Prakarana 3
यह सोपान ‘अहंकार-लङ्का’ के द्वार पर खड़ा है: जहाँ जीव (रावण-रूप अहं) के सामने भक्ति (अंगद-हनुमत्-पक्ष) नीति, विनय, और निर्भय सत्य बोलकर अंतिम निर्णय कराती है। लंका-काण्ड का आध्यात्मिक प्रवेश-द्वार ‘वैराग्य-युक्त धर्मनीति’ है—दूत-वाक्य के रूप में उपदेश, और प्रत्युत्तर में अहं की ज्वाला।
লংকাকাণ্ডৰ ৰস-বিন্যাস মূলত বীৰ-ৰস আৰু ৰৌদ্ৰ-ৰসৰ সন্ধিস্থলত, কিন্তু তুলসীদাসে তাক কেৱল ৰণ-গাথা হ’বলৈ নিদিয়ে—ই ‘ধৰ্মনীতি’ আৰু ‘ভক্তি-নিৰ্ভয়তা’ৰ কাব্য-শাস্ত্ৰো। এই খণ্ডত অঙ্গদৰ দূত-বাক্য ৰাৱণৰ অহংক ‘বিনয়-নীতি’ৰে ভাঙিবলৈ চেষ্টা কৰে: ‘দাঁতত তৃণ ধৰা’ধৰণৰ শৰণাগতি-ভাষাৰ পৰা ‘প্ৰণতপাল’ৰ স্মৃতি পৰ্যন্ত। ৰাৱণে উত্তৰত নিজৰ বল, কুল, তপ, শিৱ-পূজন, আৰু বিশ্ব-বিজয়ৰ গৰ্ব-প্ৰলাপ কৰে—ই ৰৌদ্ৰৰ মনোবিজ্ঞান। অঙ্গদৰ উত্তৰে পুনৰ ‘ৰাম-ভক্তি’ক পৰম লাভ বুলি কৈ অহংৰ মিথ্যা-প্ৰতাপ উন্মোচন কৰে। এইদৰে লংকাকাণ্ড মানস-সোপানত সেই ধাপ, য’ত ‘অহং-লংকা’ৰ শেষ ন্যায্যতা ক্ষয় হয় আৰু ঈশ্বৰ-শৰণাগতিৰ অনিবার্যতা সিদ্ধ হয়।
Verses
চৌপাই 20.1-4
कह दसकंठ कवन तैं बंदर।मैं रघुबीर दूत दसकंधर।।
मम जनकहि तोहि रही मिताई।तव हित कारन आयउँ भाई।।
उत्तम कुल पुलस्ति कर नाती।सिव बिरंचि पूजेहु बहु भाँती।।
बर पायहु कीन्हेहु सब काजा।जीतेहु लोकपाल सब राजा।।
नृप अभिमान मोह बस किंबा।हरि आनिहु सीता जगदंबा।।
अब सुभ कहा सुनहु तुम्ह मोरा।सब अपराध छमिहि प्रभु तोरा।।
दसन गहहु तृन कंठ कुठारी।परिजन सहित संग निज नारी।।
सादर जनकसुता करि आगें।एहि बिधि चलहु सकल भय त्यागें।।
kaha dasakaṁṭha kavana taiṁ baṁdara |maiṁ raghubīra dūta dasakaṁdhara ||
mama janakahi tohi rahī mitāī |tava hita kārana āyaũ bhāī ||
uttama kula pulasti kara nātī |siva biraṁci pūjehu bahu bhā̃tī ||
bara pāyahu kīnhehu saba kājā |jītehu lokapāla saba rājā ||
nṛpa abhimāna moha basa kiṁbā |hari ānihu sītā jagadaṁbā ||
aba subha kahā sunahu tumha morā |saba aparādha chamihi prabhu torā ||
dasana gahahu tṛna kaṁṭha kuṭhārī |parijana sahita saṁga nija nārī ||
sādara janakasutā kari āgeṁ |ehi bidhi calahu sakala bhaya tyāgeṁ ||
দশকন্ধ ৰাৱণে ক'লে, "তুমি কোন বান্দৰ?" "মই ৰঘুবীৰ ৰামৰ দূত, হে দশকন্ধ। মোৰ পিতা আৰু তোমাৰ মাজত মিত্ৰতা আছিল, সেয়ে তোমাৰ হিতৰ বাবে আহিছো, ভাই। তুমি উত্তম কুলৰ পুলস্ত্যৰ নাতি, শিৱ আৰু ব্ৰহ্মাক বহুভাবে পূজা কৰিছা। বৰ পাই সকলো কাম সম্পন্ন কৰিছা, লোকপাল আৰু সকলো ৰজাক জয় কৰিছা। ৰজাৰ অভিমান বা মোহত পৰি হৰিৰ সীতা, জগদম্বাক অনাইছা। এতিয়া মোৰ মঙ্গল কথা শুনা, প্ৰভুৱে তোমাৰ সকলো অপৰাধ ক্ষমা কৰিব। দাঁতত ঘাঁহ লও, ডিঙিত কুঠাৰ ধৰা, পৰিজন আৰু নিজ স্ত্ৰী সহ যাও। জনকসুতাক সাদৰ সন্মানেৰে আগত ৰাখি, সকলো ভয় ত্যাগ কৰি এইদৰে যাও।
দোহা 20
प्रनतपाल रघुबंसमनि त्राहि त्राहि अब मोहि।आरत गिरा सुनत प्रभु अभय करैगो तोहि।।20।।
pranatapāla raghubaṁsamani trāhi trāhi aba mohi |ārata girā sunata prabhu abhaya karaigo tohi ||20||
"হে শৰণাগতৰ ৰক্ষক, ৰঘুবংশৰ মণি, এতিয়া মোক ত্ৰাণ কৰা, ত্ৰাণ কৰা!" প্ৰভু তোমাৰ আৰ্ত কণ্ঠ শুনিলে তোমাক অভয় দিব।
চৌপাই 21.1-5
रे कपिपोत बोलु संभारी।मूढ़ न जानेहि मोहि सुरारी।।
कहु निज नाम जनक कर भाई।केहि नातें मानिऐ मिताई।।
अंगद नाम बालि कर बेटा।तासों कबहुँ भई ही भेटा।।
अंगद बचन सुनत सकुचाना।रहा बालि बानर मैं जाना।।
अंगद तहीं बालि कर बालक।उपजेहु बंस अनल कुल घालक।।
गर्भ न गयहु ब्यर्थ तुम्ह जायहु।निज मुख तापस दूत कहायहु।।
अब कहु कुसल बालि कहँ अहई।बिहँसि बचन तब अंगद कहई।।
दिन दस गएँ बालि पहिं जाई।बूझेहु कुसल सखा उर लाई।।
राम बिरोध कुसल जसि होई।सो सब तोहि सुनाइहि सोई।।
सुनु सठ भेद होइ मन ताकें।श्रीरघुबीर हृदय नहिं जाकें।।
