Prakarana 36
सोपान-आरम्भ: ‘भक्ति का जन्म’—जहाँ रामकथा को गृह-आनन्द, मंगलाचार, गुरु-आज्ञा और लोक-रीति के माध्यम से साधक के मन में ‘श्रद्धा’ का स्थिर आसन मिलता है। इस खण्ड में विवाहोत्तर गृह-प्रवेश, पूजन, दान, आशीष, और रात्रि-विश्राम जैसे दृश्य ‘धर्म-समाज’ की स्थापना करते हैं: भक्ति केवल अंतःभाव नहीं, बल्कि संस्कार-रूप जीवन-यज्ञ है।
এই অংশ বালকাণ্ডৰ বিবাহোত্তৰ ‘অৱধ-মঙ্গল’ৰ ঘন চিত্ৰ। ৰস-প্ৰধানতা শৃঙ্গাৰ (বিবাহ-সম্বন্ধ) আৰু বাত্সল্য (মাতৃ-হৃদয়)ত স্থিত; কিন্তু অন্তঃস্বৰ শান্ত-ভক্তি—কাৰণ প্ৰতিটো ক্ৰিয়া (পায়-পখাৰা, আৰতি, দান, গুৰু-পূজন, দেব-পিতৃ-তর্পণ) সাধনাৰ সংস্কাৰিত ৰূপ হৈ উঠে। তুলসীয়ে ইয়াত ‘লোক-ৰীতি’ তিৰস্কাৰ নকৰে; ৰাম-সম্বন্ধে তাক পবিত্ৰ কৰি তোলে। ‘জনু’ উপমাসমূহ (যোগীৰ বাবে পৰম তত্ত্ব, ৰোগীৰ বাবে অমৃত, অন্ধৰ বাবে লোচন) গৃহ-উৎসৱক আধ্যাত্মিক মুক্তি-প্ৰতীকৰূপে ৰূপান্তৰিত কৰে—ভক্তিৰ ফল কেৱল পৰলোক নহয়, বৰঞ্চ এই মুহূর্ততেই অনুভূত আনন্দ। গুৰু বশিষ্ঠ–কৌসিকৰ আগমন আৰু ৰাজসভাত কীৰ্তি-কথাৰ গান ‘শাস্ত্ৰ’ আৰু ‘লীলা’ৰ সেতু: সগুণ ৰামৰ মধুৰ মূৰ্তিয়েই নিৰ্গুণ ব্ৰহ্মলৈ সুলভ দ্বাৰ হয়।
Verses
চৌপাই 350.1-4
चारि सिंघासन सहज सुहाए।जनु मनोज निज हाथ बनाए।।
तिन्ह पर कुअँरि कुअँर बैठारे।सादर पाय पुनित पखारे।।
धूप दीप नैबेद बेद बिधि।पूजे बर दुलहिनि मंगलनिधि।।
बारहिं बार आरती करहीं।ब्यजन चारु चामर सिर ढरहीं।।
बस्तु अनेक निछावर होहीं।भरीं प्रमोद मातु सब सोहीं।।
पावा परम तत्व जनु जोगीं।अमृत लहेउ जनु संतत रोगीं।।
जनम रंक जनु पारस पावा।अंधहि लोचन लाभु सुहावा।।
मूक बदन जनु सारद छाई।मानहुँ समर सूर जय पाई।।
cāri siṁghāsana sahaja suhāe |janu manoja nija hātha banāe ||
tinha para kuãri kuãra baiṭhāre |sādara pāya punita pakhāre ||
dhūpa dīpa naibeda beda bidhi |pūje bara dulahini maṁgalanidhi ||
bārahiṁ bāra āratī karahīṁ |byajana cāru cāmara sira ḍharahīṁ ||
bastu aneka nichāvara hohīṁ |bharīṁ pramoda mātu saba sohīṁ ||
pāvā parama tatva janu jogīṁ |amṛta laheu janu saṁtata rogīṁ ||
janama raṁka janu pārasa pāvā |aṁdhahi locana lābhu suhāvā ||
mūka badana janu sārada chāī |mānahũ samara sūra jaya pāī ||
চাৰিখন সিংহাসন স্বাভাবিকভাৱে সুন্দৰ আছিল, যেন মনোজে নিজ হাতেৰে সেইবোৰ বনাইছে। সেইবোৰৰ ওপৰত ৰাজকুমাৰী আৰু ৰাজকুমাৰসকলক বহুওৱা হ'ল, শ্ৰদ্ধাৰে তেওঁলোকৰ পৱিত্ৰ ভৰি ধুই দিলে। ধূপ, দীপ, নৈবেদ্য আৰু বেদ-বিধি অনুসৰি বৰ-কন্যাসকল পূজা কৰিলে, যিসকল মঙ্গলৰ ভঁৰাল। বাৰে বাৰে আৰতি কৰিলে, সুন্দৰ ব্যাজন আৰু চামৰ তেওঁলোকৰ মস্তকত ঢলালে। বহুতো প্ৰকাৰৰ বস্তু উৎসৰ্গ কৰা হ'ল, সকলো মাতৃগণ আনন্দেৰে ভৰি উজ্জ্বল হ'ল। যেন যোগীসকলে পৰম তত্ত্ব লাভ কৰিছে, অথবা যেন সদা ৰোগীসকলে অমৃত পাইছে। যেন জন্মৰ পৰা দৰিদ্ৰ ব্যক্তিয়ে পাৰস পাইছে, অথবা অন্ধ ব্যক্তিয়ে সুন্দৰ দৃষ্টিৰ লাভ কৰিছে। যেন মূক ব্যক্তিৰ মুখত সাৰদা বিৰাজিত, অথবা যেন যোদ্ধাই যুদ্ধত জয় পাইছে।
দোহা 350(क)-(ख)
एहि सुख ते सत कोटि गुन पावहिं मातु अनंदु।भाइन्ह सहित बिआहि घर आए रघुकुलचंदु।।350(क)।।
