Adhyaya 28
Amāvasyā-Pitṛtarpaṇa: Purūravas and the Soma-Based Ancestral Offering (अमावस्या-पितृतर्पण / सोमतर्पण-विधि)
এই অধ্যায়ে সংলাপরূপে প্রশ্ন ওঠে—রাজা পুরূরবা (ঐল) কীভাবে অমাবস্যায় মাসে মাসে স্বর্গে গমন করেন এবং কোন পদ্ধতিতে পিতৃদের তৃপ্ত করেন। সূত আদিত্য‑সোমের সঙ্গে ঐলের সম্পর্কের প্রভাব ব্যাখ্যা করে চন্দ্রকলার বৃদ্ধি‑ক্ষয়, শুক্ল‑কৃষ্ণ পক্ষের গতি এবং সোমের সুধা‑অমৃতধারা পিতৃপোষণের সঙ্গে যুক্ত করেন। অমাবস্যাকে সন্ধিক্ষণ বলা হয়েছে, যখন সূর্য‑চন্দ্র একই নক্ষত্রে মিলিত হয়ে এক মণ্ডলরূপে থাকে এবং পিতৃকর্মের বিশেষ দ্বার উন্মুক্ত হয়। পুরূরবা কুহূ‑সিনীভালী প্রভৃতি সীমান্তকলার প্রতি লক্ষ্য রেখে মাসিক শ্রাদ্ধের উদ্দেশ্যে সোমকে আশ্রয় করে পিতৃবিধি অনুযায়ী সোমামৃত দ্বারা তর্পণ করেন। বর্হিষদ, কাব্য, অগ্নিষ্বাত্ত, সৌম্য প্রভৃতি পিতৃগণের শ্রেণিবিভাগ এবং ঋত‑অগ্নিরূপ বর্ষতত্ত্বের মাধ্যমে আচারকে বিশ্বযন্ত্রের সম্প্রসারণরূপে দেখানো হয়েছে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपाद दारुवनप्रवेशभस्मस्नानविधिर्नाम सप्तविंशतितमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अगात्कथममावस्यां मासि मासि दिवं नृपः / ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वातर्पयत्पितॄन्
এইভাবে শ্রীব্রহ্মাণ্ড মহাপুরাণের বায়ুপ্রোক্ত পূর্বভাগের দ্বিতীয় অংশে ‘অনুষঙ্গপাদ, দারুবনে প্রবেশ ও ভস্মস্নানবিধি’ নামক সপ্তবিংশ অধ্যায়। ঋষি বললেন—হে রাজা, অমাবস্যায় সে কীভাবে মাসে মাসে স্বর্গে গেল? হে সূত, ঐল পুরূরবা কীভাবে পিতৃদের তৃপ্ত করল?
Verse 2
सूत उवाच तस्य ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायने / ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः
সূত বললেন—হে শাংশপায়ন, আমি তোমাকে তার মাহাত্ম্য বলছি—ঐলের আদিত্যের সঙ্গে সংযোগ এবং মহাত্মা সোমেরও।
Verse 3
अन्तःसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / ह्रासवृद्धी पिदृमतः पित्र्यस्य च विनिर्णयम्
অন্তঃসারময় চন্দ্রের শুক্ল ও কৃষ্ণ পক্ষের হ্রাস-বৃদ্ধি, এবং পিতৃলোক ও পিতৃকার্যের নির্ণয় (বিবেচনা) বলা হচ্ছে।
Verse 4
सोमाच्चैवामृतप्राप्तिं पितॄणां तर्वणं तथा / काव्याग्निष्वात्तमौम्यानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम्
সোম থেকে পিতৃদের অমৃতপ্রাপ্তি, তাদের তर्पণ, এবং কাব্য, অগ্নিষ্বাত্ত ও সৌম্য নামে পিতৃদের দর্শনও বর্ণিত হয়।
Verse 5
यथा पुरूरवाश्चैव तर्पयामास वै पितॄन् / एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम्
যেমন পুরূরবা পিতৃদের তৃপ্ত করেছিলেন, তেমনি এ সবই আমি বলব, এবং পর্বসমূহও ক্রমানুসারে বর্ণনা করব।
Verse 6
यदा तु चन्द्रसूर्यौं वै नक्षत्रेण समागतौ / अमावस्यां निवसत एकरात्रैकमण्डलौ
যখন চন্দ্র ও সূর্য নক্ষত্রের সঙ্গে একত্রিত হয়, তখন অমাবস্যায় তারা এক রাত্রি এক মণ্ডলে অবস্থান করে।
Verse 7
स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ / अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ
তখন সে অমাবস্যার অমাবস্যায় দিবাকর ও নিশাকরকে দেখতে যায়; সেখানে মাতামহ ও পিতামহ—উভয় পিতৃ উপস্থিত থাকেন।
Verse 8
अभिवाद्य स तौ तत्र कालापेक्षः प्रतीक्षते / प्रस्यन्दमानात्सोमात्तु पित्रर्थं तु परिश्रवान्
সে সেখানে তাঁদের দুজনকে প্রণাম করে সময়ের অপেক্ষায় রইল। প্রবহমান সোম থেকে পিতৃকার্যের জন্য পবিত্র পরিশ্রব ধারা নিঃসৃত হল।
Verse 9
ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासश्राद्धचिकीर्षया / उपास्ते पितृमन्तं तं सोमं दिवि समास्थितः
ঐল পুরূরবা, জ্ঞানী রাজা, মাসিক শ্রাদ্ধ সম্পাদনের ইচ্ছায় স্বর্গে প্রতিষ্ঠিত পিতৃসম্বন্ধী সেই সোমের উপাসনা করেন।
