Adhyaya 167
Chapter Arc: वायुदेव युधिष्ठिर से कहते हैं कि अब वे भगवान् शंकर (रुद्र) के माहात्म्य का वर्णन करेंगे—उस देव का, जो बहुरूप है और जिसके नाम-रूप अनंत हैं। → शिव के अनेक नामों (अग्नि, स्थाणु, महेश्वर, एकाक्ष, त्र्यम्बक, विश्वरूप) और उनके द्वैत-स्वरूप का विस्तार होता है—एक ओर घोर-उग्र तत्त्व, दूसरी ओर सौम्य-शिव तत्त्व; यही द्वंद्व जगत के शुभ-अशुभ, संहार-पालन, भय-आश्रय को एक साथ धारण करता है। → वर्णन चरम पर तब पहुँचता है जब शिव की ‘बहुरूपता’ और ‘सर्वाक्षिता’ उद्घाटित होती है—भूत-भव्य-भवत् में स्थावर-जंगम रूपों में उनका प्राकट्य, सहस्राक्ष/सर्वतोऽक्षिमय स्वरूप, और यह कि उनके नेत्रों से तेज प्रकट होता है तथा उनके चक्षुओं का अंत नहीं। → वायुदेव निष्कर्ष देते हैं कि वही देव मनुष्यों को आयु-बल-फल देते भी हैं और हर लेते भी; त्रैलोक्य के शुभ-अशुभ कर्मों के फल-वितरण में वे नित्य प्रवृत्त हैं; समस्त कामनाओं के अधीश्वर होने से ‘ईश्वर’ और महान लोकों के अधीश्वर होने से ‘महेश्वर’ कहलाते हैं।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माज छा अप ऋाल एकषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: भगवान् शड्करके माहात्म्यका वर्णन वायुदेव उवाच युधिष्ठिर महाबाहो महाभाग्यं महात्मन: । रुद्राय बहुरूपाय बहुनाम्ने निबोध मे
বায়ুদেব বললেন— “হে মহাবাহু যুধিষ্ঠির, হে মহাভাগ্যবান! শোনো— বহু রূপ ধারণকারী ও বহু নামে খ্যাত মহাত্মা ভগবান রুদ্রের মাহাত্ম্য আমি তোমাকে বলছি।”
Verse 2
वदन्त्यग्निं महादेवं तथा स्थाणु महेश्वरम् । एकाक्ष॑ त्रयम्बकं॑ चैव विश्वरूपं शिवं तथा
বায়ু বললেন— জ্ঞানীরা মহাদেবকে নানা নামে অভিহিত করেন— অগ্নি, মহাদেব, স্থাণু, মহেশ্বর, একাক্ষ, ত্র্যম্বক, বিশ্বরূপ এবং শিব।
Verse 3
द्वे तनू तस्य देवस्य वेदज्ञा ब्राह्मणा विदु: । घोरामन्यां शिवामन्यां ते तनू बहुधा पुनः
বায়ু বললেন— বেদজ্ঞ ব্রাহ্মণেরা জানেন যে সেই দেবতার দুই রূপ— এক ঘোর, অন্যটি শিব (মঙ্গলময়)। আবার এই দুই রূপেরও বহু ভেদ আছে।
Verse 4
उग्रा घोरा तनुर्यास्य सो<न्निर्विद्युत् स भास्कर: । शिवा सौम्या च या त्वस्य धर्मस्त्वापो5थ चन्द्रमा:
বায়ু বললেন— তাঁর যে উগ্র ও ঘোর মূর্তি, তা ভয় জাগায়; সেই রূপে তিনি অগ্নি, বিদ্যুৎ ও সূর্য। এর থেকে ভিন্ন যে ‘শিব’ নামে সৌম্য মূর্তি, তা পরম শান্ত ও মঙ্গলময়; সেই রূপে তিনি ধর্ম, জল এবং চন্দ্র।
Verse 5
