Adhyaya 184: Installation of a Copper Icon (Tāmrārcā) and Its Consecratory Worship
Tāmrārcāsthāpanam
Ritual-Manual (Pratiṣṭhā and Pūjā Procedure)
বৰাহে পৃথিৱীক তাম্ৰমূৰ্তিৰ প্ৰতিṣ্ঠা-কৰ্মৰ ধাপে ধাপে বিধান বুজাইছে। দীপ্তিময়, সুসম অনুপাতৰ প্ৰতিমা গঢ়ি যজ্ঞস্থানলৈ আনি উত্তৰমুখী কৰি, শুভ নক্ষত্ৰত অধিবাসন কৰোৱা হয়। সুগন্ধিযুক্ত জল আৰু পঞ্চগব্যেৰে অভিষেক কৰি, আহ্বান-মন্ত্ৰে পঞ্চভূতসহ দেৱতাৰ উপস্থিতি প্ৰাৰ্থনা কৰা হয়। ৰাতি পাৰ হোৱাৰ পিছত সূৰ্যোদয়ত পুনৰ শুদ্ধি, স্নান, বেদপাঠ, মণ্ডপত মঙ্গল-ব্যৱস্থা, আসন স্থাপন আৰু পূজা সম্পন্ন হয়। বস্ত্ৰ, ধূপ, দীপ, নৈবেদ্য আৰু সমাজকল্যাণৰ বাবে শান্তিপাঠ অৰ্ঘ্য দিয়া হয়। গুৰুক সন্মান আৰু ব্ৰাহ্মণভোজন কৰালে মহাপুণ্য আৰু বংশোন্নতি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 184
Verse 1
अथ ताम्रार्चास्थापनम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ ताम्रेण प्रतिमां कृत्वा सुरूपां चैव भास्वराम् ॥ उचितेनोपचारेण वेश्ममध्यमुपानयेत्
এতিয়া তাম্ৰ-অৰ্চা স্থাপন। শ্ৰী বৰাহ ক’লে: তাম্ৰেৰে সুগঠিত আৰু দীপ্তিময় প্ৰতিমা গঢ়ি, উপযুক্ত উপচাৰসহ গৃহৰ মধ্যভাগত আনিব লাগে।
Verse 2
ततो वेश्मन्युपागम्य स्थापयित्वा उदङ्मुखः ॥ चित्रायां चैव नक्षत्रे कुर्याच्चैवाधिवासनम्
তাৰ পাছত গৃহত প্ৰৱেশ কৰি, উত্তৰমুখে স্থাপন কৰি, চিত্ৰা নক্ষত্ৰত অধিবাসন-সংস্কাৰ কৰিব লাগে।
Verse 3
जलं च सर्वगन्धेन पञ्चगव्येन मिश्रितम् ॥ स्नापयेच्च ततो मां वै इमं मन्त्रमुदाहरेत्
আৰু সকলো সুগন্ধি আৰু পঞ্চগব্য মিশ্ৰিত জল ল’ব। তাৰ পাছত সেই জলেৰে মোক স্নান কৰাই, এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব লাগে।
Verse 4
मन्त्रः— योऽसौ भवान्तिष्ठति सारभूतः त्वं ताम्रके तिष्ठसि नेत्रभूतः ॥ आगच्छ मूर्तौ सह पञ्चभूतैर्मया च पात्रैः सह विश्वधामन्
মন্ত্ৰ: ‘হে ভগৱান, আপুনি সাৰ-তত্ত্বৰূপে স্থিত; তাম্ৰমূৰ্তিত আপুনি নেত্ৰস্বরূপ, প্ৰাণদায়ক উপস্থিতি। হে বিশ্বধাম, পঞ্চভূতসহ এই মূৰ্তিত আগমন কৰক, মোৰ সৈতে আৰু এই পাত্ৰসমূহসহ।’
Verse 5
अनेनैव तु मन्त्रेण स्थापयित्वा यशस्विनि ॥ पूर्वन्यायेन कर्तव्यमधिवासनपूजनम्
এই একে মন্ত্ৰেৰে, হে যশস্বিনী, প্ৰতিমা স্থাপন কৰি, পূৰ্বৰ বিধি অনুসাৰে অধিবাসন আৰু পূজা কৰিব লাগে।
Verse 6
व्यतीतायां च शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे ॥ ऋचा शुद्धिं विधायाथ स्नापयेन्मन्त्रपूर्वकम् ॥
যেতিয়া ৰাতি পাৰ হৈ যায় আৰু সূৰ্য উদয় হয়, তেতিয়া ঋচা (বৈদিক ঋক্) দ্বাৰা শুদ্ধি সম্পন্ন কৰি, তাৰ পাছত বিধিপূৰ্বক মন্ত্রসমূহেৰে (দেৱতা/প্ৰতিষ্ঠা) স্নান কৰাব লাগে।
Verse 7
ब्राह्मणा वेदपाठांश्च कुर्युस्तत्र समागताः ॥ बहूनि मङ्गलान्यत्र मण्डपे स्थापयेत्ततः ॥
তাত সমাগত ব্ৰাহ্মণসকলে বেদ-পাঠ কৰিব; তাৰ পাছত মণ্ডপত বহু মঙ্গলদ্ৰব্য স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 8
