Adhyaya 31: The Manifestation of Viṣṇu’s Form for Cosmic Governance (the Vaiṣṇava Creation Narrative)
Vaiṣṇava-sarga-prādurbhāvaḥ (Manu-nāma-nimittaṃ Viṣṇoḥ mūrtidhāraṇam)
Cosmogony & Theological-Philosophical Discourse
পুৰাণীয় শিক্ষাৰ পৰিসৰত বৰাহে পৃথিৱীক উপদেশ দিয়ে যে সৃষ্ট জগতক ধাৰণ কৰিবলৈ বিষ্ণুৱে কিয় প্ৰকাশিত ৰূপ ধাৰণ কৰে। মহাতপা বৰ্ণনা কৰে—নাৰায়ণে সৃষ্টি আৰু পালন চিন্তা কৰি বুজিলে যে কৰ্মকাণ্ড-যজ্ঞ আদি দেহধাৰণ নোহোৱাকৈ চলিব নোৱাৰে; সেয়ে তেওঁ এক শাসক মূৰ্তি প্ৰক্ষেপ কৰিলে। সেই ৰূপত ত্ৰিলোক তেওঁৰ দেহত অন্তৰ্ভুক্ত বুলি কোৱা হয়, আৰু আদিম বৰৰ স্মৰণ-পুনৰনিশ্চয়ে বিষ্ণুৰ সর্বজ্ঞতা আৰু বিশ্ব-কাৰ্য প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত বিষ্ণু যোগনিদ্ৰাত লীন হয়; তেওঁৰ পৰা পদ্ম-সংৰচনা উদ্ভৱ হয়, য’ত সাত দ্বীপ, সমুদ্ৰ, বন, পাতাল আৰু মধ্যত মেরুসহ পৃথিৱী স্থিত, আৰু সেই পদ্মত ব্ৰহ্মাৰ আবিৰ্ভাৱ হয়। শঙ্খ, খড়্গ, চক্ৰ, গদা, শ্ৰীবৎস, কৌস্তুভ আৰু লক্ষ্মী আদি শুভচিহ্নৰ বৰ্ণনা আছে; দ্বাদশী-ব্ৰতক ত্ৰাণকাৰী বুলি মহিমা কৰা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই বৈষ্ণৱ সৃষ্টিকথা শ্ৰৱণে পুণ্য লাভ হয় আৰু পৃথিৱীৰ সাম্য-ধাৰণৰ অৰ্থ সূচিত হয়।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 31
Verse 1
महातपा उवाच । मनोर् नाम मनुत्वं च यदेतत् पठ्यते किल । प्रयोजनवशाद् विष्णुरसावेव तु मूर्त्तिमान् ॥ ३१.१ ॥
মহাতপা ক’লে— ‘মনুৰ নাম’ আৰু ‘মনুত্ব’ বুলি যি পঠিত হয়, সেয়াই প্ৰকৃততে বিষ্ণু; প্ৰয়োজন অনুসাৰে তেওঁ মূর্তিমান হৈ প্ৰকাশ পায়।
Verse 2
योऽसौ नारायणो देवः परात्परतरॊ नृप । तस्य चिन्ता समुत्पन्ना सृष्टिं प्रति नरोत्तम ॥ ३१.२ ॥
হে নৃপ! পৰাত্পৰতৰ সেই নাৰায়ণ দেৱ, নৰোত্তম তেওঁৰ মনত সৃষ্টিৰ প্ৰতি এক সংকল্প উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 3
सृष्टा चेयं मया सृष्टिः पालनिया मयैव ह । कर्मकाण्डं त्वमूर्त्तेन कर्तुं नैवेह शक्यते । तस्मान्मूर्त्तिं सृजाम्येकां यया पाल्यमिदं जगत् ॥ ३१.३ ॥
‘এই সৃষ্টি মোৰ দ্বাৰাই সৃষ্ট, আৰু ইয়াক পালন কৰাও মোৰেই কৰ্তব্য। কিন্তু অমূর্ত হৈ ইয়াত কৰ্মকাণ্ড সম্পাদন সম্ভৱ নহয়। সেয়ে মই এক মূর্তি সৃষ্টি কৰোঁ, যাৰ দ্বাৰা এই জগত পালন আৰু সংৰক্ষিত হ’ব।’
Verse 4
एवं चिन्तयतस्तस्य सत्याभिध्यायिनो नृप । प्राक्सृष्टिजातं राजन् वै मूर्त्तिमत् तत्पुरो बभौ ॥ ३१.४ ॥
এইদৰে চিন্তা কৰি থাকোঁতে, হে নৃপ, যাৰ সত্য-অভিধ্যায়া অচ্যুত আছিল, হে ৰাজন, প্ৰাক্-সৃষ্টিত জন্ম লোৱা এক সাকাৰ মূৰ্তি সঁচাকৈয়ে তেওঁৰ সন্মুখত প্ৰকাশ পালে।
Verse 5
