगादिकाः

দেবদের অধীশ্বর দেবকীনন্দন শ্রীকৃষ্ণের পূজা হলে ব্রহ্মা, রুদ্র, ভাগ প্রভৃতি সহ সকল দেবতারই পূজা সম্পন্ন হয়।

Verse 162

विना कृष्णस्य पूजां च रुद्राद्यास्त्रिदिवौकसः । पूजिता नैव कुर्वंति तुष्टिं पुत्र पितामहाः

শ্রীকৃষ্ণের পূজা ব্যতীত স্বর্গবাসী রুদ্র প্রভৃতি দেবতারা পূজিত হলেও তৃপ্তি দান করেন না; হে পুত্র, পিতৃগণও সন্তুষ্ট হন না।

Verse 163

तस्माद्द्वारवतीं गत्वा कृष्णस्य दर्शनं कुरु । प्रेतयोनेर्विनिर्मुक्ता यास्यामः परमां गतिम्

অতএব দ্বারাবতীতে গিয়ে শ্রীকৃষ্ণের দর্শন কর; প্রেতযোনি থেকে মুক্ত হয়ে আমরা পরম গতি লাভ করব।

Verse 164

गोमतीनीरधौतानि यस्यांगानि कलौ युगे । मुनिभिर्योनिगमनं तस्य दृष्टं न पुत्रक

কলিযুগে যার অঙ্গ গোमतीজলে ধৌত হয়, হে পুত্র, তার আর অধম যোনিতে পতন মুনিগণ দেখেন না।

Verse 165

ताडिताः पादयुग्मेन गोमतीनीरवीचयः । अगतीनां प्रकुर्वति गतिं वै ब्रह्मवादिनाम्

দুই পায়ের স্পর্শে আন্দোলিত গোমতীর জলতরঙ্গগুলি আশ্রয়হীনদেরও—ব্রহ্মবাদের সাধকদেরও—উদ্ধারের গতি দান করে।

Verse 166

यः पुनः कुरुते श्राद्धं गोमत्युदधिसंगमे । पितॄणां जायते तृप्तिर्यावदाभूतसंप्लवम्

যে পুনরায় গোমতী ও সমুদ্রের সঙ্গমস্থলে শ্রাদ্ধ করে, তার পিতৃগণের তৃপ্তি মহাপ্রলয় পর্যন্ত স্থায়ী হয়।

Verse 167

ससागरधरायां च सर्वतीर्थेषु यत्फलम् । दिनेनैकेन तत्पुण्यं द्वारकाकृष्णसन्निधौ

সমুদ্রসহ সমগ্র পৃথিবীর সকল তীর্থে যে ফল লাভ হয়, দ্বারকায় শ্রীকৃষ্ণের সান্নিধ্যে একদিনেই সেই পুণ্য লাভ হয়।

Verse 168

यत्फलं त्रिदशैर्दृष्टं सर्वतीर्थसमुद्भवम् । तत्फलं लभते सर्वं द्वारकायां दिनेदिने

দেবগণ যে ফলকে সকল তীর্থজাত বলে স্বীকৃত করেছেন, সেই সম্পূর্ণ ফল দ্বারকায় দিনেদিনে লাভ হয়।

Verse 169

तीर्थकोटिसहस्रैस्तु कृतैः श्राद्धैश्च यत्फलम् । पितॄणां तत्फलं प्रोक्तं गोमतीतिलतर्पणात्

কোটি সহস্র তীর্থে সম্পন্ন শ্রাদ্ধে পিতৃগণের যে ফল হয়, গোমতীতে তিল-তর্পণ করলেই সেই ফল হয় বলে বলা হয়েছে।

Verse 170

यतीनां भोजनं यस्तु यच्छते कृष्णमन्दिरे । सिक्थेसिक्थे भवेत्तृप्तिः पितॄणां युगसंख्यया

যে কৃষ্ণমন্দিরে যতিদের ভোজন দান করে, তার পিতৃগণ প্রতিটি গ্রাসে যুগপরিমিত তৃপ্তি লাভ করেন।

Verse 171

कौपीनाच्छादनं छत्रं पादुके च कमण्डलुम् । दत्त्वा संन्यासिनां याति सप्त कल्पानि तत्फलम्