आत्मनोडर्ध तु तस्याग्नि: सोमो<र्ध पुनरुच्यते । ब्रह्मचर्य चरत्येका शिवा चास्य तनुस्तथा
বায়ু বললেন—তাঁর দেহের অর্ধাংশ অগ্নি এবং অপর অর্ধাংশ সোম বলে ঘোষিত। তাঁর এক তনু শিবরূপে ব্রহ্মচর্য পালন করে।
Verse 6
यास्य घोरतमा मूर्तिर्जगत् संहरते तथा । ईश्वरत्वान्महत्त्वाच्च महेश्वर इति स्मृत:
বায়ু বললেন—তাঁর যে সর্বাধিক ভয়ংকর মূর্তি, তা জগতের সংহার সাধন করে। আর ঈশ্বরত্ব ও মহত্ত্বের কারণে তিনি ‘মহেশ্বর’ নামে স্মৃত।
Verse 7
यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत् प्रतापवान् | मांसशोणितमज्जादो यत् ततो रुद्र उच्यते
বায়ু বললেন—তিনি সকলকে দগ্ধ করেন, অতিশয় তীক্ষ্ণ, উগ্র ও প্রতাপশালী; আর প্রলয়াগ্নির ন্যায় মাংস, রক্ত ও মজ্জা পর্যন্ত গ্রাস করেন—এই কারণে তিনি ‘রুদ্র’ নামে অভিহিত।
Verse 8
देवानां सुमहान् यच्च यच्चास्य विषयो महान् | यच्च विश्व महत् पाति महादेवस्तत: स्मृत:,वे देवताओंमें महान् हैं, उनका विषय भी महान् है तथा वे महान् विश्वकी रक्षा करते हैं; इसलिये “महादेव” कहलाते हैं
বায়ু বললেন—তিনি দেবগণের মধ্যে অতিমহান; তাঁর অধিকার-পরিসরও মহান; এবং তিনি এই মহাবিশ্বকে রক্ষা করেন—এই কারণে তিনি ‘মহাদেব’ নামে স্মৃত।
Verse 9
धूम्ररूपं च यत्तस्य धूर्जटीत्यत उच्यते । समेधयति यत्नित्यं सर्वान् वै सर्वकर्मभि:
বায়ু বললেন—তাঁর রূপ ধূম্রবর্ণ হওয়ায় তিনি ‘ধূর্জটি’ নামে পরিচিত। আর তিনি সকল প্রকার কর্ম ও বিধির দ্বারা সকলকে নিত্য সমৃদ্ধ ও প্রজ্বলিত করেন।
Verse 10
दहत्यूर्ध्व स्थितो यच्च प्राणान् तृणां स्थिरश्न यत्
বায়ু বললেন—যা ঊর্ধ্বে অবস্থান করে দহন করে, আর যা তৃণলতার প্রাণবায়ুকেও শুষে নেয়—তাকেও যথার্থ স্বরূপে বুঝে নিতে হবে।
Verse 11
यदस्य बहुधा रूप॑ भूतं भव्यं भवत्तथा
বায়ু বললেন—কারণ তাঁর রূপ নানাভাবে প্রকাশ পায়—অতীত, ভবিষ্যৎ ও বর্তমান কালে—স্থাবর ও জঙ্গমের নানা আকারে; তাই তিনি ‘বহুরূপ’। আর যেহেতু সকল দেবতা তাঁর মধ্যেই অধিষ্ঠান করেন, তাই তিনি ‘বিশ্বরূপ’।
Verse 12
स्थावरं जज्जमं चैव बहुरूपस्ततः स्मृतः । विश्वे देवाश्व यत्तस्मिन् विश्वरूपस्तत: स्मृत:
স্থাবর ও জঙ্গম—উভয় রূপেই তিনি বহুরূপে প্রকাশিত হন; তাই তিনি ‘বহুরূপ’ বলে স্মৃত। আর যেহেতু সকল দেবতা তাঁর মধ্যেই অধিষ্ঠান করেন, তাই তিনি ‘বিশ্বরূপ’ বলে স্মৃত।
Verse 13
सहस्राक्षोड्युताक्षो वा सर्वतो$क्षिमयो5पि वा । चक्षुष: प्रभवेत् तेजो नास्त्यन्तो5थास्य चक्षुषाम्