re kapipota bolu saṁbhārī |mūṛha na jānehi mohi surārī ||
kahu nija nāma janaka kara bhāī |kehi nāteṁ māniai mitāī ||
aṁgada nāma bāli kara beṭā |tāsoṁ kabahũ bhaī hī bheṭā ||
aṁgada bacana sunata sakucānā |rahā bāli bānara maiṁ jānā ||
aṁgada tahīṁ bāli kara bālaka |upajehu baṁsa anala kula ghālaka ||
garbha na gayahu byartha tumha jāyahu |nija mukha tāpasa dūta kahāyahu ||
aba kahu kusala bāli kahã ahaī |bihãsi bacana taba aṁgada kahaī ||
dina dasa gaẽ bāli pahiṁ jāī |būjhehu kusala sakhā ura lāī ||
rāma birodha kusala jasi hoī |so saba tohi sunāihi soī ||
sunu saṭha bheda hoi mana tākeṁ |śrīraghubīra hṛdaya nahiṁ jākeṁ ||
"হে ডেকা বান্দৰ, সাৱধানেৰে কথা কোৱা! বোকা, তুঁই মোক নাজানানে, দেৱতাসকলৰ শত্ৰুক?" "কোৱা তোঁৰ নিজৰ নাম আৰু তোঁৰ পিতৃৰ নাম, হে বন্ধু। কি সম্পৰ্কৰ দ্বাৰা এই বন্ধুত্ব মানি ল'ব পাৰি?" "মোৰ নাম অংগদ, মই বালিৰ পুত্ৰ। তুমি কেতিয়াও তেওঁৰ লগত লগ পাইছিলানে?" অংগদৰ কথা শুনি ৰাৱণ লজ্জিত হ'ল। "বান্দৰসকলৰ ভিতৰত এজন বালি আছিল, মই জানো।" "তুঁই সেই অংগদনে, বালিৰ সন্তান? তুঁই তোঁৰ বংশত অগ্নি, তোঁৰ কুলৰ নাশকাৰী হৈ জন্মিছ।" "তুঁই গৰ্ভ পাৰ কৰি বৃথা জন্ম নালাগিলা, অথচ বৃথাই যাবি, কিয়নো নিজৰ মুখেৰে তুঁই এজন তপস্বীৰ দূত বুলি কৈছ।" "এতিয়া কোৱা, বালি কুশলত আছেনে?" তেতিয়া অংগদ হাঁহি মাৰি কথা ক'লে। "দহ দিন পাৰ হ'লে তুঁই নিজে বালিৰ ওচৰলৈ যা, বন্ধুক বুকুত সাৱটি ধৰি তেওঁৰ কুশল সোধ।" "ৰামৰ বিৰোধ কৰিলে যেনেকুৱা কুশল হয়, সেই সব তেওঁ নিজেই তোক শুনাব।" "শুণা বোকা, যাৰ হৃদয়ত শ্ৰীৰঘুবীৰ বাস নকৰে, তাৰ মনত বিভেদ উৎপন্ন হয়।"
দোহা 21
हम कुल घालक सत्य तुम्ह कुल पालक दससीस।अंधउ बधिर न अस कहहिं नयन कान तव बीस।।21।।
hama kula ghālaka satya tumha kula pālaka dasasīsa |aṁdhau badhira na asa kahahiṁ nayana kāna tava bīsa ||21||
হে দশানন, সত্য কথা আমি আমাৰ কুলৰ নাশকাৰী, আৰু তুমি তোমাৰ কুলৰ ৰক্ষক। অন্ধ আৰু বধিৰ ব্যক্তিয়ো এনে কথা নক'ব, আৰু তোমাৰ বিশটা চকু আৰু বিশটা কাণ আছে।
চৌপাই 22.1-4
सिव बिरंचि सुर मुनि समुदाई।चाहत जासु चरन सेवकाई।।
तासु दूत होइ हम कुल बोरा।अइसिहुँ मति उर बिहर न तोरा।।
सुनि कठोर बानी कपि केरी।कहत दसानन नयन तरेरी।।
खल तव कठिन बचन सब सहऊँ।नीति धर्म मैं जानत अहऊँ।।
कह कपि धर्मसीलता तोरी।हमहुँ सुनी कृत पर त्रिय चोरी।।
देखी नयन दूत रखवारी।बूड़ि न मरहु धर्म ब्रतधारी।।
कान नाक बिनु भगिनि निहारी।छमा कीन्हि तुम्ह धर्म बिचारी।।
धर्मसीलता तव जग जागी।पावा दरसु हमहुँ बड़भागी।।
siva biraṁci sura muni samudāī |cāhata jāsu carana sevakāī ||
tāsu dūta hoi hama kula borā |aisihũ mati ura bihara na torā ||
suni kaṭhora bānī kapi kerī |kahata dasānana nayana tarerī ||
khala tava kaṭhina bacana saba sahaū̃ |nīti dharma maiṁ jānata ahaū̃ ||
kaha kapi dharmasīlatā torī |hamahũ sunī kṛta para triya corī ||
dekhī nayana dūta rakhavārī |būṛi na marahu dharma bratadhārī ||
kāna nāka binu bhagini nihārī |chamā kīnhi tumha dharma bicārī ||
dharmasīlatā tava jaga jāgī |pāvā darasu hamahũ baṛabhāgī ||
শিৱ, ব্ৰহ্মা, দেৱতা আৰু মুনিগণে সকলোৱে তেওঁৰ চৰণৰ সেৱা কামনা কৰে। তেওঁৰ দূত হৈ মই মোৰ কুলৰ মান ডুবাইছোঁ। এনে চিন্তা মনত ৰাখিও তোমাৰ হৃদয় বিদীৰ্ণ নহয়। বান্দৰৰ কঠোৰ বাণী শুনি দশাননে চকু ফিৰাই ফিৰাই ক'লে। দুষ্ট, তোমাৰ সকলো কঠোৰ বাক্য মই সহ্য কৰোঁ, কাৰণ নীতি আৰু ধৰ্মত মই অৱগত। বান্দৰে ক'লে: তোমাৰ ধৰ্মশীলতা সুপৰিচিত; মইও শুনিছোঁ তুমি অন্যৰ স্ত্ৰী চুৰি কৰিছা। নিজ চকুৰে দূত আৰু তেওঁৰ ৰক্ষা দেখিও তুমি ডুবি মৰিলা নহয়, হে ধৰ্মব্ৰতধাৰী। কাণ-নাক নোহোৱা ভগিনীক দেখি তুমি ধৰ্ম বিচাৰি ক্ষমা কৰিলা। তোমাৰ ধৰ্মশীলতা জগতত প্ৰসিদ্ধ। মইও বৰভাগী যে তোমাৰ দৰ্শন পালোঁ।