लोक रीत जननी करहिं बर दुलहिनि सकुचाहिं।मोदु बिनोदु बिलोकि बड़ रामु मनहिं मुसकाहिं।।350(ख)।।
ehi sukha te sata koṭi guna pāvahiṁ mātu anaṁdu |bhāinha sahita biāhi ghara āe raghukulacaṁdu ||350(ka)||
loka rīta jananī karahiṁ bara dulahini sakucāhiṁ |modu binodu biloki baṛa rāmu manahiṁ musakāhiṁ ||350(kha)||
এই সুখতকৈ শত কোটি গুণ অধিক আনন্দ পাইছিল মাতৃসকলে, যেতিয়া ৰঘুকুলৰ চন্দ্ৰ ভাতৃসকলৰ সৈতে বিবাহ কৰি ঘৰলৈ উভতি আহিছিল। জননীসকলে লোকৰীতি পালন কৰে, বৰ আৰু কন্যাসকলে সংকোচ অনুভৱ কৰে। মহান আনন্দ আৰু উল্লাস দেখি ৰামে মনতে হাঁহিল।
চৌপাই 351.1-4
देव पितर पूजे बिधि नीकी।पूजीं सकल बासना जी की।।
सबहिं बंदि मागहिं बरदाना।भाइन्ह सहित राम कल्याना।।
अंतरहित सुर आसिष देहीं।मुदित मातु अंचल भरि लेंहीं।।
भूपति बोलि बराती लीन्हे।जान बसन मनि भूषन दीन्हे।।
आयसु पाइ राखि उर रामहि।मुदित गए सब निज निज धामहि।।
पुर नर नारि सकल पहिराए।घर घर बाजन लगे बधाए।।
जाचक जन जाचहि जोइ जोई।प्रमुदित राउ देहिं सोइ सोई।।
सेवक सकल बजनिआ नाना।पूरन किए दान सनमाना।।
deva pitara pūje bidhi nīkī |pūjīṁ sakala bāsanā jī kī ||
sabahiṁ baṁdi māgahiṁ baradānā |bhāinha sahita rāma kalyānā ||
aṁtarahita sura āsiṣa dehīṁ |mudita mātu aṁcala bhari leṁhīṁ ||
bhūpati boli barātī līnhe |jāna basana mani bhūṣana dīnhe ||
āyasu pāi rākhi ura rāmahi |mudita gae saba nija nija dhāmahi ||
pura nara nāri sakala pahirāe |ghara ghara bājana lage badhāe ||
jācaka jana jācahi joi joī |pramudita rāu dehiṁ soi soī ||
sevaka sakala bajaniā nānā |pūrana kie dāna sanamānā ||
ৰাণীসকলে যথাবিধি দেৱতা আৰু পিতৃসকলৰ পূজা কৰিলে, আৰু তদ্বাৰা তেওঁলোকৰ হৃদয়ৰ সকলো বাসনা পূৰণ কৰিলে। সকলোকে প্ৰণাম কৰি তেওঁলোকে ৰাম আৰু তেওঁৰ ভ্ৰাতাসকলৰ সৈতে কল্যাণৰ বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। অদৃশ্য দেৱতাসকলে আশীৰ্বাদ দিলে, আৰু আনন্দিত মাতাসকলে তাক আঁচলত ধাৰণ কৰিলে। ৰজাই বৰাতীসকলক মাতি তেওঁলোকক বাহন, বস্ত্ৰ, মণি আৰু অলংকাৰ দান কৰিলে। অনুমতি পাই হৃদয়ত ৰামক ধাৰণ কৰি সকলোৱে আনন্দেৰে নিজ নিজ গৃহলৈ গ'ল। নগৰৰ সকলো নৰ-নাৰীকে বস্ত্ৰ পিন্ধাই দিয়া হ'ল, আৰু প্ৰতিটো ঘৰত বাজনা আৰু উৎসৱ আৰম্ভ হ'ল। যাচকসকলে যি যি প্ৰাৰ্থনা কৰিলে, আনন্দিত ৰজাই সেই সেই দান কৰিলে। সকলো সেৱক আৰু বিবিধ বাদকক দান আৰু সন্মানেৰে পূৰ্ণ কৰিলে।
দোহা 351
देंहिं असीस जोहारि सब गावहिं गुन गन गाथ।तब गुर भूसुर सहित गृहँ गवनु कीन्ह नरनाथ।।351।।
deṁhiṁ asīsa johāri saba gāvahiṁ guna gana gātha |taba gura bhūsura sahita gṛhã gavanu kīnha naranātha ||351||
সকলোৱে হাত জোৰ কৰি তেওঁক প্ৰণাম জানাই আশীৰ্বাদ দিলে আৰু তেওঁৰ অসংখ্য গুণৰ কীৰ্তিগাথা গালে। তাৰ পিছত নৰনাথ ৰজাই গুৰু আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে প্ৰাসাদলৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন কৰিলে।
চৌপাই 352.1-4
जो बसिष्ठ अनुसासन दीन्ही।लोक बेद बिधि सादर कीन्ही।।
भूसुर भीर देखि सब रानी।सादर उठीं भाग्य बड़ जानी।।