पुरोभूते ततस्तस्मिन् देवो नारायणः स्वयम् । प्रविशन्तं ददर्शाथ त्रैलोक्यं तस्य देहतः ॥ ३१.५ ॥
তাৰ পাছত, যেতিয়া সেই প্ৰকাশিত ৰূপ আগলৈ আহিল, তেতিয়া স্বয়ং দেব নাৰায়ণ প্ৰৱেশ কৰি থকা দেখা গ’ল; আৰু তেওঁৰ দেহৰ পৰা ত্ৰিলোক দেখা গ’ল।
Verse 6
ततः सस्मार भगवान् वरदानं पुरातनम् । वागादीनां ततस्तुष्टः प्रादात् तस्य पुनर्वरम् ॥ ३१.६ ॥
তাৰ পাছত ভগৱানে প্ৰাচীন বৰদান স্মৰণ কৰিলে; আৰু তাৰপিছত বাক্ আদি আচৰণত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁক পুনৰ এক বৰ প্ৰদান কৰিলে।
Verse 7
सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता त्वं सर्वलोकनमस्कृतः । त्रैलोक्यविघ्ननाशाच्च त्वं भव विष्णुः सनातनः ॥ ३१.७ ॥
তুমি সৰ্বজ্ঞ, তুমি সৰ্বকৰ্তা, সকলো লোকৰ দ্বাৰা নমস্কৃত। আৰু ত্ৰিলোকৰ বিঘ্ন নাশ কৰিবলৈ তুমি সনাতন বিষ্ণুৰূপে হওঁক।
Verse 8
देवानां सर्वदा कार्यं कर्त्तव्यं ब्रह्मणस्तथा । सर्वज्ञत्वं च भवतु तव देव न संशयः ॥ ३१.८ ॥
দেৱতাসকলৰ কৰ্তব্য সদায় সম্পন্ন হওঁক, আৰু তদ্ৰূপে ব্ৰহ্মাৰো। আৰু হে দেৱ, সৰ্বজ্ঞতা নিশ্চয়েই তোমাৰ হওঁক—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।
Verse 9
एवमुक्त्वा ततो देवः प्रकृतिस्थो बभूव ह । विष्णुरप्यधुना पूर्वां बुद्धिं सस्मार च प्रभुः ॥ ३१.९ ॥
এইদৰে কৈ দেৱতা তেতিয়া প্ৰকৃতি-স্থিত অৱস্থাত স্থিত হ’ল। আৰু প্ৰভু বিষ্ণুৱেও এতিয়া পূৰ্বতে থকা বুদ্ধিক স্মৰণ কৰিলে।
Verse 10
तदा सञ्चिन्त्य भगवान् योगनिद्रां महातपाः । तस्यां संस्थाप्य भगवानिन्द्रियार्थोद्भवाः प्रजाः । ध्यात्वा परेण रूपेण ततः सुष्वाप वै प्रभुः ॥ ३१.१० ॥
তেতিয়া মহাতপস্বী ভগৱানে যোগনিদ্ৰাৰ বিষয়ে চিন্তা কৰিলে। সেই অৱস্থাত ইন্দ্ৰিয়-বিষয়ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা প্ৰজাসকলক স্থাপন কৰি, পৰম ৰূপ ধ্যান কৰি প্ৰভু নিশ্চয় নিদ্ৰালীন হ’ল।
Verse 11
तस्य सुप्तस्य जठरान्महत्पद्मं विविसृष्टम् । सप्तद्वीपवती पृथ्वी ससमुद्रा सकानना ॥ ३१.११ ॥
তেওঁ নিদ্ৰালীন থাকোঁতে তেওঁৰ জঠৰৰ পৰা এক মহৎ পদ্ম নিৰ্গত হ’ল। আৰু সপ্তদ্বীপযুক্ত পৃথিৱী সাগৰসমূহ আৰু বনানীৰ সৈতে উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 12
तस्य रूपस्य विस्तारं पातालं नालसंस्थितम् । कर्णिकायां तथा मेरुस्तन्मध्ये ब्रह्मणो भवः ॥ ३१.१२ ॥
সেই ৰূপৰ বিস্তাৰত পাটাল নাল (ডাঁটি)ত স্থিত। আৰু তদ্ৰূপে মেৰু কৰ্ণিকাত আছে; তাৰ মাজতেই ব্ৰহ্মাৰ উৎপত্তিস্থান।
Verse 13
एवं दृष्ट्वा परं तस्य शरीरस्य तु सम्भवम् । मुमुचे तच्छरीरस्थो वायुर् वायुं समं सृजत् ॥ ३१.१३ ॥
এইদৰে তেওঁৰ শৰীৰৰ অধিক বিস্তাৰিত সম্ভৱ দেখা পাই, সেই শৰীৰত অৱস্থিত বায়ু মুক্ত হ’ল আৰু নিজৰ সমান বায়ুক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 14