দোহা 22(क)-(ख)
जनि जल्पसि जड़ जंतु कपि सठ बिलोकु मम बाहु।लोकपाल बल बिपुल ससि ग्रसन हेतु सब राहु।।22(क)।।
पुनि नभ सर मम कर निकर कमलन्हि पर करि बास।सोभत भयउ मराल इव संभु सहित कैलास।।22(ख)।।
jani jalpasi jaṛa jaṁtu kapi saṭha biloku mama bāhu |lokapāla bala bipula sasi grasana hetu saba rāhu ||22(ka)||
puni nabha sara mama kara nikara kamalanhi para kari bāsa |sobhata bhayau marāla iva saṁbhu sahita kailāsa ||22(kha)||
বৃথা কথা নকবা, হে বোকা প্ৰাণী, হে বান্দৰ, হে মূৰ্খ; মোৰ বাহু চোৱা। সেইবোৰ সকলো ৰাহুৰ দৰে, লোকপালৰ বিপুল বলৰ চন্দ্ৰক গ্ৰাস কৰিবলৈ উদ্যত। পুনৰায় মোৰ হাতৰ আকাশ-সৰোবৰত, মোৰ আঙুলিৰ পদ্মত বাস কৰি, শম্ভু কৈলাস সহ এটা হাঁহৰ নিচিনা শোভা পাইছিল।
চৌপাই 23.1-5
तुम्हरे कटक माझ सुनु अंगद।मो सन भिरिहि कवन जोधा बद।।
तव प्रभु नारि बिरहँ बलहीना।अनुज तासु दुख दुखी मलीना।।
तुम्ह सुग्रीव कूलद्रुम दोऊ।अनुज हमार भीरु अति सोऊ।।
जामवंत मंत्री अति बूढ़ा।सो कि होइ अब समरारूढ़ा।।
सिल्पि कर्म जानहिं नल नीला।है कपि एक महा बलसीला।।
आवा प्रथम नगरु जेंहिं जारा।सुनत बचन कह बालिकुमारा।।
सत्य बचन कहु निसिचर नाहा।साँचेहुँ कीस कीन्ह पुर दाहा।।
रावन नगर अल्प कपि दहई।सुनि अस बचन सत्य को कहई।।
जो अति सुभट सराहेहु रावन।सो सुग्रीव केर लघु धावन।।
चलइ बहुत सो बीर न होई।पठवा खबरि लेन हम सोई।।
tumhare kaṭaka mājha sunu aṁgada |mo sana bhirihi kavana jodhā bada ||
tava prabhu nāri birahã balahīnā |anuja tāsu dukha dukhī malīnā ||
tumha sugrīva kūladruma doū |anuja hamāra bhīru ati soū ||
jāmavaṁta maṁtrī ati būṛhā |so ki hoi aba samarārūṛhā ||
silpi karma jānahiṁ nala nīlā |hai kapi eka mahā balasīlā ||
āvā prathama nagaru jeṁhiṁ jārā |sunata bacana kaha bālikumārā ||
satya bacana kahu nisicara nāhā |sā̃cehũ kīsa kīnha pura dāhā ||
rāvana nagara alpa kapi dahaī |suni asa bacana satya ko kahaī ||
jo ati subhaṭa sarāhehu rāvana |so sugrīva kera laghu dhāvana ||
calai bahuta so bīra na hoī |paṭhavā khabari lena hama soī ||
শুনা অংগদ, তোমাৰ সেনাত কোন যোদ্ধাই মোৰ লগত যুদ্ধ কৰিব কোৱা? তোমাৰ প্ৰভু স্ত্ৰী বিৰহত বলহীন, আৰু তেওঁৰ অনুজ সেই দুঃখত দুঃখী আৰু মলিন। তুমি আৰু সুগ্ৰীৱ দুয়ো কূলদ্ৰুম, আৰু মোৰ অনুজো অত্যন্ত ভীৰু। জাম্বৱন্ত মন্ত্ৰী অত্যন্ত বৃদ্ধ, তেওঁ এতিয়া কি যুদ্ধাৰোহণ কৰিব পাৰে? নল আৰু নীলই কেৱল শিল্পীৰ কাৰ্য জানে, এটা বানৰ আছে মহা বলশালী। যিয়ে প্ৰথমে আহি নগৰ জ্বলাইছিল। এই কথা শুনি বালিৰ পুত্ৰই ক'লে। সত্য কথা কোৱা নিশাচৰ নাথ, সঁচাকৈয়ে কি বানৰে নগৰ দাহ কৰিছিল? ৰাৱণৰ নগৰ এটা সৰু বানৰে দাহ কৰে! এনে কথা শুনি কোনে সত্য বুলি ক'ব? যাক তুমি ৰাৱণ অতি শূৰ বুলি প্ৰশংসা কৰা, সেয় সুগ্ৰীৱৰ এটা সৰু দূত মাত্ৰ। সেই বহুত দৌৰে কিন্তু বীৰ নহয়, আমি তাক কেৱল খবৰ ল'বলৈ পঠিয়াইছো।
দোহা 23(क)-(छ)
सत्य नगरु कपि जारेउ बिनु प्रभु आयसु पाइ।फिरि न गयउ सुग्रीव पहिं तेहिं भय रहा लुकाइ।।23(क)।।
सत्य कहहि दसकंठ सब मोहि न सुनि कछु कोह।कोउ न हमारें कटक अस तो सन लरत जो सोह।।23(ख)।।
प्रीति बिरोध समान सन करिअ नीति असि आहि।जौं मृगपति बध मेड़ुकन्हि भल कि कहइ कोउ ताहि।।23(ग)।।
जद्यपि लघुता राम कहुँ तोहि बधें बड़ दोष।तदपि कठिन दसकंठ सुनु छत्र जाति कर रोष।।23(घ)।।
बक्र उक्ति धनु बचन सर हृदय दहेउ रिपु कीस।प्रतिउत्तर सड़सिन्ह मनहुँ काढ़त भट दससीस।।23(ङ)।।
हँसि बोलेउ दसमौलि तब कपि कर बड़ गुन एक।जो प्रतिपालइ तासु हित करइ उपाय अनेक।।23(छ)।।