पाय पखारि सकल अन्हवाए।पूजि भली बिधि भूप जेवाँए।।
आदर दान प्रेम परिपोषे।देत असीस चले मन तोषे।।
बहु बिधि कीन्हि गाधिसुत पूजा।नाथ मोहि सम धन्य न दूजा।।
कीन्हि प्रसंसा भूपति भूरी।रानिन्ह सहित लीन्हि पग धूरी।।
भीतर भवन दीन्ह बर बासु।मन जोगवत रह नृप रनिवासू।।
पूजे गुर पद कमल बहोरी।कीन्हि बिनय उर प्रीति न थोरी।।
jo basiṣṭha anusāsana dīnhī |loka beda bidhi sādara kīnhī ||
bhūsura bhīra dekhi saba rānī |sādara uṭhīṁ bhāgya baṛa jānī ||
pāya pakhāri sakala anhavāe |pūji bhalī bidhi bhūpa jevā̃e ||
ādara dāna prema paripoṣe |deta asīsa cale mana toṣe ||
bahu bidhi kīnhi gādhisuta pūjā |nātha mohi sama dhanya na dūjā ||
kīnhi prasaṁsā bhūpati bhūrī |rāninha sahita līnhi paga dhūrī ||
bhītara bhavana dīnha bara bāsu |mana jogavata raha nṛpa ranivāsū ||
pūje gura pada kamala bahorī |kīnhi binaya ura prīti na thorī ||
বশিষ্ঠই যি আদেশ দিলে, ৰজাই সেইটো লোক-বেদৰ বিধি অনুসৰি শ্ৰদ্ধাৰে পালন কৰিলে। ব্ৰাহ্মণসকলৰ ভিৰ দেখি সকলো ৰাণীয়ে শ্ৰদ্ধাৰে উঠি থিয় হ'ল, নিজকে অতি ভাগ্যৱতী জানি। সকলো ব্ৰাহ্মণৰ ভৰি ধুই তেওঁলোকক স্নান কৰালে, আৰু ৰজাই যথাবিধি পূজা কৰি তেওঁলোকক ভোজন কৰালে। আদৰ, দান আৰু প্ৰেমেৰে পুষ্ট হৈ ব্ৰাহ্মণসকলে মনঃসন্তোষেৰে আশীৰ্বাদ দি গুচি গ'ল। গাধিসুতক বহুবিধে পূজা কৰিলে, ক'লে, নাথ, মোৰ দৰে ধন্য আন কোনো নাই। ৰজাই তেওঁৰ প্ৰশংসা কৰিলে, আৰু ৰাণীসকলৰ সৈতে তেওঁৰ চৰণধূলি গ্ৰহণ কৰিলে। প্ৰাসাদৰ ভিতৰত উত্তম বাসস্থান দিলে, আৰু ৰজা আৰু ৰাজপৰিয়ালৰ নাৰীসকলে মনত তেওঁৰ ইচ্ছাৰ প্ৰতি সদা সজাগ হৈ ৰ'ল। তাৰ পিছত পুনৰ গুৰুৰ চৰণকমল পূজা কৰিলে আৰু হৃদয়ত অপৰিসীম প্ৰেমেৰে বিনয় প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
দোহা 352
बधुन्ह समेत कुमार सब रानिन्ह सहित महीसु।पुनि पुनि बंदत गुर चरन देत असीस मुनीसु।।352।।
badhunha sameta kumāra saba rāninha sahita mahīsu |puni puni baṁdata gura carana deta asīsa munīsu ||352||
নৱবধূসকলৰ সৈতে সকলো ৰাজকুমাৰ আৰু ৰাণীসকলৰ সৈতে ৰজাই বাৰে বাৰে গুৰুৰ চৰণ বন্দনা কৰিলে, আৰু মুনিসকলৰ অধিপতিয়ে তেওঁলোকক আশীৰ্বাদ দিলে।
চৌপাই 353.1-4
बिनय कीन्हि उर अति अनुरागें।सुत संपदा राखि सब आगें।।
नेगु मागि मुनिनायक लीन्हा।आसिरबादु बहुत बिधि दीन्हा।।
उर धरि रामहि सीय समेता।हरषि कीन्ह गुर गवनु निकेता।।
बिप्रबधू सब भूप बोलाई।चैल चारु भूषन पहिराई।।
बहुरि बोलाइ सुआसिनि लीन्हीं।रुचि बिचारि पहिरावनि दीन्हीं।।
नेगी नेग जोग सब लेहीं।रुचि अनुरुप भूपमनि देहीं।।
प्रिय पाहुने पूज्य जे जाने।भूपति भली भाँति सनमाने।।
देव देखि रघुबीर बिबाहू।बरषि प्रसून प्रसंसि उछाहू।।
binaya kīnhi ura ati anurāgeṁ |suta saṁpadā rākhi saba āgeṁ ||
negu māgi munināyaka līnhā |āsirabādu bahuta bidhi dīnhā ||
ura dhari rāmahi sīya sametā |haraṣi kīnha gura gavanu niketā ||
biprabadhū saba bhūpa bolāī |caila cāru bhūṣana pahirāī ||
bahuri bolāi suāsini līnhīṁ |ruci bicāri pahirāvani dīnhīṁ ||
negī nega joga saba lehīṁ |ruci anurupa bhūpamani dehīṁ ||