सुगन्धद्रव्यसंयुक्तं जलं चादाय पूजकः ॥ ततो मे स्नपनं कार्यमिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
পূজকে সুগন্ধি দ্ৰব্য মিশ্ৰিত জল লৈ, তাৰ পাছত মোৰ স্নাপন-বিধি সম্পন্ন কৰিব; আৰু এই মন্ত্র উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 9
मन्त्रः— ॐ योऽसौ भवान्सर्ववरः प्रभुश्च मायाबलो योगबलप्रधानः ॥ आगच्छ शीघ्रं च मम प्रियाय सन्तिष्ठ ताम्रेष्वपि लोकनाथ ॥
মন্ত্র— ওঁ। হে প্ৰভু! তুমি সকলো বৰৰ দাতা আৰু অধিপতি; মায়াবলে বলৱান, যোগবলে প্ৰধান। মোৰ প্ৰিয় ক্ৰিয়াৰ বাবে শীঘ্ৰ আহা; হে লোকনাথ! তাম্ৰপাত্ৰসমূহতো স্থিত হওক।
Verse 10
मन्त्रेणानेन मां स्थाप्य गन्धपुष्पादिदीपकैः ॥
এই মন্ত্রেৰে মোক স্থাপন কৰি, তাৰ পাছত গন্ধ, পুষ্প, দীপ আদি উপচাৰেৰে (পূজা কৰিব)।
Verse 11
स्थापनामन्त्रः— ॐ प्रकाशप्रकाश जगत्प्रकाश विज्ञानमयानन्दमय त्रैलोक्यनाथात्रागच्छ इह सन्तिष्ठतां भवान्पुरुषोत्तम मामव इति ॥ अनेन स्थापनां कृत्वा मम शास्त्रानुसारतः ॥ शुक्लवस्त्रं समादाय इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
স্থাপনা-মন্ত্ৰঃ ওঁ। হে প্ৰকাশৰো প্ৰকাশ, জগতৰ প্ৰকাশ, বিজ্ঞানময় আনন্দময়, ত্ৰৈলোক্যনাথ—ইয়ালৈ আহা; ইয়াতে স্থিত হওক। হে পুৰুষোত্তম, মোক ৰক্ষা কৰা—এইদৰে। মোৰ শাস্ত্ৰানুসাৰে স্থাপনা কৰি, শুভ্ৰ বস্ত্ৰ গ্ৰহণ কৰি এই মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিব।
Verse 12
मन्त्रः— ॐ शुद्धस्त्वमात्मा पुरुषः पुराणो जगत्सु तत्त्वं सुरलोकनाथ ॥ वस्त्राणि गृह्णीष्व मम प्रियाणि नमोऽस्तु तस्मै पुरुषोत्तमाय ॥
মন্ত্ৰঃ ওঁ। তুমি শুদ্ধ আত্মা, আদিপুৰুষ; জগতসমূহত তত্ত্বস্বৰূপ, হে সুৰলোকনাথ। মোৰ প্ৰিয় বস্ত্ৰসমূহ গ্ৰহণ কৰা; সেই পুৰুষোত্তমলৈ নমস্কাৰ।
Verse 13
वस्त्रैर्विभूषितं कृत्वा मम कर्मपरायणः ॥ यथान्यायेन मे शीघ्रमर्चनं तत्र कारयेत् ॥
বস্ত্ৰেৰে বিভূষিত কৰি, মোৰ কৰ্মত পৰায়ণ হৈ, বিধি-নিয়ম অনুসাৰে তাত শীঘ্ৰে মোৰ অৰ্চনা কৰাব।
Verse 14
अर्चनालङ्कृतं कृत्वा गन्धधूपादिभिः प्रभुम् ॥ सम्पूज्य विधिवन्मां तु नैवेद्यं परिकल्पयेत् ॥
গন্ধ, ধূপ আদি দ্ৰব্যেৰে অৰ্চনা কৰি প্ৰভুক বিধিপূৰ্বক অলংকৃত কৰি, আৰু নিয়মানুসাৰে মোক সম্পূজ্য কৰি, তাৰ পাছত নৈবেদ্য (ভোগ) প্ৰস্তুত কৰিব।
Verse 15
दत्त्वा स्वादु च नैवेद्यं शान्तिपाठं तु कारयेत् ॥ मन्त्रः— शान्तिर्भवतु देवानां विप्राणां शान्तिरुत्तमा ॥
মিঠা নৈবেদ্য (ভোগ) দান কৰি, তাৰ পাছত শান্তিপাঠ কৰাব। মন্ত্ৰঃ ‘দেৱতাসকলৰ শান্তি হওক; বিপ্ৰসকলৰ (বিদ্বানসকলৰ) উত্তম শান্তি হওক।’
Verse 16
शान्तिर्भवतु राज्ञां च सराष्ट्राणां तथा विशाम् ॥ बालानां व्रीहिपण्यानां गर्भिणीनां च देहिनाम् ॥