satya nagaru kapi jāreu binu prabhu āyasu pāi |phiri na gayau sugrīva pahiṁ tehiṁ bhaya rahā lukāi ||23(ka)||
satya kahahi dasakaṁṭha saba mohi na suni kachu koha |kou na hamāreṁ kaṭaka asa to sana larata jo soha ||23(kha)||
prīti birodha samāna sana karia nīti asi āhi |jauṁ mṛgapati badha meṛukanhi bhala ki kahai kou tāhi ||23(ga)||
jadyapi laghutā rāma kahũ tohi badheṁ baṛa doṣa |tadapi kaṭhina dasakaṁṭha sunu chatra jāti kara roṣa ||23(gha)||
bakra ukti dhanu bacana sara hṛdaya daheu ripu kīsa |pratiuttara saṛasinha manahũ kāṛhata bhaṭa dasasīsa ||23(ṅa)||
hãsi boleu dasamauli taba kapi kara baṛa guna eka |jo pratipālai tāsu hita karai upāya aneka ||23(cha)||
সত্য কথা, বানৰে প্ৰভুৰ আদেশ অবিহনে নগৰী জ্বলাই দিছিল। সেইবাবে তেওঁ সুগ্ৰীৱৰ ওচৰলৈ ঘূৰি যোৱা নাছিল, ভয়ত লুকাই আছিল। "দশকণ্ঠ, তুমি যি যি কোৱা সেয়া সঁচা, সেয়া শুনি মোৰ একো ক্ষোভ নহয়। আমাৰ সেনাত এনে কোনো নাই যে তোমাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰি টিকি থাকিব পাৰে।" "এয়েই নীতি: সমতুল্যৰ সৈতেহে বন্ধুত্ব আৰু শত্ৰুত্ব কৰা উচিত। যদি সিংহই ভেকুল মাৰে, তেন্তে কোনে সেয়া ভাল বুলিব?" "যদিও ৰামৰ বাবে তোমাক বধ কৰা হীনতা আৰু ডাঙৰ দোষ, তথাপি শুনা দশগ্ৰীৱ: ক্ষত্ৰিয় জাতিৰ ৰোষ সহ্য কৰা কঠিন।" বানৰে তেওঁৰ শত্ৰুৰ হৃদয় বক্ৰ বাক্যৰ ধনুৰ পৰা ছোঁৱা বাক্যবাণেৰে দগ্ধ কৰিছিল; দশমুখ যোদ্ধা ৰাৱণে যেন সঁৰিশিৰে তেওঁৰ উত্তৰ উলিয়াই আনিছিল। তেতিয়া দশমুখে হাঁহি কৈ ক'লে: "বানৰৰ এটা ডাঙৰ গুণ আছে, যিয়ে তেওঁক পালন কৰে তেওঁৰ হিতৰ বাবে সেয়ে বহু উপায় কৰে।"
চৌপাই 24.1-8
धन्य कीस जो निज प्रभु काजा।जहँ तहँ नाचइ परिहरि लाजा।।
नाचि कूदि करि लोग रिझाई।पति हित करइ धर्म निपुनाई।।
अंगद स्वामिभक्त तव जाती।प्रभु गुन कस न कहसि एहि भाँती।।
मैं गुन गाहक परम सुजाना।तव कटु रटनि करउँ नहिं काना।।
कह कपि तव गुन गाहकताई।सत्य पवनसुत मोहि सुनाई।।
बन बिधंसि सुत बधि पुर जारा।तदपि न तेहिं कछु कृत अपकारा।।
सोइ बिचारि तव प्रकृति सुहाई।दसकंधर मैं कीन्हि ढिठाई।।
देखेउँ आइ जो कछु कपि भाषा।तुम्हरें लाज न रोष न माखा।।
जौं असि मति पितु खाए कीसा।कहि अस बचन हँसा दससीसा।।
पितहि खाइ खातेउँ पुनि तोही।अबहीं समुझि परा कछु मोही।।
बालि बिमल जस भाजन जानी।हतउँ न तोहि अधम अभिमानी।।
कहु रावन रावन जग केते।मैं निज श्रवन सुने सुनु जेते।।
बलिहि जितन एक गयउ पताला।राखेउ बाँधि सिसुन्ह हयसाला।।
खेलहिं बालक मारहिं जाई।दया लागि बलि दीन्ह छोड़ाई।।
एक बहोरि सहसभुज देखा।धाइ धरा जिमि जंतु बिसेषा।।
कौतुक लागि भवन लै आवा।सो पुलस्ति मुनि जाइ छोड़ावा।।
dhanya kīsa jo nija prabhu kājā |jahã tahã nācai parihari lājā ||
nāci kūdi kari loga rijhāī |pati hita karai dharma nipunāī ||
aṁgada svāmibhakta tava jātī |prabhu guna kasa na kahasi ehi bhā̃tī ||
maiṁ guna gāhaka parama sujānā |tava kaṭu raṭani karaũ nahiṁ kānā ||
kaha kapi tava guna gāhakatāī |satya pavanasuta mohi sunāī ||
bana bidhaṁsi suta badhi pura jārā |tadapi na tehiṁ kachu kṛta apakārā ||
soi bicāri tava prakṛti suhāī |dasakaṁdhara maiṁ kīnhi ḍhiṭhāī ||
dekheũ āi jo kachu kapi bhāṣā |tumhareṁ lāja na roṣa na mākhā ||
jauṁ asi mati pitu khāe kīsā |kahi asa bacana hãsā dasasīsā ||
pitahi khāi khāteũ puni tohī |abahīṁ samujhi parā kachu mohī ||
bāli bimala jasa bhājana jānī |hataũ na tohi adhama abhimānī ||
kahu rāvana rāvana jaga kete |maiṁ nija śravana sune sunu jete ||
balihi jitana eka gayau patālā |rākheu bā̃dhi sisunha hayasālā ||
khelahiṁ bālaka mārahiṁ jāī |dayā lāgi bali dīnha choṛāī ||