priya pāhune pūjya je jāne |bhūpati bhalī bhā̃ti sanamāne ||
deva dekhi raghubīra bibāhū |baraṣi prasūna prasaṁsi uchāhū ||
হৃদয়ত গভীৰ অনুৰাগ লৈ ৰজাই বিনীতভাৱে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে, পুত্ৰ আৰু সকলো সম্পদ মুনিৰ আগত সমৰ্পণ কৰি। মুনিসকলৰ অধিপতিয়ে কেৱল প্ৰথাগত উপহাৰ বিচাৰি ল'লে আৰু বহুবিধ আশীৰ্বাদ প্ৰদান কৰিলে। ৰাম আৰু সীতাক হৃদয়ত ধৰি গুৰুৱে আনন্দেৰে নিজ গৃহলৈ যাত্ৰা কৰিলে। ৰজাই সকলো ব্ৰাহ্মণপত্নীক মাতি তেওঁলোকক সুন্দৰ বস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰ পিন্ধাই দিলে। তাৰপিছত কুলবধূসকলক মাতি ল'লে, আৰু প্ৰত্যেকৰ ৰুচি বিবেচনা কৰি বস্ত্ৰ উপহাৰ দিলে। যি সেৱকসকল প্ৰথাগত উপহাৰৰ অধিকাৰী তেওঁলোক সকলোৱে নিজ নিজ অধিকাৰ পালে, আৰু ৰজাৰতনে প্ৰত্যেকক তেওঁৰ ৰুচি অনুসৰি দিলে। যি অতিথিসকল প্ৰিয় বা পূজনীয় বুলি জানিছিল, ৰজাই তেওঁলোকক উপযুক্তভাৱে সন্মান কৰিলে। দেৱতাসকলে ৰঘুবীৰৰ বিবাহ দেখি পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে আৰু উৎসৱৰ প্ৰশংসা কৰিলে।
দোহা 353
चले निसान बजाइ सुर निज निज पुर सुख पाइ।कहत परसपर राम जसु प्रेम न हृदयँ समाइ।।353।।
cale nisāna bajāi sura nija nija pura sukha pāi |kahata parasapara rāma jasu prema na hṛdayã samāi ||353||
দেৱতাসকলে নিচান বজাই চলিল, প্ৰত্যেকে নিজ নিজ নগৰত সুখ পাই। পৰস্পৰৰ ওচৰত ৰামৰ যশ বৰ্ণনা কৰিবলৈ ধৰিলে, আৰু সেই প্ৰেম হৃদয়ত ধৰি ৰাখিব নোৱাৰা হ'ল।
চৌপাই 354.1-4
सब बिधि सबहि समदि नरनाहू।रहा हृदयँ भरि पूरि उछाहू।।
जहँ रनिवासु तहाँ पगु धारे।सहित बहूटिन्ह कुअँर निहारे।।
लिए गोद करि मोद समेता।को कहि सकइ भयउ सुखु जेता।।
बधू सप्रेम गोद बैठारीं।बार बार हियँ हरषि दुलारीं।।
देखि समाजु मुदित रनिवासू।सब कें उर अनंद कियो बासू।।
कहेउ भूप जिमि भयउ बिबाहू।सुनि हरषु होत सब काहू।।
जनक राज गुन सीलु बड़ाई।प्रीति रीति संपदा सुहाई।।
बहुबिधि भूप भाट जिमि बरनी।रानीं सब प्रमुदित सुनि करनी।।
saba bidhi sabahi samadi naranāhū |rahā hṛdayã bhari pūri uchāhū ||
jahã ranivāsu tahā̃ pagu dhāre |sahita bahūṭinha kuãra nihāre ||
lie goda kari moda sametā |ko kahi sakai bhayau sukhu jetā ||
badhū saprema goda baiṭhārīṁ |bāra bāra hiyã haraṣi dulārīṁ ||
dekhi samāju mudita ranivāsū |saba keṁ ura anaṁda kiyo bāsū ||
kaheu bhūpa jimi bhayau bibāhū |suni haraṣu hota saba kāhū ||
janaka rāja guna sīlu baṛāī |prīti rīti saṁpadā suhāī ||
bahubidhi bhūpa bhāṭa jimi baranī |rānīṁ saba pramudita suni karanī ||
সকলো প্ৰকাৰে সকলোকে সন্মান কৰি ৰজাই হৃদয় ভৰ্তি আনন্দেৰে উভতি আহিল। অন্তঃপুৰত তেওঁ ভৰি থৈলে, আৰু তাত ৰাজকুমাৰসকলক তেওঁলোকৰ বধূসকলৰ সৈতে দেখিলে। আনন্দেৰে তেওঁলোকক কোলাত তুলি ল'লে, যি সুখ হ'ল তাক কোনে ক'ব পাৰে? ৰাণীসকলে প্ৰেমেৰে বধূসকলক কোলাত বহুৱালে, বাৰে বাৰে হৃদয়ত আনন্দেৰে স্নেহ কৰিলে। সমাজ দেখি অন্তঃপুৰ আনন্দিত হ'ল, সকলোৰে হৃদয়ত আনন্দই বাস কৰিলে। ৰজাই বিবাহ কেনেকৈ হ'ল ক'লে, শুনি সকলো আনন্দিত হ'ল। জনক ৰজাৰ গুণ, শীল আৰু মহত্ত্ব, আৰু প্ৰীতি, ৰীতি আৰু সম্পদৰ সুন্দৰ বৰ্ণনা কৰিলে। ৰজাই বহু প্ৰকাৰে ভাটৰ দৰে বৰ্ণনা কৰিলে, ৰাণীসকলে সকলো শুনি আনন্দিত হ'ল।