Verse 10
द्विलवां कुहूमात्रां च ते उभे तु विचार्य सः / सिनीवालीप्रमाणेभ्यः सिनीवालीमुपास्य सः
সে দ্বিলবা ও কুহূমাত্রা—এই উভয়কে বিচার করল; তারপর সিনীवालীর বিধি-প্রমাণ অনুসারে সিনীवालীর উপাসনা করল।
Verse 11
कुहूमात्रः कलां चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहूं तथा / स तदा तामुपासीनः कालापेक्षः प्रपश्यति
কুহূমাত্রা ও কলা জেনে সে তদনুযায়ী কুহূর উপাসনা করে। তখন সে উপাসনায় আসীন হয়ে সময়ের অপেক্ষায় দৃষ্টিপাত করে থাকে।
Verse 12
सुधामृतं तु तत्सोमात्स्रवद्वै मासतृप्तये / दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः
সেই সোম থেকে মাসিক তৃপ্তির জন্য সুধামৃত প্রবাহিত হয়—দশ ও পঞ্চ, এমন সুধামৃতের ধারায়।
Verse 13
कृष्णपक्षे भुजां प्रीत्या दह्यमानां तथांशुभिः / सद्यः प्रक्षरता तेन सौम्येन मधुना तु सः
কৃষ্ণপক্ষে তার বাহু রশ্মিতে দগ্ধ হচ্ছিল; তখন সে সেই সৌম্য মধুতে তৎক্ষণাৎ ধারা ঝরিয়ে দিল।
Verse 14
निर्वातेष्त्रथ पक्षेषु पित्र्येण विधिना दिवि / सुधामृतेन राजैन्द्रस्तर्प यामास वै पितॄन्
নির্বাত পক্ষসময়ে, স্বর্গে পিতৃবিধি অনুসারে, রাজেন্দ্র অমৃতসুধায় পিতৃগণকে তৃপ্ত করলেন।
Verse 15
सौम्यान्बर्हिषदः काव्यानग्निष्वात्तांस्तथैव च / ऋतमग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः
সৌম্য, বর্হিষদ, কাব্য এবং অগ্নিষ্বাত্ত—এরা পিতৃগণ; আর যাকে ‘ঋতমগ্নি’ বলা হয়, তাকেই সংবৎসর বলা হয়েছে।
Verse 16
जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्माद्ध्यृतुभ्यश्चार्त्तवास्तथा / आर्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यृतुसूनवः
তাঁহা থেকে ঋতুগণ জন্মিল, আর ঋতু থেকে আর্ত্তবও; আর্ত্তবকে ‘অর্ধমাস’ বলা হয়, এবং সেই পিতৃগণ ঋতুর পুত্র।
Verse 17
ऋतवः पितामहा मासा अयनाह्यब्दसूनवः / प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः
ঋতুগণ পিতামহ; মাস ও অয়ন বর্ষের পুত্র; আর প্রপিতামহ দেবগণ ‘পঞ্চাব্দ’ নামে পরিচিত, তাঁরা ব্রহ্মার পুত্র।
Verse 18
सौम्यास्तु सोमजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः / उपहूताः स्मृता देवाः सोमजाः सोमपाः स्मृताः
‘সৌম্য’ নামে সোমজ পিতৃগণ পরিচিত; ‘কাব্য’ পিতৃগণ কবির পুত্র বলে স্মৃত। ‘উপহূত’ দেবগণ বলে গণ্য; আর সোমজরাই ‘সোমপ’ নামেও প্রসিদ্ধ।
Verse 19
आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तिस्रस्ताः पितृजातयः / काव्या बर्हिषद श्चैव अग्निष्वात्ताश्च तास्त्रिधा
কাব্য পিতৃগণ ‘আজ্যপ’ নামে স্মৃত; পিতৃদের এই তিন জাতি—কাব্য, বর্হিষদ ও অগ্নিষ্বাত্ত—এইরূপে ত্রিবিধ।
Verse 20
गृहस्था ये च यज्वान ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् / गृहस्थाश्चाप्ययज्वान अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः
যে গৃহস্থেরা যজ্ঞকারী, তারা নিশ্চিতই ‘ঋতু’ ও ‘বর্হিষদ’ নামে পরিচিত। আর যে গৃহস্থেরা যজ্ঞ না করে, তারা ‘অগ্নিষ্বাত্ত’ ও ‘আর্ত্তব’ বলে কথিত।
Verse 21
अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत / तेषां संवत्सरो ह्यग्निः सूयस्तु परिवत्सरः
কাব্য পিতৃগণ ‘অষ্টকাপতি’; তারা পাঁচ ‘অব্দ’—এ কথা জেনে রাখো। তাদের মধ্যে ‘সংবৎসর’ অগ্নি, আর ‘পরিবৎসর’ সূর্য।
Verse 22
सोम इड्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः / रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दास्ते युगात्मकाः
সোমকে ‘ইড্বৎসর’ বলা হয়েছে এবং বায়ুকে ‘অনুবৎসর’। তাদের মধ্যে রুদ্র ‘বৎসর’; এই পাঁচ ‘অব্দ’ই যুগ-স্বরূপ।
Verse 23
काव्याश्चैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / ये ते पिबन्त्यमावस्यां मासिमासि सुधां दिवि