eka bahori sahasabhuja dekhā |dhāi dharā jimi jaṁtu biseṣā ||
kautuka lāgi bhavana lai āvā |so pulasti muni jāi choṛāvā ||
ধন্য সেই বান্দৰ যি নিজ প্ৰভুৰ কাৰ্য্যত লাজ ত্যাগ কৰি সকলো ঠাইতে নাচে। নাচি লাফি লোকক আনন্দিত কৰি, আৰু ধৰ্মত নিপুণ হৈ স্বামীৰ হিত সাধন কৰে। অঙ্গদ, তোমাৰ সমগ্ৰ বংশ স্বামীভক্ত; তুমি কেনেকৈ প্ৰভুৰ গুণ এইদৰে নকবা? মই গুণগ্ৰাহক পৰম বিজ্ঞ, আৰু তোমাৰ তিক্ত ৰটন মই কাণে নলওঁ। বান্দৰে ক'লে, "পৱনসুতে মোক সত্য কৈছিল তোমাৰ গুণগ্ৰাহকতা। তেওঁ তোমাৰ বন বিধ্বস্ত কৰিছিল, পুত্ৰ বধ কৰিছিল আৰু নগৰ জ্বলাইছিল, তথাপি তুমি তেওঁৰ কোনো অপকাৰ কৰা নাই। সেই বিবেচনা কৰি তোমাৰ সুন্দৰ প্ৰকৃতি, হে দশকন্ধৰ, মই এই ধৃষ্টতা কৰিছোঁ। এতিয়া আহি দেখিছোঁ যে বান্দৰে যি নকওক, তোমাৰ লাজ নাই, ৰোষ নাই, ক্ষোভ নাই। "যদি তোমাৰ বুদ্ধি এনে হয়, বান্দৰ, তেন্তে তুমি পিতৃক খাইছ!" এই কৈ দশাসীয়ে হাঁহিল। অঙ্গদে ক'লে, "পিতৃক খাই পুনৰ তোমাকো খাই ল'তাম, কিন্তু এই মুহূৰ্তত মোৰ মনত কিবা এটা আহিছে। বলিৰ নিৰ্মল যশৰ পাত্ৰ বুজি, হে অধম অভিমানী, মই তোমাক বধ নকৰোঁ। কোৱা, ৰাৱণ, জগতত কিমান ৰাৱণ আছে? মই নিজ কৰ্ণে যিমান শুনিছোঁ সিমান শুনা। এজনে বলিক জয় কৰিবলৈ পাতাললৈ গৈছিল, ল'ৰাবোহে তেওঁক বান্ধি ঘোঁৰাশালত ৰাখিছিল। ল'ৰাবোৰে তেওঁৰ সৈতে খেলিছিল আৰু গৈ মাৰিছিল, দয়া হৈ বলিয়ে তেওঁক মুকলি কৰাইছিল। আৰু এজনক সহস্ৰবাহুৱে দেখিছিল, তেওঁ দৌৰি গৈ তেওঁক ধৰিছিল যেন কোনো বিশেষ জন্তু। কৌতূহলৰ বাবে তেওঁক ঘৰলৈ লৈ গৈছিল, আৰু পুলস্ত্য মুনিয়ে গৈ তেওঁক মুকলি কৰাইছিল।
দোহা 24
एक कहत मोहि सकुच अति रहा बालि की काँख।इन्ह महुँ रावन तैं कवन सत्य बदहि तजि माख।।24।।
eka kahata mohi sakuca ati rahā bāli kī kā̃kha |inha mahũ rāvana taiṁ kavana satya badahi taji mākha ||24||
আৰু এজন আছে, যাক ক'বলৈ মই অতিশয় সংকোচ অনুভৱ কৰোঁ: তেওঁ বালিৰ বগলত আছিল। এই সকলো ৰাৱণৰ ভিতৰত তুমি কোনজন? ৰাগ ত্যাগ কৰি সত্য কথা কোৱা।
চৌপাই 25.1-4
सुनु सठ सोइ रावन बलसीला।हरगिरि जान जासु भुज लीला।।
जान उमापति जासु सुराई।पूजेउँ जेहि सिर सुमन चढ़ाई।।
सिर सरोज निज करन्हि उतारी।पूजेउँ अमित बार त्रिपुरारी।।
भुज बिक्रम जानहिं दिगपाला।सठ अजहूँ जिन्ह कें उर साला।।
जानहिं दिग्गज उर कठिनाई।जब जब भिरउँ जाइ बरिआई।।
जिन्ह के दसन कराल न फूटे।उर लागत मूलक इव टूटे।।
जासु चलत डोलति इमि धरनी।चढ़त मत्त गज जिमि लघु तरनी।।
सोइ रावन जग बिदित प्रतापी।सुनेहि न श्रवन अलीक प्रलापी।।
sunu saṭha soi rāvana balasīlā |haragiri jāna jāsu bhuja līlā ||
jāna umāpati jāsu surāī |pūjeũ jehi sira sumana caṛhāī ||
sira saroja nija karanhi utārī |pūjeũ amita bāra tripurārī ||
bhuja bikrama jānahiṁ digapālā |saṭha ajahū̃ jinha keṁ ura sālā ||
jānahiṁ diggaja ura kaṭhināī |jaba jaba bhiraũ jāi bariāī ||
jinha ke dasana karāla na phūṭe |ura lāgata mūlaka iva ṭūṭe ||
jāsu calata ḍolati imi dharanī |caṛhata matta gaja jimi laghu taranī ||
soi rāvana jaga bidita pratāpī |sunehi na śravana alīka pralāpī ||
শুন হে বোকা, ময়েই সেই ৰাৱণ, বলে প্ৰবল, যাৰ বাহুবিলাস শিৱৰ পৰ্বত কৈলাস জানে। উমাপতিয়ে জানে মোৰ পৰাক্ৰম, যাক মই পূজা কৰিছো নিজ মস্তক পুষ্পৰূপে চড়াই। নিজ হাতে মস্তক পদ্মৰ দৰে উতাৰি, মই অসংখ্যবাৰ পূজা কৰিছো ত্ৰিপুৰাৰিৰ। দিক্পালসকলে জানে মোৰ বাহুৰ পৰাক্ৰম, হে বোকা, যাৰ হৃদয়ত সেই বেদনা আজো জ্বলে। দিগ্গজসকলে জানে মোৰ বক্ষৰ কঠিনতা, যেতিয়া যেতিয়া মই গৈ বলপূৰ্বক তেওঁলোকৰ সৈতে যুঁজিছো। যাৰ ভয়ংকৰ দন্ত বিদ্ধ হোৱা নাই, কিন্তু মোৰ বক্ষত লাগি মূলাৰ দৰে ভাঙি গৈছে। যাৰ চলনত এনেদৰে পৃথিৱী কঁপে, যেনে মত্ত হাতী উঠিলে সৰু নাও দোলে। সেই ৰাৱণ জগতত প্ৰতাপে বিখ্যাত। তোমাৰ কাণে শুনা নাই নেকি, হে মিথ্যাবাদী প্ৰলাপী?