যে সন্ন্যাসীদের কৌপীন ও আচ্ছাদন, ছাতা, পাদুকা এবং কমণ্ডলু দান করে, সে সেই দানের ফল সাত কল্প পর্যন্ত লাভ করে।

Verse 172

धन्यास्ते मानवाः पुत्र वसन्ति श्वपचादयः । द्वारकायां गतिं यांति वसतां तत्र योगिनाम्

হে পুত্র! ধন্য তারা—শ্বপচ প্রভৃতি নীচজাতিও—যারা দ্বারকায় বাস করে; সেখানে অবস্থানকারী যোগীদেরই গতি তারা লাভ করে।

Verse 173

त्रिकालं ये प्रपश्यंति वदनं प्रत्यहं हरेः । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

যারা প্রতিদিন প্রাতঃ, মধ্যাহ্ন ও সায়ং—ত্রিকালে—হরির মুখ দর্শন করে, তাদের আর পুনর্জন্ম হয় না, শত কোটি কল্প পেরোলেও।

Verse 174

या नारी विधवा भूत्वा कुरुते द्वारकाश्रयम् । कुलायुतसहस्रं तु नयते परमं पदम्

যে নারী বিধবা হয়ে দ্বারকার আশ্রয় গ্রহণ করে, সে তার কুলের অযুত-সহস্র (অগণিত) জনকে পরম পদে পৌঁছে দেয়।

Verse 175

पुत्रेणापीह किं कार्य्यं न गतो द्वारकां यदि । नारी पुत्रशताच्छ्रेष्ठा गत्वा कृष्णपुरीं वसेत्

যদি পুত্র দ্বারকায় না যায়, তবে এখানে পুত্রেরই বা কী প্রয়োজন? যে নারী কৃষ্ণপুরীতে গিয়ে বাস করে, সে শত পুত্রের চেয়েও শ্রেষ্ঠ।

Verse 176

कृष्णं कृष्णपुरीं गत्वा योऽर्च्चयेत्तुलसीदलैः । प्राप्तं जन्मफलं तेन तारिताः प्रपितामहाः

যে কৃষ্ণপুরীতে গিয়ে তুলসীপাতা দিয়ে শ্রীকৃষ্ণের পূজা করে, সে মানবজন্মের ফল লাভ করে এবং তার প্রপিতামহগণও উদ্ধারপ্রাপ্ত হন।

Verse 177

तुलसीदलमालां तु कृष्णोत्तीर्णां तु यो वहेत् । पत्रेपत्रेऽश्वमेधानां दशानां लभते फलम्

যে কৃষ্ণকে অর্পিত তুলসীপত্রের মালা ধারণ করে, সে পাতা-পাতায় দশটি অশ্বমেধ যজ্ঞের ফল লাভ করে।

Verse 178

तुलसीकाष्ठसंभूतां यो मालां वहते नरः । फलं यच्छति दैत्यारिः प्रत्यहं द्वारकोद्भवम्

যে ব্যক্তি তুলসীকাঠের তৈরি মালা ধারণ করে, দৈত্যারি (হরি/কৃষ্ণ) তাকে প্রতিদিন দ্বারকার পবিত্রতা-জাত ফল দান করেন।

Verse 179

निवेद्य विष्णवे मालां तुलसीकाष्ठसंभवाम् । वहते यो नरो भक्त्या तस्य नैवास्ति पातकम् । सदा प्रीतमनास्तस्य कृष्णो देवकिनंदनः

যে তুলসীকাঠের মালা বিষ্ণুকে নিবেদন করে ভক্তিভরে ধারণ করে, তার কোনো পাপ অবশিষ্ট থাকে না; দেবকীনন্দন শ্রীকৃষ্ণ সর্বদা তার প্রতি প্রসন্ন থাকেন।

Verse 180

तुलसीकाष्ठसंभूतं शिरोबाह्वादिभूषणम् । जायते यस्य मर्त्यस्य तस्य देहे सदा हरिः

যে মর্ত্য শির, বাহু প্রভৃতিতে তুলসীকাঠের অলংকার ধারণ করে, তার দেহে হরি সদা বিরাজ করেন।