কাব্য, উষ্মপ ও দিবাকীর্ত্য—এরা এমনই স্মৃত, যারা স্বর্গে প্রতি মাসে অমাবস্যায় সুধা পান করে।
Verse 24
तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः / यस्मात्प्रस्रवते सोमान्मासि मासि धिनोति च
পুরূরবা যতদিন ছিলেন, ততদিন তিনি সেই দ্বারা তাদের তৃপ্ত করলেন; কারণ সেই সোম থেকেই মাসে মাসে রস ঝরে এবং তা বৃদ্ধি পায়।
Verse 25
तस्मात्सुधामृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मदु चैव ह
অতএব সেই সুধামৃত সোমপায়ী পিতৃগণেরই; সেই সৌম্য অমৃতই ‘সুধা’ ও ‘মধু’ নামে খ্যাত।
Verse 26
कृष्णपक्षे यथा वेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् / पिबन्त्यंबुमयं देवास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दनाः
যেমন কৃষ্ণপক্ষে চন্দ্রের পনেরো কলা ক্রমে ক্ষয় হয়, তেমনি ছন্দন নামে তেত্রিশ দেব জলময় অংশ পান করেন।
Verse 27
पीत्वार्द्धमासं गच्छन्ति चतुर्दश्यां सुधामृतम् / इत्येवं पीयमानैस्तु देवैः सर्वैर्निशाकरः
চতুর্দশীতে সুধামৃত পান করে তারা অর্ধমাস পর্যন্ত গমন করে; এভাবে সকল দেবের পানেই নিশাকর চন্দ্র ক্ষয়প্রাপ্ত হয়।
Verse 28
समागच्छत्यमावस्यां भागे पञ्चदशे स्थितः / सुषुम्णाप्यायितं चैव ह्यमावस्यां यथा क्रमम्
অমাবস্যার পঞ্চদশ ভাগে স্থিত হয়ে সেই সোম সমাগত হয়; সুষুম্ণা নাড়ীর দ্বারা তিনি ক্রমে ক্রমে অমাবস্যায় যথাবিধি পুষ্ট হন।
Verse 29
पिबन्ति द्विलवं कालं पितरस्ते सुधामृतम् / पीतक्षयं ततः सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना
সেই পিতৃগণ দুই লব-কাল পর্যন্ত সুধামৃত পান করেন; তারপর পান করে ক্ষয়প্রাপ্ত সোমকে সূর্য এক রশ্মি দ্বারা পুনরায় গ্রহণ করেন।
Verse 30
आप्याययत्सुषुम्णातः पुनस्तान्सोमपायिनः / निः शेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः
সুষুম্ণা থেকে তিনি আবার সেই সোমপায়ীদের তৃপ্ত করেন; আর কলা নিঃশেষ হলে সোমকেও পুনরায় পুষ্ট করেন।
Verse 31
सुषुम्णाप्यायमानस्य भागं भागमहः क्रमात् / कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्ला चाप्याययन्ति तम्
সুষুম্ণায় পুষ্ট হতে হতে দিনের ক্রমে অংশে অংশে কলাগুলি ক্ষয় হয়—সেগুলি কৃষ্ণ কলা; আর শুক্ল কলা তাকে বৃদ্ধি করে।
Verse 32
एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः / दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः संपूर्णमण्डलः
এইভাবে সূর্যের বীর্যে চন্দ্রের দেহ পুষ্ট হয়; আর পূর্ণিমায় তিনি শ্বেত, সম্পূর্ণ মণ্ডলরূপে স্পষ্ট দেখা দেন।
Verse 33
संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / इत्येवं पितृमान्सोमः स्मृत इड्वत्सरात्मकः
এইভাবে সোমের শুক্ল ও কৃষ্ণ পক্ষের সিদ্ধি হয়; পিতৃসম্বন্ধযুক্ত সোমকে ‘ইড্বৎসর-স্বভাব’ বলে স্মরণ করা হয়।
Verse 34
क्रान्तः पञ्चदशैः सार्द्धं सुधामृतपरिस्रवैः / अतः पर्वाणि वक्ष्यामि वर्वणां संधयश्च ये
পনেরো কলাসহ অমৃতধারায় পরিপূর্ণ সোম অগ্রসর হয়; অতএব আমি বর্বর (পর্বসমূহ) ও তাদের সংধিসমূহ বর্ণনা করব।
Verse 35
ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवे ण्वोर्भवन्त्युत / तथार्द्धमासि पर्वाणि शुक्लकृष्णानि चैव हि
যেমন আখের মধ্যে গাঁট (পর্ব) থাকে, তেমনই অর্ধমাসের পর্ব হলো শুক্ল ও কৃষ্ণ পক্ষ।
Verse 36
पूर्णामावस्ययोर्भेदौ ग्रन्थयः संधयश्च वै / अर्द्धमासं तु पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि तु
পূর্ণিমা ও অমাবস্যার পার্থক্যই গাঁট ও সংধি; আর অর্ধমাসের পর্ব হলো দ্বিতীয়া প্রভৃতি তিথি।
Verse 37
अन्वाधानक्रिया यस्मात्क्रियते पर्वसंधिषु / तस्मात्तु पर्वणामादौ प्रतिपत्सर्वसंधिषु