अविद्याविजयं चेमं शङ्खरूपेण धारय । अज्ञानच्छेदनार्थाय खङ्गं तेऽस्तु सदा करे ॥ ३१.१४ ॥
এই অবিদ্যা-বিজয়ক শঙ্খৰূপে ধাৰণ কৰ; আৰু অজ্ঞান ছেদনাৰ্থে তোমাৰ হাতে সদায় খড়্গ থাকক।
Verse 15
कालचक्रमिमं घोरं चक्रं त्वं धारयाच्युत । अधर्मगजघातार्थं गदां धारय केशव ॥ ३१.१५ ॥
হে অচ্যুত, এই ভয়ংকৰ কালচক্ৰ—সুদৰ্শন চক্ৰ—ধাৰণ কৰা। হে কেশৱ, অধৰ্মৰূপী গজক নিধন কৰিবলৈ গদা ধাৰণ কৰা।
Verse 16
मालेयं भूतमाता ते कण्ठे तिष्ठतु सर्वदा । श्रीवत्सकौस्तुभौ चेमौ चन्द्रादित्यच्छलेन ह ॥ ३१.१६ ॥
হে ভূতমাতা, এই মালা সদায় তোমাৰ কণ্ঠত স্থিত থাকক। আৰু চন্দ্ৰ-সূৰ্যৰ ছলে এই দুয়ো—শ্ৰীৱৎস আৰু কৌস্তুভ—তোমাৰ সৈতে বিরাজ কৰক।
Verse 17
मारुतस्ते गतिर्वीर गरुत्मान् स च कीर्तितः । त्रैलोक्यगामिनी देवी लक्ष्मीस्तेऽस्तु सदाश्रये । द्वादशी च तिथिस्तेऽस्तु कामरूपी च जायते ॥ ३१.१७ ॥
হে বীৰ, মাৰুত (বায়ু) তোমাৰ গতি হওক আৰু গৰুত্মান (গৰুড়)ো তোমাৰ বাবে কীৰ্তিত হওক। হে সদাশ্ৰয়, ত্ৰৈলোক্যগামিনী দেৱী লক্ষ্মী তোমাৰ হওক। তোমাৰ দ্বাদশী তিথি হওক, আৰু (ভক্ত) ইচ্ছামতে ৰূপ ধাৰণত সক্ষম হওক।
Verse 18
घृताशनो भवेद्यस्तु द्वादश्यां त्वल्परायणः । स स्वर्गवासी भवतु पुमान् स्त्री वा विशेषतः ॥ ३१.१८ ॥
যি অল্প সামৰ্থ্য থাকিও দ্বাদশীত ঘৃতক আহাৰ কৰে, সি পুৰুষ হওক বা বিশেষকৈ নাৰী—স্বৰ্গবাসী হওক।
Verse 19
एष विष्णुस्तवाख्यातो मूर्तयो देवदानवान् । हन्ति पाति शरीराणि सृजत्यन्यानि चात्मनः ॥ ३१.१९ ॥
এইদৰে তোমাক কোৱা হ’ল—এইয়েই বিষ্ণু, যি দেৱ আৰু দানৱৰ মাজত মূৰ্তিৰূপে প্ৰকাশ পায়। তেওঁ দেহ সংহাৰ কৰে, ৰক্ষা কৰে, আৰু নিজৰ পৰাই অন্য ৰূপ/দেহো সৃষ্টি কৰে।
Verse 20
युगे युगे सर्वगोऽयं वेदान्ते पुरुषो ह्यसौ । न हीनबुद्ध्या वक्तव्यो मनुष्योऽयं कदाचन ॥ ३१.२० ॥
যুগে যুগে এই পুৰুষ সৰ্বব্যাপী; বেদান্ততও তেওঁক পৰম পুৰুষ বুলি প্ৰতিপাদিত কৰা হৈছে। হীন বুদ্ধিৰে তেওঁক কেতিয়াও কেৱল মানুহ বুলি ক’ব নালাগে।
Verse 21
य एवँ शृणुयात् सर्गं वैष्णवं पापनाशनम् । स कीर्तिमिह संप्राप्य स्वर्गलोके महीयते ॥ ३१.२१ ॥
যি কোনোবাই পাপনাশক বুলি কোৱা এই বৈষ্ণৱ সৃষ্টিবিৱৰণ শ্ৰদ্ধাৰে শুনে, সি এই লোকত কীৰ্তি লাভ কৰি স্বৰ্গলোকত সন্মানিত হয়।
Inside Adhyaya 31
How it unfolds
- Where it opens
Varāha continues the Purāṇic instruction to Pṛthivī, shifting from descriptive cosmography to a theological rationale: why Nārāyaṇa/Viṣṇu must assume a manifest, governable form (mūrti) for sustaining the created order and enabling karma-kāṇḍa to function.