দোহা 25
तेहि रावन कहँ लघु कहसि नर कर करसि बखान।रे कपि बर्बर खर्ब खल अब जाना तव ग्यान।।25।।
tehi rāvana kahã laghu kahasi nara kara karasi bakhāna |re kapi barbara kharba khala aba jānā tava gyāna ||25||
সেই ৰাৱণক তুমি তুচ্ছ বুলিছা, আৰু এক মাত্ৰ মানুহৰ প্ৰশংসা কৰিছা। হে বান্দৰ, হে বৰ্বৰ, হে বাওঁটা, হে দুষ্ট, এতিয়া মই তোমাৰ জ্ঞান জুখি ললোঁ।
চৌপাই 26.1-4
सुनि अंगद सकोप कह बानी।बोलु सँभारि अधम अभिमानी।।
सहसबाहु भुज गहन अपारा।दहन अनल सम जासु कुठारा।।
जासु परसु सागर खर धारा।बूड़े नृप अगनित बहु बारा।।
तासु गर्ब जेहि देखत भागा।सो नर क्यों दससीस अभागा।।
राम मनुज कस रे सठ बंगा।धन्वी कामु नदी पुनि गंगा।।
पसु सुरधेनु कल्पतरु रूखा।अन्न दान अरु रस पीयूषा।।
बैनतेय खग अहि सहसानन।चिंतामनि पुनि उपल दसानन।।
सुनु मतिमंद लोक बैकुंठा।लाभ कि रघुपति भगति अकुंठा।।
suni aṁgada sakopa kaha bānī |bolu sãbhāri adhama abhimānī ||
sahasabāhu bhuja gahana apārā |dahana anala sama jāsu kuṭhārā ||
jāsu parasu sāgara khara dhārā |būṛe nṛpa aganita bahu bārā ||
tāsu garba jehi dekhata bhāgā |so nara kyoṁ dasasīsa abhāgā ||
rāma manuja kasa re saṭha baṁgā |dhanvī kāmu nadī puni gaṁgā ||
pasu suradhenu kalpataru rūkhā |anna dāna aru rasa pīyūṣā ||
bainateya khaga ahi sahasānana |ciṁtāmani puni upala dasānana ||
sunu matimaṁda loka baikuṁṭhā |lābha ki raghupati bhagati akuṁṭhā ||
এই কথা শুনি অংগদে ক্ৰোধেৰে ক'লে: "তোমাৰ কথা সংযত কৰা, হে নীচ আৰু অহংকাৰী দুৰাত্মা। সহস্ৰবাহুৰ বাহুসমূহ আছিল এক বিশাল অভেদ্য বন, আৰু যাৰ কুঠাৰ সেই বন দগ্ধ কৰা অগ্নিৰ নিচিনা আছিল। যাৰ কুঠাৰ আছিল তীব্ৰ স্ৰোতৰ এক সাগৰ, য'ত অগণিত ৰজা বাৰে বাৰে নিমজ্জিত হৈছিল। সেই পৰশুৰামৰ অহংকাৰ ৰামক দেখি পলায়ন কৰিছিল। তেওঁ কেনেকৈ কেৱল এজন মানুহ, হে দুৰ্ভাগ্য দশশীষ? ৰাম কেনেকৈ মানুহ, হে মূৰ্খ, হে দুষ্ট? কাম কি কেৱল এজন ধনুৰ্ধৰ, আৰু গংগা কি কেৱল এখন নদী? সুৰধেনু কি কেৱল এটা জন্তু, আৰু কল্পতৰু কি কেৱল এজোপা গছ? দান কি কেৱল অন্নদান, আৰু অমৃত কি কেৱল এক প্ৰকাৰৰ ৰস? বৈনতেয় কি কেৱল এটা চৰাই, আৰু সহস্ৰমুখী শেষ কি কেৱল এটা সাপ? চিন্তামণি কি তেতে কেৱল এটা শিল, হে দশানন? শুনা, হে মন্দবুদ্ধি: বৈকুণ্ঠ কি কেৱল এখন লোক, আৰু ৰঘুপতিৰ ভক্তি কি কেৱল এক সাধাৰণ লাভ?"
দোহা 26
सेन सहित तब मान मथि बन उजारि पुर जारि।कस रे सठ हनुमान कपि गयउ जो तव सुत मारि।।26।।
sena sahita taba māna mathi bana ujāri pura jāri |kasa re saṭha hanumāna kapi gayau jo tava suta māri ||26||
বল হে মূৰ্খ, সেনাবাহিনী সহ তোমাৰ অহংকাৰ চূৰ্ণ কৰি, বন উজাড় কৰি, নগৰ জ্বলাই হনুমান নামৰ বান্দৰে তোমাৰ পুত্ৰক বধ কৰি কেনেকৈ নিৰ্বিঘ্নে গুচি গ'ল?