যেহেতু পর্ব-সংধিতে অন্বাধান ক্রিয়া সম্পন্ন হয়, তাই সকল সংধিতে পর্বের আদিতে প্রতিপদাই প্রধান।
Verse 38
सायाह्ने ऽह्यनुमत्यादौ कालो द्विलव उच्यते / लवौ द्वावेव राकायां कालो ज्ञेयो ऽपराह्णकः
সায়াহ্নে, অনুমতি প্রভৃতি তিথির আরম্ভে কালকে দুই ‘লব’ বলা হয়। আর রাকা (পূর্ণিমা)-তে দুই লবকেই অপরাহ্ণ-কাল বলে জানতে হয়।
Verse 39
प्रतिपत्कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णके / सायाह्ने प्रतिपन्ने च स कालः पौर्णमासिकः
কৃষ্ণপক্ষের প্রতিপদায়, অপরাহ্ণকাল অতীত হয়ে সায়াহ্ন উপস্থিত হলে, সেই সময়ই ‘পৌর্ণমাসিক’ কাল নামে পরিচিত।
Verse 40
व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखार्द्धे तु युगान्तरे / युगान्तरोदिते चैव लेशार्द्धे शशिनः क्रमात्
ব্যতীপাতে সূর্য যখন ‘লেখার্ধ’-এ স্থিত থাকে, তখন যুগান্তর হয়; আর যুগান্তর উদিত হলে ক্রমান্বয়ে চন্দ্রও ‘লেশার্ধ’-এ অবস্থান করে।
Verse 41
पौर्णमासी व्यतीपाते यदीक्षेतां परस्परम् / यस्मिन्काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः
ব্যতীপাতে যদি পৌর্ণমাসীর দিনে সূর্য ও চন্দ্র পরস্পরকে প্রত্যক্ষ করে, যে সময়ে তারা উভয়ে সমান অবস্থায় থাকে, সেই সময়ই ব্যতীপাত।
Verse 42
तं कालं सूर्यनिर्द्देश्यं दृष्ट्वा संख्यां तु सर्पति / स वै वषटाक्रियाकालः सद्यः कालं विधीयते
সূর্যের নির্দেশে সেই সময় দেখে গণনা অগ্রসর হয়। সেটিই ‘বষট্’ ক্রিয়ার কাল; তৎক্ষণাৎ বিধিমতে সময় নির্ধারিত হয়।
Verse 43
पूर्णन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिश्च पूर्णिमा / ततो विरज्यते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः
পূর্ণপক্ষে রাত্রির সন্ধিক্ষণই পূর্ণিমা; সেই পৌর্ণমাসীর রাত্রিতে নিশাকর চন্দ্র বিশেষ দীপ্তিতে বিরাজ করে।
Verse 44
यदीक्षेते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम् / चन्द्रार्कावपराह्णे तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा
যখন ব্যতীপাতে, পূর্ণ দিবসে, চন্দ্র ও সূর্য পরস্পর মুখোমুখি দেখা দেয়, আর অপরাহ্ণে উভয়েই পূর্ণ তেজে থাকে—তাই পূর্ণিমা।
Verse 45
यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह / तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता
যেহেতু পিতৃগণ দেবতাদের সঙ্গে সেই তিথিকে অনুমোদন করেন, তাই তার নাম ‘অনুমতি’; পূর্ণিমাগুলির মধ্যে তাকে প্রথম বলা হয়েছে।
Verse 46
अत्यर्थं भ्राजते यस्माद्व्योम्न्यस्यां वै निशाकरः / रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो ऽब्रुवन्
কারণ এই তিথিতে আকাশে নিশাকর চন্দ্র অতিশয় দীপ্ত হয়; চন্দ্রের মনোহর রঞ্জন থেকে কবিরা তাকে ‘রাকা’ বলেছেন।
Verse 47
अमावसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ / राका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता
অমাবস্যার নক্ষত্রে যখন চন্দ্র ও সূর্য একত্র হয়, তখন রাকার পঞ্চদশী রাত্রির পর যে তিথি—তাই অমাবস্যা বলে স্মৃত।
Verse 48
व्युच्छिद्य तममावस्यां पश्यतस्तौ समागतौ / अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौं तौ यदा तद्वर्श उच्यते
অমাবস্যার ঘোর অন্ধকার ভেদ করে, দেখিতে দেখিতে সেই দুইজন মিলিত হলেন; যখন চন্দ্র ও সূর্য পরস্পর সংযুক্ত হন, তখনই তাকে ‘বর্ষ’ বলা হয়।
Verse 49
द्वौ द्वौ लवावमावास्या स कालः पर्वसंधिषु / द्व्यक्षर कुहुमात्रश्च पर्वकालास्त्रयः स्मृताः
অমাবস্যায় দুই দুই লবের যে সময় পর্ব-সন্ধিতে হয়; ‘দ্ব্যক্ষর’ এবং কেবল ‘কুহূ-মাত্র’—এই তিনটি পর্বকাল স্মৃতিতে বলা হয়েছে।
Verse 50
नष्टचन्द्रा त्वमावस्या या मध्याङ्नात्प्रवर्त्तते / दिवसार्द्धेन रात्र्या च सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः
যে অমাবস্যায় চন্দ্র লুপ্ত থাকে, তা মধ্যাহ্ন থেকে শুরু হয়; চন্দ্র দিনার্ধ ও রাত্রির অংশ অতিক্রম করে সূর্যের নিকট পৌঁছে যায়।
Verse 51
सूर्येण सह सामुद्रं गत्वा प्रातस्तनात्स वै / द्वौ कालौ संगमं चैव मध्याह्ने नियतं रविः
সে (চন্দ্র) সূর্যের সঙ্গে সমুদ্র-প্রদেশে গিয়ে প্রভাতকাল থেকেই থাকে; দুই কালের সংযোগও সেখানেই হয়, আর মধ্যাহ্নে রবি নিয়তভাবে স্থিত থাকে।
Verse 52
प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य मण्डलात् / विमुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै
শুক্লপক্ষের প্রতিপদায় চন্দ্র সূর্য-মণ্ডল থেকে মুক্ত হতে থাকে; আর তাদের উভয় মণ্ডল পৃথক হতে থাকলে, সেই দুই মণ্ডলের মধ্যবর্তী ব্যবধান প্রকাশ পায়।
Verse 53
स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य तु वषट्क्रिया / एतदृतुमुखं ज्ञेयममा वास्यास्य पर्वणः
সেই সময় আহুতির কাল; দর্শযজ্ঞে ‘বষট্’ ক্রিয়া সম্পন্ন হয়। এটিই ঋতুর মুখ বলে জেনে রাখো—এটি অমাবস্যা-পর্ব।
Verse 54
दिवापर्व ह्यमावास्या क्षीणेन्दौ बहुले तु वै / तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यते ऽसौ दिवाकरः
ক্ষীণচন্দ্রযুক্ত বহুলপক্ষে অমাবস্যা ‘দিবা-পর্ব’ নামে কথিত। তাই অমাবস্যার দিনে দিবাকালে দিবাকর সূর্যই গ্রহণীয়।
Verse 55
गृह्यते तु दिवा तस्मादमावास्यां दिवि क्षयाम् / कलानामपि चैतासां वृद्धिहान्या जलात्मनः
তাই অমাবস্যায় আকাশে যে ক্ষয় ঘটে তা বিবেচনা করে দিবাকালেই গ্রহণ করা হয়। আর জলস্বভাব চন্দ্রের এই কলাগুলির বৃদ্ধি ও হ্রাসও ঘটে।
Verse 56
तिथीनां नामधेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै / दर्शयेतामथात्मानं सूर्याचन्द्रमसावुभौ
তিথিগুলির নাম বিদ্বানরা নির্ধারণ করেছেন। তারপর সূর্য ও চন্দ্র—উভয়েই—নিজ নিজ স্বরূপ প্রকাশ করে।
Verse 57
निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् / द्विलवोनमहोरात्रं भास्करं स्पृशते शशी
তারপর সেই ক্রমেই চন্দ্র সূর্যমণ্ডল থেকে ধীরে ধীরে বেরিয়ে আসে। দুই লব কম এক অহোরাত্রে শশী (চন্দ্র) ভাস্কর (সূর্য)কে স্পর্শ করে।
Verse 58
स तदा ह्याहुतेः कालोदर्शस्य तु वषट्क्रिया / कुहेति कोकिलेनोक्तो यः स कालः समाप्यते
তখন আহুতি-কালে দর্শযজ্ঞে ‘বষট্’ ক্রিয়া সম্পন্ন হয়; কোকিলের ‘কুহে’ ধ্বনিতে যে কাল নির্দেশিত, সেই কালই সমাপ্ত হয়।
Verse 59
तत्कालसंमिता यस्मादमावास्या कुहूः स्मृता / सिनीवालीप्रमाणस्तु क्षीणशेषो निशाकरः
যেহেতু তা সেই সময়-পরিমাপের সঙ্গে সঙ্গত, তাই অমাবস্যাকে ‘কুহূ’ বলা হয়; তখন চন্দ্র সিনীवालীর পরিমাপসম, ক্ষীণ অবশিষ্ট থাকে।
Verse 60
आमावस्यां विशत्यर्कस्सिनी वालीततः स्मृता / अनुमत्याश्चराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविना
অমাবস্যায় সূর্য প্রবেশ করে, তাই তাকে ‘সিনীভালী’ বলা হয়; আর ‘অনুমতি’ নামের বিচিত্র-আকৃতির দেবী সিনীভালীর সঙ্গে, কুহূ ব্যতীত, পৃথকভাবে বিবেচিত।
Verse 61
एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रङ्कुहूःस्मृताः / चन्द्रसूर्यव्यतीपाते संगते पूर्णिमान्तरे
এদের দুই লবের সময় ‘কুহূ-মাত্রা’ বলে স্মৃত; চন্দ্র-সূর্যের ব্যতীপাতে, পূর্ণিমার অন্তরালে মিলিত হলে, সেটিই কুহূ।
Verse 62
प्रतिपत्प्रतिपद्येत पर्वकालो द्विमात्रकः / कालः कहूसिनीवाल्योः सामुद्रस्य तु मध्यतः
প্রতিপদ থেকে প্রতিপদ পর্যন্ত পর্বকাল দুই মাত্রার; আর কুহূ ও সিনীভালীর কাল সমুদ্রীয় (গণনা) এর মধ্যভাগে অবস্থিত বলে বলা হয়েছে।
Verse 63
अर्काग्नि मण्डले सोमे पर्वकालः कलासमः / एवं स शुक्लपक्षे वै रजन्यां पर्वसंधिषु