দোহা 354
सुतन्ह समेत नहाइ नृप बोलि बिप्र गुर ग्याति।भोजन कीन्ह अनेक बिधि घरी पंच गइ राति।।354।।
sutanha sameta nahāi nṛpa boli bipra gura gyāti |bhojana kīnha aneka bidhi gharī paṁca gai rāti ||354||
ৰজাই পুত্ৰসহ স্নান কৰি ব্ৰাহ্মণ, গুৰু আৰু জ্ঞাতিস্বজনসকলক আহ্বান কৰিলে। তেওঁলোকে অনেক প্ৰকাৰৰ ব্যঞ্জনেৰে ভোজন কৰিলে, আৰু তেতিয়ালৈকে ৰাতিৰ পাঁচ ঘটি পাৰ হৈছিল।
চৌপাই 355.1-4
मंगलगान करहिं बर भामिनि।भै सुखमूल मनोहर जामिनि।।
अँचइ पान सब काहूँ पाए।स्रग सुगंध भूषित छबि छाए।।
रामहि देखि रजायसु पाई।निज निज भवन चले सिर नाई।।
प्रेम प्रमोद बिनोदु बढ़ाई।समउ समाजु मनोहरताई।।
कहि न सकहि सत सारद सेसू।बेद बिरंचि महेस गनेसू।।
सो मै कहौं कवन बिधि बरनी।भूमिनागु सिर धरइ कि धरनी।।
नृप सब भाँति सबहि सनमानी।कहि मृदु बचन बोलाई रानी।।
बधू लरिकनीं पर घर आईं।राखेहु नयन पलक की नाई।।
maṁgalagāna karahiṁ bara bhāmini |bhai sukhamūla manohara jāmini ||
ãcai pāna saba kāhū̃ pāe |sraga sugaṁdha bhūṣita chabi chāe ||
rāmahi dekhi rajāyasu pāī |nija nija bhavana cale sira nāī ||
prema pramoda binodu baṛhāī |samau samāju manoharatāī ||
kahi na sakahi sata sārada sesū |beda biraṁci mahesa ganesū ||
so mai kahauṁ kavana bidhi baranī |bhūmināgu sira dharai ki dharanī ||
nṛpa saba bhā̃ti sabahi sanamānī |kahi mṛdu bacana bolāī rānī ||
badhū larikanīṁ para ghara āīṁ |rākhehu nayana palaka kī nāī ||
সুন্দৰী নাৰীসকলে মংগলগান গালে, আৰু ৰাতি হ'ল মনোহৰ, সকলো সুখৰ মূল। মুখ প্ৰক্ষালন কৰি সকলোৱে পান পালে, মালা আৰু সুগন্ধৰে ভূষিত হৈ ছবিত উজ্জ্বল হ'ল। ৰামক দেখি অনুমতি লৈ, নিজ নিজ ভৱনলৈ শিৰ নত কৰি গৈ গ'ল। যি প্ৰেম, আনন্দ আৰু উল্লাস বৃদ্ধি পালে, সেই সময়, সমাজ আৰু তাৰ মনোহাৰিতা, শত শাৰদা আৰু শেষে বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰে, বেদ, ব্ৰহ্মা, মহেশ আৰু গণেশেও নোৱাৰে। তেন্তে মই কেনেদৰে বৰ্ণনা কৰোঁ? ভূমিসৰ্পই কি মস্তকত ধৰিব পাৰে ধৰণী? ৰজাই সকলোকে সৰ্বপ্ৰকাৰে সন্মান কৰিলে, তাৰ পিছত ৰাণীসকলক মাতি কোমল বচনে ক'লে। বধূসকল তো কেৱল বালিকা, পৰৰ ঘৰত আহিছে, চকুৰ পলকৰ দৰে ৰক্ষা কৰিব।
দোহা 355
लरिका श्रमित उनीद बस सयन करावहु जाइ।अस कहि गे बिश्रामगृहँ राम चरन चितु लाइ।।355।।
larikā śramita unīda basa sayana karāvahu jāi |asa kahi ge biśrāmagṛhã rāma carana citu lāi ||355||
"ল'ৰাবোৰ ক্লান্ত আৰু নিদ্ৰাবশ, যাও তেওঁলোকক শয়ন কৰাওক।" এইদৰে কৈ ৰজাই ৰামৰ চৰণত চিত্ত লগাই বিশ্ৰামগৃহলৈ গ'ল।
চৌপাই 356.1-4
भूप बचन सुनि सहज सुहाए।जरित कनक मनि पलँग डसाए।।
सुभग सुरभि पय फेन समाना।कोमल कलित सुपेतीं नाना।।
उपबरहन बर बरनि न जाहीं।स्रग सुगंध मनिमंदिर माहीं।।
रतनदीप सुठि चारु चँदोवा।कहत न बनइ जान जेहिं जोवा।।
सेज रुचिर रचि रामु उठाए।प्रेम समेत पलँग पौढ़ाए।।
अग्या पुनि पुनि भाइन्ह दीन्ही।निज निज सेज सयन तिन्ह कीन्ही।।
देखि स्याम मृदु मंजुल गाता।कहहिं सप्रेम बचन सब माता।।