চৌপাই 27.1-4
सुनु रावन परिहरि चतुराई।भजसि न कृपासिंधु रघुराई।।
जौ खल भएसि राम कर द्रोही।ब्रह्म रुद्र सक राखि न तोही।।
मूढ़ बृथा जनि मारसि गाला।राम बयर अस होइहि हाला।।
तव सिर निकर कपिन्ह के आगें।परिहहिं धरनि राम सर लागें।।
ते तव सिर कंदुक सम नाना।खेलहहिं भालु कीस चौगाना।।
जबहिं समर कोपहि रघुनायक।छुटिहहिं अति कराल बहु सायक।।
तब कि चलिहि अस गाल तुम्हारा।अस बिचारि भजु राम उदारा।।
सुनत बचन रावन परजरा।जरत महानल जनु घृत परा।।
sunu rāvana parihari caturāī |bhajasi na kṛpāsiṁdhu raghurāī ||
jau khala bhaesi rāma kara drohī |brahma rudra saka rākhi na tohī ||
mūṛha bṛthā jani mārasi gālā |rāma bayara asa hoihi hālā ||
tava sira nikara kapinha ke āgeṁ |parihahiṁ dharani rāma sara lāgeṁ ||
te tava sira kaṁduka sama nānā |khelahahiṁ bhālu kīsa caugānā ||
jabahiṁ samara kopahi raghunāyaka |chuṭihahiṁ ati karāla bahu sāyaka ||
taba ki calihi asa gāla tumhārā |asa bicāri bhaju rāma udārā ||
sunata bacana rāvana parajarā |jarata mahānala janu ghṛta parā ||
শুনা ৰাৱণ, চতুৰতা পৰিহাৰ কৰা। কৃপাসিন্ধু ৰঘুৰাজ ৰামক তুমি কিয় ভজন নকৰা? যদি হে দুষ্ট, তুমি ৰামৰ শত্ৰু হৈ আছা, তেন্তে ব্ৰহ্মা আৰু ৰুদ্ৰেও তোমাক ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে। হে মূৰ্খ, বৃথা অহংকাৰ নকৰিবা। ৰামৰ শত্ৰুতাত এনেদৰেই দশা হ'ব। ৰামৰ তিৰ লাগি তোমাৰ মস্তকৰ স্তূপ বানৰসকলৰ আগত ধৰণীত পৰিব। তোমাৰ সেই বহু মস্তক বলৰ দৰে হ'ব, ভালুক আৰু বানৰে চৌগান খেলৰ দৰে সেইবোৰ লৈ খেলিব। যেতিয়া ৰঘুনাথ যুদ্ধত ক্ৰোধান্বিত হ'ব, তেতিয়া অতি ভয়ংকৰ বহু তিৰ ছুটি আহিব। তেতিয়া তোমাৰ এই অহংকাৰ কি চলিব? এই বিবেচনা কৰি দয়ালু ৰামক ভজন কৰা। এই কথা শুনি ৰাৱণ দগ্ধ হ'ল, যেন মহানলত ঘৃত পৰিছে।
দোহা 27
कुंभकरन अस बंधु मम सुत प्रसिद्ध सक्रारि।मोर पराक्रम नहिं सुनेहि जितेउँ चराचर झारि।।27।।
kuṁbhakarana asa baṁdhu mama suta prasiddha sakrāri |mora parākrama nahiṁ sunehi jiteũ carācara jhāri ||27||
কুম্ভকৰ্ণৰ দৰে ভাতৃ, ইন্দ্ৰৰ শত্ৰু ৰূপে প্ৰসিদ্ধ মোৰ পুত্ৰ - চৰাচৰ সমগ্ৰ জগত জয় কৰি যি মোৰ পৰাক্ৰম, সেয়া কি তুমি শুনা নাই?
চৌপাই 28.1-4
सठ साखामृग जोरि सहाई।बाँधा सिंधु इहइ प्रभुताई।।
नाघहिं खग अनेक बारीसा।सूर न होहिं ते सुनु सब कीसा।।
मम भुज सागर बल जल पूरा।जहँ बूड़े बहु सुर नर सूरा।।
बीस पयोधि अगाध अपारा।को अस बीर जो पाइहि पारा।।
दिगपालन्ह मैं नीर भरावा।भूप सुजस खल मोहि सुनावा।।
जौं पै समर सुभट तव नाथा।पुनि पुनि कहसि जासु गुन गाथा।।
तौ बसीठ पठवत केहि काजा।रिपु सन प्रीति करत नहिं लाजा।।
हरगिरि मथन निरखु मम बाहू।पुनि सठ कपि निज प्रभुहि सराहू।।
saṭha sākhāmṛga jori sahāī |bā̃dhā siṁdhu ihai prabhutāī ||
nāghahiṁ khaga aneka bārīsā |sūra na hohiṁ te sunu saba kīsā ||
mama bhuja sāgara bala jala pūrā |jahã būṛe bahu sura nara sūrā ||
bīsa payodhi agādha apārā |ko asa bīra jo pāihi pārā ||
digapālanha maiṁ nīra bharāvā |bhūpa sujasa khala mohi sunāvā ||
jauṁ pai samara subhaṭa tava nāthā |puni puni kahasi jāsu guna gāthā ||
tau basīṭha paṭhavata kehi kājā |ripu sana prīti karata nahiṁ lājā ||
haragiri mathana nirakhu mama bāhū |puni saṭha kapi nija prabhuhi sarāhū ||
মূৰ্খ, বান্দৰসকলক সহায়ক হিচাপে লগি সি সাগৰ বান্ধিলে, এইটোৱেই তেওঁৰ সমস্ত মহিমা। বহুতো চৰায়ে সাগৰ পাৰ হয়, কিন্তু শুনা বান্দৰ, সেইবাবে সিহত বীৰ নহয়। মোৰ বাহু বলৰ পানীৰে পূৰ্ণ এক সাগৰ, য'ত বহুতো দেৱতা, মানুহ আৰু বীৰ ডুব গৈছে। মোৰ বিশটা বাহু বিশটা অগাধ আৰু অপাৰ সাগৰ। এনে কোন বীৰ আছে যি ইয়াৰ পাৰ পাব পাৰে? মই দিকপালসকলক পানী ভৰাইছো। অথচ দুৰাত্মা, তুই এজন ৰজাৰ স্তুতি গাই মোৰ ওচৰলৈ আহিছ। যদি তোৰ স্বামী যুদ্ধত সঁচাকৈ এজন পৰাক্ৰমী যোদ্ধা, যাৰ গুণগাথা তুই বাৰে বাৰে কোৱা, তেন্তে সি দূত কিয় পঠায়? শত্ৰুৰ লগত বন্ধুত্ব কৰাত তেওঁৰ লাজ নহয় নেকি? মোৰ বাহু চোৱা, যিয়ে শিৱৰ পৰ্বত কৈলাস মন্থন কৰিব পাৰে। তাৰ পিছত মূৰ্খ বান্দৰ, তোৰ স্বামীৰ প্ৰশংসা কৰি যা।