সূর্যাগ্নি-মণ্ডলে অবস্থিত সোমের ক্ষেত্রে পর্বকাল এক কলার সমান; তেমনি শুক্লপক্ষে রাত্রির পর্ব-সন্ধিতেও তাই ঘটে।
Verse 64
संपूर्ममण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते / यस्मादा दाप्यायते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा
সম্পূর্ণ মণ্ডলধারী শ্রীময় চন্দ্র উজ্জ্বল হয়ে ওঠে; কারণ পঞ্চদশীতে সোম পূর্ণভাবে পুষ্ট হয়—সেই দিনই পূর্ণিমা।
Verse 65
दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् / तस्मात्कलाः पञ्चदश सोमेनास्य तु षोडशी
দিনের ক্রমে দশ ও পাঁচ কলা দ্বারা (চন্দ্র) বৃদ্ধি পায়; তাই সোমের কলা পনেরো, আর তার ষোড়শী কলা পূর্ণতারূপে গণ্য।
Verse 66
तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्याप्रपां क्षयः / इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः
অতএব পঞ্চদশীতে সোমের ক্ষয় ঘটে। এই পিতৃগণ দেবস্বরূপ—সোমপানকারী এবং সোমবর্ধনকারী।
Verse 67
आर्तवा ऋतवो ह्यृद्धा देवास्तान्भावयन्ति वै / अतः पितॄन्प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये
ঋতুচক্র অনুযায়ী এই ঋতুগুলি সমৃদ্ধ; দেবগণ নিশ্চয়ই তাদের পুষ্ট করেন। অতএব এখন আমি সেই পিতৃগণের কথা বলব, যারা মাস-শ্রাদ্ধের ভোক্তা।
Verse 68
तेषां गतिं सतत्त्वां च प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि / न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं न पुनरागतिः
তাদের গতি, প্রকৃত তত্ত্ব এবং শ্রাদ্ধের প্রাপ্তি—এ সব নিশ্চিতভাবে জানা কঠিন; মৃতদের গতি জানা যায় না, আর তাদের পুনরাগমনও হয় না।
Verse 69
तपसापि प्रसिद्धेन किंपुनर्मासचक्षुषा / अनुदेवपितॄनेते पितरो लौकिकाः स्मृताः
তপস্যায় প্রসিদ্ধ ব্যক্তিও (তাদের) জানতে পারে না, তবে মাস-চক্ষু দিয়ে কীই বা জানা যাবে? দেব-পিতৃদের অনুগামী এই পিতৃগণ ‘লৌকিক’ বলে স্মৃত।
Verse 70
देवाः सौम्याश्च काव्याश्च अयज्वानो ह्यचोनिजाः / देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान्वादयन्त्युत
সৌম্য ও কাব্য নামে দেবগণ—যাঁরা অযজ্বা এবং অচোনিজ—তাঁরাই সকল পিতৃ, দেবস্বভাব; এবং দেবতারাও তাঁদেরই স্তব করেন।
Verse 71
मनुष्यपितरश्चैव तेभ्यो ऽन्ये लौकिकाः स्मृताः / पिता पितामहश्चापि तथा यः प्रपितामहः
মানুষ্য-পিতৃও আছেন, আর তাঁদের থেকে পৃথক অন্য ‘লৌকিক’ পিতৃ স্মৃত—অর্থাৎ পিতা, পিতামহ এবং প্রপিতামহ।
Verse 72
यज्वानो ये तु सामेन सोमवन्तस्तु ते स्मृताः / ये यज्वानो हविर्यज्ञे ते वै बर्हिषदः स्मृताः
যাঁরা সামগানে যজ্ঞ করেন, তাঁরা ‘সোমবন্ত’ বলে স্মৃত; আর যাঁরা হব্যযজ্ঞে যজন করেন, তাঁরা ‘বর্হিষদ’ বলে স্মৃত।
Verse 73
अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो ऽयाज्ययाजिनः / तेषां तु धर्मसाधर्म्यात्स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः
তাঁদের ‘অগ্নিষ্বাত্ত’ পিতৃ বলা হয়—হোমকারী এবং অযাজ্যকেও যজনকারী। ধর্মের সাদৃশ্যবশত দ্বিজেরা তাঁদের সাযুজ্যগামী বলেছেন।
Verse 74
ये चाप्याश्रमधर्माणां प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः / अन्ते तु नावसीदन्ति श्रद्धायुक्तास्तु कर्मसु
যাঁরা আশ্রমধর্মের পথে প্রতিষ্ঠিত, তাঁরা শেষে অধঃপতিত হন না; কর্মে তাঁরা শ্রদ্ধাযুক্ত থাকেন।
Verse 75
तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञेन प्रजया च वै / श्राद्धेन विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा
তপস্যা, ব্রহ্মচর্য, যজ্ঞ, সন্তান, শ্রাদ্ধ, বিদ্যা এবং দান—এই সাত প্রকারে।
Verse 76
कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्यादेहपातनात् / दैवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मजैः सोमयाजनैः