- Central event
Mahātapā recounts that Nārāyaṇa, intent on creation and maintenance, recognizes that ritual action and world-order require embodied agency; he therefore projects a single governing mūrti. As Viṣṇu enters this form, the three worlds are portrayed as contained within his body, reaffirming his omniscience and cosmic jurisdiction.
- Climax resolution
Viṣṇu enters yoganidrā; from him arises the lotus-cosmos bearing the earth with seven dvīpas, oceans, forests, pātāla, and Meru at the center, with Brahmā emerging in the lotus. The narrative seals governance through iconography—śaṅkha, cakra, gadā, khaḍga, Śrīvatsa, Kaustubha, and Lakṣmī—linking cosmic structure to recognizable divine sovereignty and to Dvādaśī devotion as salvific.
- Closing phalashruti
Hearing (and reverently receiving) this Vaiṣṇava creation account yields merit and auspicious outcomes; devotion to Viṣṇu on Dvādaśī (with the stated dietary/observance motif) grants heavenly benefit, implicitly tying cosmic order to the preservation of Pṛthivī’s balance.
Geographical context
Cosmographic regions rather than historical toponyms: saptadvīpa-vasumatī (seven continents/island-continents), samudra (encircling oceans), kānana (forests), pātāla (netherworld), Meru (central cosmic mountain).
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritMerit is framed not through a geographic tīrtha but through śravaṇa (hearing) of the Vaiṣṇava-sarga and Dvādaśī devotion; the ‘pilgrimage’ is effectively doctrinal—entering cosmic order through narrative reception and vrata.
Ritual instructions
- Primary RitualDvādaśī-vrata dedicated to Viṣṇu (with ghṛta-related dietary observance as indicated).
- BenefitHeavenly merit and auspicious results from Dvādaśī devotion and from hearing the cosmogonic account; doctrinally, it reinforces alignment with dharma by recognizing embodied governance as the condition for ritual-social order.
The narrative frame
- Varāha (primary instructor); cosmogony relayed via Mahātapā’s recounting within the discourse.Pṛthivī (Earth personified). · Didactic and cosmological-theological, with a protective undertone (pṛthivī-pālana) and a legitimizing emphasis on Viṣṇu’s sovereign signs and functions.
The emotional journey
- Dominant RasaAdbhuta (wonder) with a strong undercurrent of Śānta (cosmic assurance).
- Emotional ProgressionInquiry into the need for embodiment → awe at the containment of the three worlds in Viṣṇu’s body → deepened serenity as yoganidrā unfolds into ordered cosmography → devotional confidence through iconographic markers and Dvādaśī promise → closure in merit-bearing reassurance (phalāśruti).
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot site-specific: the chapter’s ‘access point’ is calendrical and devotional (Dvādaśī) rather than geographic; practice is feasible anywhere via vrata, śravaṇa, and Viṣṇu-dhyāna.
- Related FestivalDvādaśī observances in the Vaiṣṇava calendar (e.g., Hari-vāsara/Dvādaśī vrata traditions; specific named festivals vary by month and sampradāya).
Frequently Asked Questions
The chapter frames cosmic stability as requiring embodied governance: the narrative explains that sustaining creation and enabling ritual-social order (karma-kāṇḍa) presupposes a manifest agency (mūrti). It thereby links metaphysical cosmology to practical maintenance of world-order, implying that terrestrial balance (pṛthivī-pālana) depends on structured, intelligible governance rather than unmediated abstraction.
A specific lunar marker is named: Dvādaśī tithi. The text states that one devoted to Viṣṇu on Dvādaśī—described with a ghṛtāśana (ghee-based dietary observance) motif—attains heavenly merit, indicating a calendrical anchoring of devotional-ritual practice.
Environmental balance is approached through cosmographic-terrestrial containment: Earth with oceans and forests (sasamudrā sakānanā) is described as emerging within the deity’s cosmic body and being sustained through deliberate maintenance. By presenting creation as something that must be ‘protected/maintained’ (pālanīyā), the chapter implicitly models an early ecological ethic in which Pṛthivī’s integrity is preserved through ordered stewardship.
The chapter references Manu (via the inquiry into ‘Manu’ and ‘manutva’) and the creator figure Brahmā (arising in the lotus-cosmology). It also names Nārāyaṇa/Viṣṇu and Lakṣmī in the iconographic-theological register; no dynastic royal genealogy or regional court lineage is developed within this excerpt.
Ask anything about Adhyaya 31 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