मारग जात भयावनि भारी।केहि बिधि तात ताड़का मारी।।
bhūpa bacana suni sahaja suhāe |jarita kanaka mani palãga ḍasāe ||
subhaga surabhi paya phena samānā |komala kalita supetīṁ nānā ||
upabarahana bara barani na jāhīṁ |sraga sugaṁdha manimaṁdira māhīṁ ||
ratanadīpa suṭhi cāru cãdovā |kahata na banai jāna jehiṁ jovā ||
seja rucira raci rāmu uṭhāe |prema sameta palãga pauṛhāe ||
agyā puni puni bhāinha dīnhī |nija nija seja sayana tinha kīnhī ||
dekhi syāma mṛdu maṁjula gātā |kahahiṁ saprema bacana saba mātā ||
māraga jāta bhayāvani bhārī |kehi bidhi tāta tāṛakā mārī ||
ৰাজাৰ স্বাভাৱিক মধুৰ বচন শুনি সেৱকসকলে ৰত্নখচিত সোণৰ পালংক পাতিলে। সেইবোৰ আছিল সুন্দৰ আৰু সুগন্ধিযুক্ত, গাখীৰৰ ফেনাৰ দৰে বহুতো কোমল সুন্দৰ বগা চাদৰেৰে আচ্ছাদিত। উৎকৃষ্ট বালিচ আৰু বালিচ-সহায়িকাবোৰ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰি; আৰু ৰত্নখচিত কোঠাত সুগন্ধি মালা আছিল। ৰত্নখচিত প্ৰদীপ আৰু অতি মনোৰম ছত্ৰ আছিল; তাক বাক্যেৰে কোৱা নাযায়, যিয়ে দেখিছে কেৱল তেৱেই জানে। সুন্দৰ বিচনা প্ৰস্তুত কৰি তেওঁলোকে ৰামক তুলি প্ৰেমসহ পালংকত শুৱাই দিলে। বাৰে বাৰে ৰামে ভ্ৰাতৃসকলক যাবলৈ আজ্ঞা দিলে, আৰু তেওঁলোকে প্ৰত্যেকে নিজ নিজ বিচনাত শয়ন কৰিলে। তেওঁৰ শ্যাম, কোমল আৰু মনোহৰ দেহ দেখি সকলো মাতৃগণে প্ৰেমসহ বচন ক'লে। "বৎস, পথত যোৱাৰ সময়ত তুমি কেনেকৈ ভয়ংকৰী তাড়কা বধ কৰিলা?"
দোহা 356
घोर निसाचर बिकट भट समर गनहिं नहिं काहु।मारे सहित सहाय किमि खल मारीच सुबाहु।।356।।
ghora nisācara bikaṭa bhaṭa samara ganahiṁ nahiṁ kāhu |māre sahita sahāya kimi khala mārīca subāhu ||356||
সিহঁত আছিল ভয়ংকৰ দৈত্য, উগ্ৰ যোদ্ধা, যিসকলে যুদ্ধত কাকো নিজৰ সমকক্ষ বুলি গণ্য নকৰিছিল। আপুনি কেনেকৈ দুষ্ট মাৰীচ আৰু সুবাহুক তেওঁলোকৰ সহায়কাৰীসকলৰ সৈতে বধ কৰিলে?
চৌপাই 357.1-4
मुनि प्रसाद बलि तात तुम्हारी।ईस अनेक करवरें टारी।।
मख रखवारी करि दुहुँ भाई।गुरु प्रसाद सब बिद्या पाई।।
मुनितय तरी लगत पग धूरी।कीरति रही भुवन भरि पूरी।।
कमठ पीठि पबि कूट कठोरा।नृप समाज महुँ सिव धनु तोरा।।
बिस्व बिजय जसु जानकि पाई।आए भवन ब्याहि सब भाई।।
सकल अमानुष करम तुम्हारे।केवल कौसिक कृपाँ सुधारे।।
आजु सुफल जग जनमु हमारा।देखि तात बिधुबदन तुम्हारा।।
जे दिन गए तुम्हहि बिनु देखें।ते बिरंचि जनि पारहिं लेखें।।
muni prasāda bali tāta tumhārī |īsa aneka karavareṁ ṭārī ||
makha rakhavārī kari duhũ bhāī |guru prasāda saba bidyā pāī ||
munitaya tarī lagata paga dhūrī |kīrati rahī bhuvana bhari pūrī ||
kamaṭha pīṭhi pabi kūṭa kaṭhorā |nṛpa samāja mahũ siva dhanu torā ||
bisva bijaya jasu jānaki pāī |āe bhavana byāhi saba bhāī ||
sakala amānuṣa karama tumhāre |kevala kausika kṛpā̃ sudhāre ||
āju suphala jaga janamu hamārā |dekhi tāta bidhubadana tumhārā ||
je dina gae tumhahi binu dekheṁ |te biraṁci jani pārahiṁ lekheṁ ||