যাঁরা দেহপতন পর্যন্ত এই কর্মগুলিতে যুক্ত থাকেন, তাঁরা সেই দিব্য পিতৃদের সঙ্গে—সূক্ষ্মদেহী, সোমযজ্ঞকারী—সহবাস লাভ করেন।
Verse 77
स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृवत्त उपासते / तेषां निवापे दत्ते तु तत्कुलीनैश्च बन्धुभिः
স্বর্গে গিয়ে তাঁরা দিব্যে আনন্দ করেন এবং পিতৃদের মতো পূজিত হন। তাঁদের উদ্দেশে যখন সেই কুলের আত্মীয়েরা নিবাপ (পিণ্ডদান) প্রদান করে।
Verse 78
मासश्राद्धभुजस्तृप्तिं लभन्ते सोमलौकिकाः / एते मनुष्यपितरो मासश्राद्धभुजस्तु ये
মাসিক শ্রাদ্ধের অন্ন ভোজনকারী সোমলোকবাসীরা তৃপ্তি লাভ করে। যারা মাসশ্রাদ্ধভোজী, তারাই মানব-পিতৃগণ বলে স্মৃত।
Verse 79
तेभ्यो ऽपरे तु ये ऽप्यन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु / भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः
তাদের থেকে ভিন্ন আরও যারা কর্মযোনিতে মিশ্রিত, তারা আশ্রমধর্ম থেকে পতিত এবং ‘স্বধা’ ও ‘স্বাহা’ থেকে বঞ্চিত।
Verse 80
भिन्नदेहा दुरात्मानः प्रेतभूता यमक्षये / स्वकर्माण्य नुशोचन्तो यातनास्थानमागताः
দুরাত্মারা দেহবিচ্ছিন্ন হয়ে যমের আবাসে প্রেতরূপে থাকে; নিজের কর্মের জন্য শোক করতে করতে তারা যাতনার স্থানে পৌঁছে যায়।
Verse 81
दीर्घायुषो ऽतिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः / क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्तस्ततस्ततः
তারা দীর্ঘজীবী হয়েও অতিশয় শুষ্ক, দাড়িওয়ালা, বস্ত্রহীন; ক্ষুধা-পিপাসায় আচ্ছন্ন হয়ে এদিক-ওদিক ছুটে বেড়ায়।
Verse 82
सरित्सरस्तडागानि वापीश्चाप्युपलिप्सवः / परान्नानि च लिप्संतः काल्यमानास्ततस्ततः
তারা নদী, সরোবর, পুকুর ও কূপের জল পেতে চায়; পরের অন্ন কামনা করে, তাড়িত হয়ে এদিক-ওদিক ঘুরে বেড়ায়।
Verse 83
स्थानेषु पात्यमानाश्च यातनाश्च पुनः पुनः / शाल्मले वैतरण्यां च कुंभीपाके तथैव च
তারা বারংবার নানা স্থানে নিক্ষিপ্ত হয়ে যন্ত্রণা ভোগ করে—শাল্মলী, বৈতরণী ও কুম্ভীপাক প্রভৃতি নরকে।
Verse 84
करंभवालुकायां च असिपत्रवने तथा / शिला संपेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः
তারা করম্ভ-वालুকা, অসিপত্রবন এবং শিলা-সম্পেষণেও নিজ কর্মফলে নিক্ষিপ্ত হয়।
Verse 85
तत्रस्थानां हि तेषां वै दुः खितानामनाशिनाम् / तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नाम गोत्रतः
সেখানে অবস্থানকারী সেই দুঃখিত সত্তারা নাশ হয় না; লোকান্তরে থাকা তাদের আত্মীয়রা নাম ও গোত্র ধরে স্মরণ করে।
Verse 86
भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै / यान्ति तास्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्
ভূমিতে দর্ভের উপর অপসব্যভাবে দেওয়া তিনটি পিণ্ড প্রেতস্থানে অধিষ্ঠিতদের কাছে গিয়ে তাদের তৃপ্ত করে।
Verse 87
अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा य च पञ्चधा / पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै जाता नीचैः स्वकर्मभिः
যারা যাতনা-স্থানে পৌঁছাতেও পারে না, তারা পাঁচভাবে পতিত হয়ে পরে নিজ নীচ কর্মে স্থাবর-যোনি পর্যন্ত জন্ম লাভ করে।
Verse 88
नानारूपासु जायन्ते तिर्यग्योनिष्वयोनिषु / यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु
তারা নানা রূপে, তির্যক্-যোনি ও অন্যান্য যোনিতে জন্ম নেয়। যে যে যোনিতে যেমন আহার, এই জীবেরা সেই সেই যোনিতে তেমন আহারভোজী হয়।
Verse 89
तस्मिंस्तस्मिंस्तदाहारे श्राद्धं दत्तं प्रतिष्ठते / काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्
সেই সেই আহাররূপে প্রদত্ত শ্রাদ্ধ প্রতিষ্ঠিত হয়। যথাসময়ে, ন্যায়সঙ্গতভাবে প্রাপ্ত পাত্রে বিধিপূর্বক অর্পিত হলে তা স্থির ফল দেয়।