ৰাজাসকলৰ বাবে, সমগ্ৰ ৰাজ্যসমূহৰ বাবে আৰু তদ্ৰূপ সাধাৰণ জনসাধাৰণৰ বাবে শান্তি হওক। শিশুসকলৰ বাবে, ধান-শস্যৰ বেপাৰীসকলৰ বাবে, গৰ্ভৱতী নাৰীসকলৰ বাবে আৰু সকলো দেহধাৰী প্ৰাণীৰ বাবেো শান্তি হওক।
Verse 17
शान्तिर्भवतु देवेश त्वत्प्रसादान्ममाखिला ॥ एवं शान्तिं पठित्वा तु ब्राह्मणांस्तत्र पूजयेत् ॥
হে দেৱেশ্বৰ, তোমাৰ প্ৰসাদে মোৰ বাবে সম্পূৰ্ণ শান্তি হওক। এইদৰে শান্তি-পাঠ পঢ়ি তাত ব্ৰাহ্মণসকলক পূজা-সন্মান কৰিব লাগে।
Verse 18
गुरुं भागवतं चैवमर्चयेच्च यथाविधि ॥ ब्राह्मणान्भोजयेत्तत्र यथोत्पन्नेन माधवि ॥
এইদৰে বিধি অনুসাৰে গুৰু আৰু ভগৱানৰ ভক্ত বৈষ্ণৱক অৰ্চনা কৰিব লাগে। আৰু, হে মাধৱী, তাত যথাযথভাৱে লাভ কৰা দ্ৰব্যেৰে ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাব লাগে।
Verse 19
गुरुर्यस्य न तुष्टो वै तस्माद्दूरतरो ह्ययम् ॥ य एतेन विधानॆन कुर्यात्संस्थापनं मम ॥
যাৰ গুৰু সত্যই সন্তুষ্ট নহয়, তাৰ বাবে এই কৰ্মৰ ফল বহু দূৰত থাকে। কিন্তু যি এই বিধান অনুসাৰে মোৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে, সি অভীষ্ট ফল লাভ কৰে।
Verse 20
तारितं च कुलं तेन नवभिः सप्तविंशतिः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे ताम्रार्चास्थापनं मम ॥
আৰু সেই কৰ্মেৰে কুল তৰোৱা হয় বুলি সাতাইশ আৰু ন’—অৰ্থাৎ বহু প্ৰজন্মলৈ—কথা কোৱা হৈছে। হে ভদ্ৰে, মোৰ তাম্ৰ-মূৰ্তিৰ প্ৰতিষ্ঠা বিষয়ে এইদৰে তোমাক কোৱা হ’ল।
Verse 21
कथयिष्यामि ते ह्येवं कार्त्स्न्येन प्रतिमार्चनम् ॥ जलस्य बिन्दवो यावन्मम स्नाने च सुन्दरी ॥ तावद्वर्षसहस्राणि मम लोके महीयते ॥
মই তোমাক এইদৰে সম্পূৰ্ণভাৱে প্ৰতিমা-অৰ্চনৰ বিধান ক’ম। হে সুন্দৰী, মোৰ স্নানত যিমান পানীৰ বিন্দু পৰে, সিমান হাজাৰ হাজাৰ বছৰৰ বাবে মোৰ লোকত মানুহ সন্মানিত হয়।
Verse 22
ज्वलन पवनतुल्यावन भावन तपन श्वासन स्वयं तिष्ठ भगवन् पुरुषोत्तम ॐ ॥ इति ॥ ततो द्वारमुपागम्य वेश्म शीघ्रं प्रवेशयेत् ॥ आसने चापि मां स्थाप्य पूजयेद्भक्तिपूर्वकम् ॥
“হে প্ৰভু, জ্বলন্ত; বায়ুৰ সদৃশ; ৰক্ষক; পালনকৰ্তা; তাপদাতা; শ্বাস-প্ৰদাতা—হে ভগৱান পুৰুষোত্তম, ওঁ, তুমি নিজে স্থিৰ হৈ থাক।” এইদৰে ক’লে। তাৰ পাছত দুৱাৰলৈ গৈ, প্ৰতিমাক শীঘ্ৰে গৃহ/মন্দিৰত প্ৰৱেশ কৰাব; আৰু মোক আসনত স্থাপন কৰি ভক্তিপূৰ্বক পূজা কৰিব।
Verse 23
विशेषेण गुरुं पूज्य वस्त्रालङ्कारभोजनैः ॥ तेनाहं पूजितो भूमे सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥
বিশেষকৈ গুৰুক বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আৰু ভোজনৰে পূজা কৰিব লাগে। হে ভূমি, তেওঁক পূজা কৰিলে মই পূজিত হওঁ—এই কথা মই তোমাক সত্যকৈ ক’লোঁ।
Inside Adhyaya 184
How it unfolds
- Where it opens
Varāha, in instructive dialogue with Pṛthivī, introduces the proper method (vidhi) for establishing and consecrating a copper icon (tāmrārcā) so that worship becomes ritually valid and socially auspicious.