মুনিৰ প্ৰসাদে ঈশ্বৰে অনেক বিপদ তোমাৰ পৰা আঁতৰাইছে, হে পুত্ৰ, মই তোমাৰ বাবে নিবেদিত। তোমৰা দুই ভাইয়ে যজ্ঞ ৰক্ষা কৰিছা, আৰু গুৰুৰ প্ৰসাদে সকলো বিদ্যা পাইছা। তোমাৰ পদধূলি লাগি মুনিৰ পত্নী তৰি গৈছে, আৰু তোমাৰ কীৰ্তি সমগ্ৰ বিশ্ব পূৰ্ণ কৰি আছে। কচ্ছপৰ পিঠি আৰু বজ্ৰস্তূপৰ দৰে কঠিন শিৱৰ ধনু, ৰজাসকলৰ সভাত তুমি সেই ভাঙিছা। বিশ্ব বিজয়, যশ আৰু জানকী পাই, সকলো ভাই বিবাহ কৰি ঘৰলৈ আহিছে। তোমাৰ সকলো কৰ্ম অমানুষীয়, কেৱল কৌশিকৰ কৃপাত সেইবোৰ সফল হৈছে। আজি হে পুত্ৰ, তোমাৰ চন্দ্ৰমুখ দেখি জগতত মোৰ জন্ম সফল হৈছে। তোমাক নেদেখি যি দিনবোৰ গৈছে, সেই দিনবোৰ ব্ৰহ্মাই যেন মোৰ আয়ুৰ হিচাপত নলেখে।
দোহা 357
राम प्रतोषीं मातु सब कहि बिनीत बर बैन।सुमिरि संभु गुर बिप्र पद किए नीदबस नैन।।357।।
rāma pratoṣīṁ mātu saba kahi binīta bara baina |sumiri saṁbhu gura bipra pada kie nīdabasa naina ||357||
ৰাম বিনীত আৰু শ্ৰদ্ধাশীল বাক্যেৰে সকলো মাতৃক সান্ত্বনা দিলে। তাৰ পিছত শম্ভু, গুৰু আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ চৰণ স্মৰণ কৰি তেওঁ নিদ্ৰাত নয়ন বন্ধ কৰিলে।
চৌপাই 358.1-4
नीदउँ बदन सोह सुठि लोना।मनहुँ साँझ सरसीरुह सोना।।
घर घर करहिं जागरन नारीं।देहिं परसपर मंगल गारीं।।
पुरी बिराजति राजति रजनी।रानीं कहहिं बिलोकहु सजनी।।
सुंदर बधुन्ह सासु लै सोई।फनिकन्ह जनु सिरमनि उर गोई।।
प्रात पुनीत काल प्रभु जागे।अरुनचूड़ बर बोलन लागे।।
बंदि मागधन्हि गुनगन गाए।पुरजन द्वार जोहारन आए।।
बंदि बिप्र सुर गुर पितु माता।पाइ असीस मुदित सब भ्राता।।
जननिन्ह सादर बदन निहारे।भूपति संग द्वार पगु धारे।।
nīdaũ badana soha suṭhi lonā |manahũ sā̃jha sarasīruha sonā ||
ghara ghara karahiṁ jāgarana nārīṁ |dehiṁ parasapara maṁgala gārīṁ ||
purī birājati rājati rajanī |rānīṁ kahahiṁ bilokahu sajanī ||
suṁdara badhunha sāsu lai soī |phanikanha janu siramani ura goī ||
prāta punīta kāla prabhu jāge |arunacūṛa bara bolana lāge ||
baṁdi māgadhanhi gunagana gāe |purajana dvāra johārana āe ||
baṁdi bipra sura gura pitu mātā |pāi asīsa mudita saba bhrātā ||
jananinha sādara badana nihāre |bhūpati saṁga dvāra pagu dhāre ||
নিদ্ৰাতো তেওঁৰ মুখ অতি সুন্দৰ জিলিকিল, সন্ধিয়াত মুদিয়া থকা ৰঙা পদুমৰ দৰে। ঘৰে ঘৰে নাৰীসকলে জাগৰণ কৰিলে, ইজনে সিজনক মঙ্গলময় বিদ্ৰূপ গীত দিলে। নগৰী জিলিকিল, ৰজনীও জিলিকিল। ৰাণীসকলে ক'লে, "চাও সখীসকল।" শহুৰেকসকলে সুন্দৰী বোৱাৰীসকলক লৈ শয়ন কৰিলে, সাপে বুকুত মণি লুকুৱায় যেনেকৈ। পৱিত্ৰ প্ৰভাতকালত প্ৰভু জাগিলে, সুন্দৰ ৰক্তকিৰীট মৰগীসকলে ডাকিবলৈ ধৰিলে। বাৰদ আৰু মাগধসকলে তেওঁৰ অসংখ্য গুণ গাই বন্দনা কৰিলে, নগৰবাসীয়ে দুৱাৰত সম্মান জনাবলৈ আহিলে। ব্ৰাহ্মণ, দেৱতা, গুৰু, পিতা আৰু মাতাসকলক প্ৰণাম কৰি, আশীৰ্বাদ পাই সকলো ভ্ৰাতাই আনন্দিত হ'লে। মাতাসকলে শ্ৰদ্ধাভৰে তেওঁলোকৰ মুখ চালে, ৰজাৰ সৈতে ভ্ৰাতাসকলে দুৱাৰত ভৰি থ'লে।
দোহা 358
कीन्ह सौच सब सहज सुचि सरित पुनीत नहाइ।प्रातक्रिया करि तात पहिं आए चारिउ भाइ।।358।।
kīnha sauca saba sahaja suci sarita punīta nahāi |prātakriyā kari tāta pahiṁ āe cāriu bhāi ||358||