Verse 90
प्राप्नोत्यन्नं यथादत्तं जन्तुर्यत्रावतिष्ठते / यथा गोषु प्रनष्टामु वत्सो विन्दति मातरम्
জীব যে স্থানে অবস্থান করে, সেখানে সে প্রদত্ত অন্ন যথাযথভাবে পায়; যেমন গোরুর দলে হারিয়ে গেলেও বাছুর তার মাকে খুঁজে পায়।
Verse 91
तथा श्राद्धेषु दत्तान्नं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् / एवं ह्यविफलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं तु मन्त्रतः
তেমনি শ্রাদ্ধে প্রদত্ত অন্ন মন্ত্রের দ্বারা পিতৃগণের নিকট পৌঁছে যায়। অতএব মন্ত্রসহ শ্রদ্ধায় প্রদত্ত শ্রাদ্ধ কখনও নিষ্ফল হয় না।
Verse 92
तत्तत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा / गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य तैः सह
সেই সেই কুমার দিব্যচক্ষে দেখে বললেন; তিনি প্রেতদের গমনাগমন জানতেন এবং তাদের সঙ্গে শ্রাদ্ধের প্রাপ্তিও অবগত ছিলেন।
Verse 93
बाह्लीकाश्चोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी
তাঁরা বাহ্লীক, ঊষ্মপ ও দিবাকীর্ত্য নামে স্মৃত। তাঁদের ক্ষেত্রে দিবা কৃষ্ণপক্ষ, আর রাত্রি শ্বেতপক্ষ—স্বপ্নের জন্য নির্দিষ্ট।
Verse 94
इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै / ऋत्वर्तवार्द्धमासास्तु अन्योन्यं पितरः स्मृताः
এইভাবে পিতৃগণ দেব, আর দেবগণও পিতৃস্বরূপ। ঋতু, ঋতুচক্র ও অর্ধমাস—পরস্পরকে পিতৃরূপে স্মরণ করা হয়।
Verse 95
इत्येत पितरो देवा मनुष्यपितरश्च ये / प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्राद्धयुक्तेषु कर्मसु
এইভাবে পিতৃ-দেবগণ এবং মানব-পিতৃগণ—তাঁরা সন্তুষ্ট হলে শ্রাদ্ধযুক্ত কর্মে প্রসন্নতা দান করেন।
Verse 96
इत्येष विचयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं पितृसतत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्
এটাই সোমপায়ী পিতৃগণের এই বিবেচনা বলা হল। এইভাবে পিতৃতত্ত্বের সিদ্ধান্ত পুরাণে স্থির হয়েছে।
Verse 97
इत्यर्कपितृसोमानामैलस्य च समागमः / सुधामृतस्य च प्राप्तिः पितॄणां चैव तर्प्पणम्
এইভাবে অর্ক, পিতৃ ও সোমের, এবং ঐল (পুরূরবা)-এর সমাগম; অমৃতসুধার প্রাপ্তি এবং পিতৃদের তर्पণ—এ সব বলা হল।
Verse 98
पूर्णा मावास्ययोः कालो यातनास्थानमेव च / समासात्कीर्तितस्तुभ्यमेष सर्गः मनातनः
পূর্ণিমা ও অমাবস্যার কাল এবং যাতনার স্থানও—এ সবই তোমাকে সংক্ষেপে বলা হল। এই সর্গ অনাদি-প্রাচীন।
Verse 99
वैश्वरूप्यं तु सर्गस्य कथितं ह्येकदैशिकम् / न शक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता
সর্গের বিশ্বরূপ আমি কেবল একাংশে বলেছি। একে সম্পূর্ণ গণনা করা যায় না; যে মঙ্গল চায়, সে শ্রদ্ধায় একে গ্রহণ করুক।
Verse 100
स्वायंभुवस्य हि ह्येष सर्गः क्रान्तो मया तु वै / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्
স্বায়ম্ভুব মনুর এই সর্গ আমি বর্ণনা করেছি। বিস্তারে ও ক্রমানুসারে আবার আমি আর কীই বা বলব?
Frequently Asked Questions
He is identified as Aila (of the Ilā lineage), signaling a dynastic anchor (vaṃśa-marker) while the chapter uses his practice as an exemplar for monthly ancestral rites rather than narrating a full genealogy.
Amāvasyā is described as the Sun and Moon meeting in the same nakṣatra and residing as a single sphere for one night; this junction is treated as the optimal temporal gateway for pitṛ-oriented offerings and tarpaṇa.
No. Its focus is śrāddha/pitṛ-tarpaṇa theology grounded in lunar cosmology—Soma’s amṛta, pakṣa dynamics, and Pitṛ classifications—rather than Śākta vidyā/yantra narratives of Lalitopākhyāna.