- Central event
A sequential pratiṣṭhā-manual: fashioning a radiant, proportionate copper image; bringing it into a maṇḍapa/veśman; orienting it northward; performing adhivāsana under an auspicious nakṣatra; bathing with sarvagandha-jala and pañcagavya while invoking the deity to enter the icon together with the pañcabhūtas; keeping a night interval; then renewing purification and worship at sunrise with Vedic recitation, maṅgala arrangements, formal seating (āsana) and full upacāras.
- Climax resolution
The consecratory moment is stabilized through sunrise re-bathing, mantra-supported invocation, and completion of worship with offerings (vastra, dhūpa, dīpa, naivedya) culminating in a śānti-pāṭha aimed at the welfare of polity and society; the rite is ethically sealed by guru-honoring and feeding brāhmaṇas.
- Closing phalashruti
Correct observance yields puṇya, prosperity, and lineage uplift; even the ritual droplets and bathing are framed as merit-generating when performed according to rule, especially when paired with guru-pūjā and brāhmaṇa-bhojana.
Geographical context
No explicit historical sites, river systems, tīrthas, or ecological regions are named in this adhyāya; the setting is a generic veśman/maṇḍapa (ritual house/pavilion) context.
Ritual instructions
- Primary RitualTāmrārcā-pratiṣṭhā (installation and consecratory worship of a copper icon) with adhivāsana and subsequent pūjā.
- BenefitMerit (puṇya) through correct consecration; stability and auspiciousness for household/polity via śānti-pāṭha; prosperity and lineage uplift through guru-honor and brāhmaṇa-feeding; sanctification of space and worship continuity through the installed icon.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic, procedural, dharma-śāstra-like ritual instruction with an ethical-social emphasis on communal welfare.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (serene-sacral order)
- Emotional ProgressionFrom careful preparation and purity-conscious anticipation (adhivāsana) → heightened sacral focus during abhiṣeka and pañcabhūta-invocation → settled assurance after sunrise completion and śānti-pāṭha → socially grounded satisfaction through guru-veneration and communal feeding.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot site-specific: the adhyāya is a portable household/temple ritual manual applicable wherever a proper maṇḍapa and qualified officiants are available.
Frequently Asked Questions
The text frames ritual correctness as inseparable from social responsibility: along with installing and worshiping the icon, it mandates śānti-pāṭha for collective welfare, honors the guru as a decisive moral authority, and requires brāhmaṇa-pūjā and communal feeding. The implied ethic is that religious practice should stabilize social order and well-being, not remain a private act.
The chapter specifies performing adhivāsana under an auspicious nakṣatra (not named), then continuing after the night has passed (vyatītāyāṃ śarvaryām) and at sunrise (udite divākare). It also indicates orientation (udaṅmukha, facing north) as a procedural marker.
Environmental stewardship appears indirectly through pañcabhūta language and purification materials: the deity is invoked to enter the icon ‘with the pañcabhūtas,’ and ritual bathing uses water, fragrances, and pañcagavya—substances that symbolically integrate terrestrial resources into a regulated, non-destructive ritual economy. The śānti-pāṭha extends well-being to the realm (rājan, rāṣṭra) and to vulnerable life (pregnant women, children), suggesting a broad stability ethic aligned with Pṛthivī-centered discourse.
No specific dynasties, kings, sages, or named lineages are mentioned. The chapter references social roles—guru (especially a bhāgavata-guru), brāhmaṇas, and the king/rājñām as a category in the peace recitation—without identifying particular historical persons.
Ask anything about Adhyaya 184 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