দোহা 28
सूर कवन रावन सरिस स्वकर काटि जेहिं सीस।हुने अनल अति हरष बहु बार साखि गौरीस।।28।।
sūra kavana rāvana sarisa svakara kāṭi jehiṁ sīsa |hune anala ati haraṣa bahu bāra sākhi gaurīsa ||28||
কোন বীৰ ৰাৱণৰ সমান, যিয়ে নিজ হাতেৰে নিজৰ মস্তক কাটি বাৰবাৰ অতি আনন্দে অগ্নিত নিবেদন কৰিছিল? গৌৰীপতি শিৱ ইয়াৰ সাক্ষী।
চৌপাই 29.1-5
जरत बिलोकेउँ जबहिं कपाला।बिधि के लिखे अंक निज भाला।।
नर कें कर आपन बध बाँची।हसेउँ जानि बिधि गिरा असाँची।।
सोउ मन समुझि त्रास नहिं मोरें।लिखा बिरंचि जरठ मति भोरें।।
आन बीर बल सठ मम आगें।पुनि पुनि कहसि लाज पति त्यागे।।
कह अंगद सलज्ज जग माहीं।रावन तोहि समान कोउ नाहीं।।
लाजवंत तव सहज सुभाऊ।निज मुख निज गुन कहसि न काऊ।।
सिर अरु सैल कथा चित रही।ताते बार बीस तैं कही।।
सो भुजबल राखेउ उर घाली।जीतेहु सहसबाहु बलि बाली।।
सुनु मतिमंद देहि अब पूरा।काटें सीस कि होइअ सूरा।।
इंद्रजालि कहु कहिअ न बीरा।काटइ निज कर सकल सरीरा।।
jarata bilokeũ jabahiṁ kapālā |bidhi ke likhe aṁka nija bhālā ||
nara keṁ kara āpana badha bā̃cī |haseũ jāni bidhi girā asā̃cī ||
sou mana samujhi trāsa nahiṁ moreṁ |likhā biraṁci jaraṭha mati bhoreṁ ||
āna bīra bala saṭha mama āgeṁ |puni puni kahasi lāja pati tyāge ||
kaha aṁgada salajja jaga māhīṁ |rāvana tohi samāna kou nāhīṁ ||
lājavaṁta tava sahaja subhāū |nija mukha nija guna kahasi na kāū ||
sira aru saila kathā cita rahī |tāte bāra bīsa taiṁ kahī ||
so bhujabala rākheu ura ghālī |jītehu sahasabāhu bali bālī ||
sunu matimaṁda dehi aba pūrā |kāṭeṁ sīsa ki hoia sūrā ||
iṁdrajāli kahu kahia na bīrā |kāṭai nija kara sakala sarīrā ||
যেতিয়া মই জ্বলন্ত কপাল দেখিলোঁ, তেতিয়া বিধাতাই মোৰ ললাটত যি অংক লিখিছিল সেয়া দেখিলোঁ। পঢ়িলোঁ যে মোৰ মৃত্যু এজন মানুহৰ হাতত নিয়ত, আৰু বিধাতাৰ বাক্য মিথ্যা জানি মই হাঁহিলোঁ। মনত সেয়া ভাবি মোৰ কোনো ভয় নাই; ব্ৰহ্মাই বৃদ্ধ বয়সত মতি ভ্ৰান্ত হৈ লিখিছে। বোকা, মোৰ আগত বাৰবাৰ আন বীৰসকলৰ বল প্ৰশংসা কৰিছ, লাজ ত্যাগ কৰি। অংগদে ক'লে: হে ৰাৱণ, জগতত তোমাৰ সমান লাজশীল আন কোনো নাই। তোমাৰ লাজ তোমাৰ স্বভাব; নিজৰ মুখেৰে নিজৰ গুণ কেতিয়াও নকবা। তোমাৰ মস্তক আৰু পৰ্বতৰ কথা মনত আছে, সেয়ে তুমি বিশ বাৰ সেয়া কৈছা। সেই বাহুবল হৃদয়ত সোমাই ৰাখা, যি বলে তুমি সহস্ৰবাহু, বলি আৰু বালিক জয় কৰিছিলা। শুনা বোকা, এতিয়া পুৰা কথা দিয়া: মূৰ কাটি দিলে কি বীৰ হ'ব পাৰি? কোৱা, যি নিজৰ হাতেৰে নিজৰ সমস্ত শৰীৰ কাটি টুকুৰা কৰে, সেই জাদুকৰক কি বীৰ বুলি কোৱা নহয়?
দোহা 29
जरहिं पतंग मोह बस भार बहहिं खर बृंद।ते नहिं सूर कहावहिं समुझि देखु मतिमंद।।29।।
jarahiṁ pataṁga moha basa bhāra bahahiṁ khara bṛṁda |te nahiṁ sūra kahāvahiṁ samujhi dekhu matimaṁda ||29||
পতঙ্গ মোহৰ বশত নিজক জ্বলায়, গধূৰ দলে ভাৰ বহন কৰে, তথাপি তেওঁলোকক বীৰ বুলি কোৱা নহয়। এই কথা বুজি চোৱা, হে মন্দবুদ্ধি।
Frequently Asked Questions
परंपरा में लंका-काण्ड के दूत-संवाद का पाठ ‘भय-निवारण’ और ‘विवेक-जागरण’ का साधन माना जाता है: अहंकार, क्रोध, और वाणी-दोष से बचाकर ‘राम-शरणागति’ की बुद्धि देता है—विशेषतः संकट-काल में निर्भयता और नीति-स्थिरता के लिए।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-जप को समपुट की तरह जोड़ा जाता है; दूत-वाक्य/अभय-प्रसंग पर ‘प्रनतपाल रघुबंसमनि’ (दोहा 20) को भी कई परंपराएँ ‘अभय-समपुट’ की तरह दुहराती हैं।
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