Verse 181

तुलसीमालया यस्तु भूषितः कर्म चाऽचरेत् । पितॄणां देवतानां च कृतं कोटिगुणं कलौ

যে ব্যক্তি তুলসীমালায় ভূষিত হয়ে নিজের কর্তব্য পালন করে, কলিযুগে পিতৃগণ ও দেবতাদের উদ্দেশে তার কৃত কর্ম কোটি-গুণ ফলপ্রদ হয়।

Verse 182

तुलसीकाष्ठमालां तु प्रेतराजस्य दूतकाः । दृष्ट्वा दूरेण नश्यंति वातोद्धूता यथाऽलयः

তুলসীকাষ্ঠের মালা দেখামাত্র প্রেতরাজ যমের দূতেরা দূর থেকেই পালায়—যেমন বাতাসে উড়ে যাওয়া বাসা ছিন্নভিন্ন হয়।

Verse 183

जायते तद्ग्रहे नैव पापसंक्रमणं कुतः । श्रुतं पुराणमस्माभिः कथितं ब्रह्मवादिभिः

সেই গৃহে পাপের সংক্রমণ কখনও জন্মায় না—কীভাবে জন্মাবে? ব্রহ্মবাদী মহর্ষিদের মুখে আমরা এই পুরাণবচন শ্রবণ করেছি।

Verse 184

तस्मान्माला त्वया धार्य्या तुलसीकाष्ठसंभवा । हरते नात्र संदेह ऐहिकामुष्मिकं त्वघम्

অতএব তোমার তুলসীকাষ্ঠসম্ভূত মালা ধারণ করা উচিত; তা নিঃসন্দেহে ইহলোক ও পরলোক—উভয়ের পাপ হরণ করে।

Verse 185

तुलसीमालया यस्तु भूषितो भ्रमते यदि । दुःस्वप्नं दुर्निमित्तं च न भयं शात्रवं क्वचित्

যে ব্যক্তি তুলসীমালায় ভূষিত হয়ে চলাফেরা করে, তার দুঃস্বপ্নের ভয় নেই, অশুভ লক্ষণের ভয় নেই, এবং কখনও শত্রুভয়ও থাকে না।

Verse 186

कृत्वा वै तीर्थसंन्यासं यतयो विधवाः स्त्रियः । जीवन्मुक्ताः कलौ ज्ञेयाः कुलकोटिसमन्विताः

তীর্থ-সংক্রান্ত সন্ন্যাস গ্রহণ করে যতি এবং বিধবা নারীরাও কলিযুগে জীবন্মুক্ত বলে জ্ঞাত হন, অগণিত বংশের পুণ্যে সমন্বিত।

Verse 187

धारयंति न ये मालां हैतुकाः पापमोहिताः । नरकान्न निवर्तंते दग्धाः कोपाग्निना हरेः

যারা পাপে মোহিত হয়ে যুক্তিতর্ক করে মালা ধারণ করে না, তারা হরির ক্রোধাগ্নিতে দগ্ধ হয়ে নরক থেকে আর ফিরে আসে না।

Verse 188

उन्मीलिनी वंजुलिनी त्रिस्पृशा पक्षवर्द्धिनी । त्वया पुत्र प्रकर्त्तव्या जयंती विजया जया

‘উন্মীলিনী’, ‘বঞ্জুলিনী’, ‘ত্রিস্পৃশা’, ‘পক্ষবর্ধিনী’ এবং ‘জয়ন্তী’, ‘বিজয়া’, ‘জয়া’—হে পুত্র, এই অষ্টমী-ব্রতগুলি তোমাকে বিধিপূর্বক পালন করতে হবে।

Verse 189

पापघ्नी चाष्टमी प्रोक्ता कृष्णस्यातीव वल्लभा । कृता कलौ युगे पुत्र द्वारका मोक्षदायिनी

অষ্টমীকে ‘পাপঘ্নী’ বলা হয়েছে, এবং তা শ্রীকৃষ্ণের অতি প্রিয়। হে পুত্র, কলিযুগে দ্বারকা মোক্ষদায়িনী।