বায়ুদেব বললেন—তিনি ‘সহস্রাক্ষ’ (সহস্র-নয়ন), ‘অযুতাক্ষ’ (অযুত-নয়ন) অথবা ‘সর্বতো’ক্ষিময়’ (যাঁর নয়ন সর্বত্র) নামে অভিহিত হতে পারেন। তাঁর নয়ন থেকে নিরন্তর তেজ উদ্ভাসিত হয়, এবং তাঁর নয়নের কোনো সীমা নেই; তাই এই উপাধিগুলি যথার্থ।
Verse 14
सर्वथा यत् पशून् पाति तैश्व यद् रमते सह । तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात् पशुपति: स्मृत:
বায়ু বললেন—কারণ তিনি সর্বপ্রকারে পশুদের রক্ষা করেন, তাদের সঙ্গে বাসে আনন্দ পান, এবং তাদের অধিপতি ও নিয়ন্তা; তাই তিনি ‘পশুপতি’—প্রাণীদের প্রভু—বলে স্মৃত।
Verse 15
नित्येन ब्रह्मचर्येण लिड्रमस्य यदा स्थितम् । महयत्यस्य लोकक्न प्रियं होतन्महात्मन:
বায়ু বললেন—যে ব্যক্তি নিত্য ব্রহ্মচর্য পালন করে প্রতিদিন এই শিবলিঙ্গের নিয়মিত পূজা করে, সে মহাত্মা শঙ্করের অতি প্রিয় হয়; তাতে লোকসমূহের মর্যাদা ও কল্যাণ বৃদ্ধি পায়।
Verse 16
विग्रहं पूजयेद् यो वै लिड्7ं वापि महात्मन: । लिड्ं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते,जो महात्मा शंकरके श्रीविग्रह अथवा लिंगकी पूजा करता है, वह लिंगपूजक सदा बहुत बड़ी सम्पत्तिका भागी होता है
বায়ু বললেন—যে মহাত্মা শঙ্করের বিগ্রহ বা লিঙ্গের পূজা করে, সেই নিত্য লিঙ্গ-উপাসক মহাসমৃদ্ধি লাভ করে।
Verse 17
ऋषयश्चापि देवाश्ष गन्धर्वाप्सरसस्तथा । लिड्रमेवार्चयन्ति सम यत् तदूर्ध्व समास्थितम्
বায়ু বললেন—ঋষিগণ, দেবতাগণ, এবং গন্ধর্ব ও অপ্সরাগণও ঊর্ধ্বলোকেতে প্রতিষ্ঠিত সেই লিঙ্গেরই পূজা করেন।
Verse 18
पूज्यमाने ततस्तस्मिन् मोदते स महेश्वर: । सुखं ददाति प्रीतात्मा भक्तानां भक्तवत्सल:
সেই পবিত্র লিঙ্গ পূজিত হলে মহেশ্বর আনন্দিত হন। ভক্তবৎসল তিনি প্রীতচিত্তে ভক্তদের সুখ ও মঙ্গল দান করেন।
Verse 19
एष एव श्मशानेषु देवो वसति निर्दहन् । यजन्ते ते जनास्तत्र वीरस्थाननिषेविण:
বায়ু বললেন—এই দেবই শ্মশানে দহন করতে করতে বাস করেন। যারা সেখানে তাঁর পূজা করে, তারা বীরস্থান-সেবী হয়ে বীরদের প্রাপ্য উৎকৃষ্ট লোকসমূহ লাভ করে।
Verse 20
विषयस्थ: शरीरेषु स मृत्यु: प्राणिनामिह । स च वायु: शरीरेषु प्राणापानशरीरिणाम्,वे प्राणियोंके शरीरोंमें रहनेवाले और उनके मृत्युरूप हैं तथा वे ही प्राण-अपान आदि वायुके रूपसे देहके भीतर निवास करते हैं
ইন্দ্রিয়বিষয়ে প্রবৃত্ত হয়ে তিনিই এই লোকের প্রাণীদের দেহে মৃত্যুরূপ হন। আর সেই একই তত্ত্ব দেহের ভিতরে বায়ুরূপে প্রाण-অপান প্রভৃতি প্রাণবায়ু হয়ে বাস করেন।
Verse 21
तस्य घोराणि रूपाणि दीप्तानि च बहूनि च । लोके यान्यस्य पूज्यन्ते विप्रास्तानि विदुर्बुधा:
তাঁর বহু রূপ আছে—ভয়ংকরও, দীপ্তিময়ও—যেগুলির নানা প্রকাশ জগতে পূজিত হয়। সেই রূপসমূহকে যথার্থভাবে জ্ঞানী ব্রাহ্মণরাই জানেন।
Verse 22
नामधेयानि देवेषु बहुन्यस्य यथार्थवत् । निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात् कर्मभिस्तथा,उनकी महत्ता, व्यापकता तथा दिव्य कर्मोंके अनुसार देवताओंमें उनके बहुत-से यथार्थ नाम प्रचलित हैं
দেবসমাজে তাঁর বহু নাম যথার্থ অর্থসহ উচ্চারিত হয়—তাঁর মহিমা, সর্বব্যাপী প্রভুত্ব এবং দিব্য কর্মের কারণেই।
Verse 23
वेदे चास्य विदुर्विप्रा: शतरुद्रीयमुत्तमम् । व्यासेनोक्तं च यच्चापि उपस्थानं महात्मन:
বেদের উৎকৃষ্ট শতরুদ্রিয় অংশে তাঁর বহু মহৎ নাম ঘোষিত আছে, যা বেদজ্ঞ ব্রাহ্মণরা জানেন। আর মহর্ষি ব্যাসও সেই মহাত্মা (শিব)-এর উপাসনা-স্তবের বিধান বলেছেন।
Verse 24
प्रदाता सर्वलोकानां विश्व चाप्युच्यते महत् । ज्येष्ठभूतं वदन्त्येनं ब्राह्यणा ऋषयो5परे
তিনি সকল লোকের দাতা—প্রাণীদের কাম্য বস্তু প্রদান করেন। এই মহাবিশ্বকেও তাঁরই স্বরূপ বলা হয়। তাই ব্রাহ্মণ ও অন্যান্য ঋষিগণ তাঁকে জ্যেষ্ঠ—আদি ও অগ্রগণ্য—বলে ঘোষণা করেন।
Verse 25
प्रथमो होष देवानां मुखादग्निमजीजनत् । ग्रहैर्बहुविधै: प्राणान् संरुद्धानुत्सूजत्यपि
বায়ু বললেন—তিনি দেবতাদের মধ্যে অগ্রগণ্য; নিজের মুখ থেকেই তিনি অগ্নিকে উৎপন্ন করেছিলেন। নানা প্রকার গ্রহদোষে যাদের প্রাণরস রুদ্ধ হয়ে যায়, তাদেরও তিনি মুক্ত করেন এবং দুঃখ থেকে পরিত্রাণ দেন।
Verse 26
विमुज्चति न पुण्यात्मा शरण्य: शरणागतान् । आयुरारोग्यमैश्वर्य वित्तं कामांश्व॒ पुष्कलान्
বায়ু বললেন—পুণ্যবান ও আশ্রয়দাতা ব্যক্তি আশ্রয়প্রার্থীকে কখনও ত্যাগ করে না। এমন আশ্রয়দাতার ভাগ্যে দীর্ঘায়ু, আরোগ্য, ঐশ্বর্য, ধন এবং সৎ কামনার প্রাচুর্যপূর্ণ সিদ্ধি জোটে।
Verse 27
शक्रादिषु च देवेषु तस्यैश्वर्यमिहोच्यते
বায়ু বললেন—ইন্দ্র প্রভৃতি দেবতাদের মধ্যে তাঁর ঐশ্বর্য এখানে বর্ণিত হয়।
Verse 28
ऐश्वर्याच्चैव कामानामी श्वर: पुनरुच्यते
বায়ু বললেন—ঐশ্বর্য এবং সকল কাম্য ভোগের অধিপতি হওয়ার কারণেই তিনি পুনরায় ‘ঈশ্বর’ নামে অভিহিত হন।
Verse 29
बहुभिववविधै रूपैर्विश्व॑ं व्याप्तमिदं जगत् । तस्य देवस्य यद् वक्त्र समुद्रे वडवामुखम्
বায়ু বললেন—অসংখ্য ও নানাবিধ রূপের দ্বারা সেই দেবতা এই সমগ্র জগতকে পরিব্যাপ্ত করে রেখেছেন। আর সেই দেবের যে মুখ, সমুদ্রে তা-ই ‘বডবামুখ’ (সমুদ্রাগ্নি) রূপে প্রকাশিত।