স্বভাৱতে পৱিত্ৰ হোৱা সত্তেও তেওঁলোকে সকলো শৌচাচাৰ কৰি পৱিত্ৰ নদীত স্নান কৰিলে। প্ৰাতঃকৃত্য সম্পন্ন কৰি চাৰিও ভাতৃদেৱে পিতৃৰ ওচৰত উপস্থিত হ'ল।
চৌপাই 359.1-4
भूप बिलोकि लिए उर लाई।बैठै हरषि रजायसु पाई।।
देखि रामु सब सभा जुड़ानी।लोचन लाभ अवधि अनुमानी।।
पुनि बसिष्टु मुनि कौसिक आए।सुभग आसनन्हि मुनि बैठाए।।
सुतन्ह समेत पूजि पद लागे।निरखि रामु दोउ गुर अनुरागे।।
कहहिं बसिष्टु धरम इतिहासा।सुनहिं महीसु सहित रनिवासा।।
मुनि मन अगम गाधिसुत करनी।मुदित बसिष्ट बिपुल बिधि बरनी।।
बोले बामदेउ सब साँची।कीरति कलित लोक तिहुँ माची।।
सुनि आनंदु भयउ सब काहू।राम लखन उर अधिक उछाहू।।
bhūpa biloki lie ura lāī |baiṭhai haraṣi rajāyasu pāī ||
dekhi rāmu saba sabhā juṛānī |locana lābha avadhi anumānī ||
puni basiṣṭu muni kausika āe |subhaga āsananhi muni baiṭhāe ||
sutanha sameta pūji pada lāge |nirakhi rāmu dou gura anurāge ||
kahahiṁ basiṣṭu dharama itihāsā |sunahiṁ mahīsu sahita ranivāsā ||
muni mana agama gādhisuta karanī |mudita basiṣṭa bipula bidhi baranī ||
bole bāmadeu saba sā̃cī |kīrati kalita loka tihũ mācī ||
suni ānaṁdu bhayau saba kāhū |rāma lakhana ura adhika uchāhū ||
ৰজাই তেওঁলোকক দেখি বুকুলৈ টানি ল'লে; অনুমতি পাই তেওঁলোক আনন্দেৰে বহিল। ৰামক দেখি সমস্ত সভা আনন্দেৰে ভৰাই পৰিল, আৰু তেওঁলোকে ভাবিলে যে তেওঁলোকৰ চকুৰ লাভ চৰমে পাইছে। তাৰ পিছত মুনি বশিষ্ঠ আৰু কৌশিক আহিলে, আৰু ৰজাই মুনিসকলক সুন্দৰ আসনত বহুৱালে। পুত্ৰসকলৰ সৈতে তেওঁলোকক পূজা কৰি পদত লুটালে; ৰামক দেখি দুই গুৰু প্ৰেমেৰে ভৰি পৰিল। বশিষ্ঠই ধৰ্মৰ ইতিহাস বৰ্ণনা কৰিলে, আৰু ৰজাই অন্তঃপুৰসহ শুনিলে। গাধিৰ পুত্ৰৰ কীৰ্তি, যি মুনিসকলৰ মনৰ বাবেও অগম্য, বশিষ্ঠই আনন্দেৰে বহুবিধে বৰ্ণনা কৰিলে। বামদেৱে ক'লে: এই সব সত্য; তেওঁৰ কীৰ্তি তিনি লোকত বিয়পি পৰিছে। এই কথা শুনি সকলোৱে আনন্দিত হ'ল, আৰু ৰাম আৰু লক্ষ্মণৰ হৃদয়ত অধিক আনন্দ হ'ল।
দোহা 359
मंगल मोद उछाह नित जाहिं दिवस एहि भाँति।उमगी अवध अनंद भरि अधिक अधिक अधिकाति।।359।।
maṁgala moda uchāha nita jāhiṁ divasa ehi bhā̃ti |umagī avadha anaṁda bhari adhika adhika adhikāti ||359||
এইদৰে দিনবোৰ পাৰ হৈ গ'ল, প্ৰতিদিন মঙ্গল, আনন্দ আৰু উল্লাসেৰে ভৰপূৰ। অযোধ্যা আনন্দেৰে উদ্বেলিত হৈ উঠিছিল, আৰু ইয়াৰ আনন্দ ক্ৰমান্বয়ে অধিকতৰ বৃদ্ধি পাইছিল।
Frequently Asked Questions
परम्परा में यह खण्ड ‘गृह-मंगल’ और ‘दाम्पत्य-संस्कार’ को राम-सम्बन्ध से पवित्र करने वाला माना जाता है—श्रवण/पाठ से घर में सौहार्द, दान-प्रवृत्ति, गुरु-भक्ति और ‘वात्सल्य-रस’ की वृद्धि होती है; विशेषतः विवाह, गृह-प्रवेश, या कुल-देवता पूजन के अवसर पर मंगल-पाठ के रूप में फलदायक कहा जाता है।
मंगल-सम्पुट के रूप में अनेक परम्पराएँ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘सियाराममय सब जग जानी’ का जप-सम्पुट जोड़ती हैं; गृह-मंगल प्रसंगों में ‘राम’ नाम-सम्पुट (प्रत्येक दोहा/चौपाई के बाद ‘राम राम’) भी लोक-प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 36 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