Verse 96
मनुष्यान् शिवमन्विच्छंस्तस्मादेष शिव: स्मृत: । अथवा उनकी जटाका रूप धूम्र वर्णका है
বায়ু বললেন—যিনি মানুষের কল্যাণ (শিব) কামনা করেন, তাই তিনি ‘শিব’ নামে স্মৃত। তাঁর জটা ধূম্রবর্ণ, সেইজন্য তিনি ‘ধূর্জটি’ নামে পরিচিত; আর তিনি নানাবিধ কর্মের দ্বারা সকলের উন্নতি সাধন করেন ও সকলের মঙ্গলই চান—অতএব তাঁর নাম ‘শিব’ যথার্থ।
Verse 106
स्थिरलिंगश्न यन्नित्यं तस्मात् स्थाणुरिति स्मृत: । ये ऊर्ध्वभागमें स्थित होकर देहधारियोंके प्राणोंका नाश करते हैं। सदा स्थिर रहते हैं और जिनका लिंग-विग्रह सदा स्थिर रहता है। इसलिये ये 'स्थाणु” कहलाते हैं
বায়ু বললেন—যাঁর লিঙ্গচিহ্ন চিরকাল অচল ও স্থির থাকে, সেইজন্য তিনি ‘স্থাণু’ নামে স্মৃত—অর্থাৎ অটল, স্থিতপ্রজ্ঞ।
Verse 161
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि महेश्वरमाहात्म्यं नाम एकषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:
এইভাবে শ্রীমহাভারতের অনুশাসনপর্বের অন্তর্গত দানধর্মপর্বে ‘মহেশ্বরমাহাত্ম্য’ নামক একশ একষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হল।
Verse 266
स ददाति मनुष्येभ्य: स एवाक्षिपते पुन: । पुण्यात्मा और शरणागतवत्सल तो वे इतने हैं कि शरणमें आये हुए किसी प्राणीका त्याग नहीं करते। वे ही मनुष्योंको आयु
বায়ু বললেন—তিনি মানুষকে দান করেন, এবং তিনিই আবার তা হরণ করেন। সেই পুণ্যাত্মা শরণাগতবৎসল—যে প্রাণী তাঁর শরণে আসে, তাকে তিনি কখনও ত্যাগ করেন না। তিনিই মানুষের আয়ু, আরোগ্য, ঐশ্বর্য, ধন ও সকল কামনা প্রদান করেন; এবং সময় হলে তিনিই আবার তা প্রত্যাহার করেন।
Verse 276
स एव व्यापृतो नित्य॑ं त्रैलोक्यस्य शुभाशुभे । इन्द्र आदि देवताओंके पास उन्हींका दिया हुआ ऐश्वर्य बताया जाता है। तीनों लोकोंके शुभाशुभ कर्मोंका फल देनेके लिये वे ही सदा तत्पर रहते हैं
বায়ু বললেন—তিন লোকের শুভ-অশুভ বিধানে তিনি সদা নিয়োজিত। ইন্দ্র প্রভৃতি দেবতাদের যে ঐশ্বর্য, তাও তাঁরই প্রদত্ত বলে ঘোষিত। তিন লোক জুড়ে শুভ ও অশুভ কর্মের ফল বিতরণে তিনি সর্বদা তৎপর।
Verse 283
महेश्वरक्ष लोकानां महतामीश्वरश्ष सः । समस्त कामनाओंके अधीश्वर होनेके कारण उन्हें “ईश्वर कहते हैं और महान् लोकोंके ईश्वर होनेके कारण उनका नाम “महेश्वर' हुआ है
বায়ু বললেন—সমস্ত কামনা ও তাদের সিদ্ধির উপর অধিপতি বলেই তিনি ‘ঈশ্বর’ নামে অভিহিত; আর মহান লোকসমূহ ও উৎকৃষ্ট সত্তাদের অধীশ হওয়ায় তিনি ‘মহেশ্বর’ নামে প্রসিদ্ধ।