Prakarana 17
सोपान-आरम्भ: ‘भक्ति का जन्म’ और ‘विवेक की पहली सीढ़ी’। बालकाण्ड में जगत-रचना, संत-समागम, और कथा-श्रवण की पात्रता गढ़ी जाती है। यहाँ मनुष्य-मन (राजा) के भीतर कपट, अहं, भय, और मोक्ष-आकांक्षा का प्रथम मन्थन होता है—जिससे शरणागति (हरि-आश्रय) की दिशा खुलती है।
এই অংশত ৰস-প্ৰধানতা ‘নীতি-ৰস’ আৰু ‘ভয়-কৰুণ’ৰ সংযোগে গঢ় লৈ উঠে, যাৰ ওপৰত ‘শান্ত’ৰ লক্ষ্য-ছায়া থাকে। ৰজাৰ বিনয়, মৃদু-বাণী, আৰু অমৰত্বৰ ৰাজ্য-আকাঙ্ক্ষা সাধক-মনৰ কামনা-গাঁঠি দেখুৱায়; আনফালে ‘কপটমুনি’ৰ মিঠা ভাষণ, শাস্ত্ৰীয় উদ্ধৃতি সদৃশ তপ-প্ৰতাপ-বৰ্ণনা, আৰু ব্ৰাহ্মণ-কোপৰ ভয়—ই সকলোয়ে মায়াৰ উপদেশক-ৰূপ উন্মোচন কৰে। তুলসীয়ে ইয়াত লোক-মান্যতা (লোকমান্যতা অনল সম) আৰু বাহ্য-সুবেশৰ ধোঁকা (তুলসী দেখি সুবেষু ভুলহিঁ) তীক্ষ্ণ ব্যংগত ৰাখি ‘বিবেক’ জগায়। বালকাণ্ডৰ সোপান-ভূমি ইয়েই: কাহিনী-শ্ৰৱণৰ আগতে পাত্ৰতা—কপটৰ পৰীক্ষা, বিনয়ৰ পৰিশোধন, আৰু হৰি-আশ্ৰয়ৰ অনিবার্যতাৰ বোধ।
Verses
চৌপাই 160.1-4
भलेहिं नाथ आयसु धरि सीसा।बाँधि तुरग तरु बैठ महीसा।।
नृप बहु भाँती प्रसंसेउ ताही।चरन बंदी निज भाग्य सराही।।
पुनि बोले मृदु गिरा सुहाई।जानि पिता प्रभु करउँ ढिठाई।।
मोहि मुनीस सुत सेवक जानी।नाथ नाम निज कहहु बखानी।।
तेहि न जान नृप नृपहि सो जाना।भूप सुहृद सो कपट सयाना।।
बैरी पुनि छत्री पुनि राजा।छल बल कीन्ह चहइ निज काजा।।
समुझि राजसुख दुखित अराती।अवाँ अनल इव सुलगइ छाती।।
सरल बचन नृप के सुनि काना।बयर सँभारि हृदयँ हरषाना।।
bhalehi nātha āyasu dhari sīsā |bā̃dhi turaga taru baiṭha mahīsā ||
nṛpa bahu bhā̃tī prasaṁseu tāhī |carana baṁdī nija bhāgya sarāhī ||
puni bole mṛdu girā suhāī |jāni pitā prabhu karaũ ḍhiṭhāī ||
mohi munīsa suta sevaka jānī |nātha nāma nija kahahu bakhānī ||
tehi na jāna nṛpa nṛpahi so jānā |bhūpa suhṛda so kapaṭa sayānā ||
bairī puni chatrī puni rājā |chala bala kīnha cahai nija kājā ||
samujhi rāja-sukha dukhita arātī |avā̃ anala iva sulagai chātī ||
sarala bacana nṛpa ke suni kānā |bayara sãbhāri hṛdayã haraṣānā ||
"ভাল, প্ৰভু।" আজ্ঞা মস্তকত ধৰি ৰজাই ঘোঁৰাক গছত বান্ধিলে আৰু বহিলে। ৰজাই তেওঁক বহুভাবে প্ৰশংসা কৰিলে, চৰণত প্ৰণাম কৰিলে আৰু নিজৰ ভাগ্যৰ প্ৰশংসা কৰিলে। তাৰ পিছত তেওঁ কোমল আৰু মনোৰম ভাষাত ক'লে: "পিতা আৰু প্ৰভু জানি মই সাহসেৰে কথা ক'ৱাছো। মোক, মুনিশ্ৰেষ্ঠ, আপোনাৰ পুত্ৰ আৰু সেৱক বুজি আপোনাৰ নিজৰ নাম কওক, প্ৰভু।" ৰজাই তেওঁক নাজানিলে, কিন্তু তেওঁ ৰজাক জানিলে। ৰজা আছিল সৰল আৰু সুহৃদ, আনজন আছিল ধূৰ্ত আৰু প্ৰতাৰক। তেওঁ আছিল শত্ৰু, তদুপৰি ক্ষত্ৰিয় আৰু ৰজা, আৰু ছল বা বলেৰে নিজৰ কাম সাধিব বিচাৰিলে। ৰজাৰ ৰাজসুখ ভাবি শত্ৰু দুঃখিত হ'ল আৰু তেওঁৰ বক্ষ যেন কুমাৰৰ অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠিল। ৰজাৰ সৰল বাক্য শুনি তেওঁ হৃদয়ত শত্ৰুতা সংবৰণ কৰিলে আৰু আনন্দিত হ'ল।
দোহা 160
कपट बोरि बानी मृदुल बोलेउ जुगुति समेत।नाम हमार भिखारि अब निर्धन रहित निकेति।।160।।
kapaṭ bori bānī mṛdula boleu juguti sameta |nāma hamāra bhikhāri aba nirdhana rahita niketi ||160||
ছলনাত ভিজাই কোমল বাণী কৌশলেৰে ক'লে, মোৰ নাম এতিয়া ভিক্ষাৰী, মই নিৰ্ধন আৰু গৃহহীন।
চৌপাই 161.1-4
कह नृप जे बिग्यान निधाना।तुम्ह सारिखे गलित अभिमाना।।
सदा रहहि अपनपौ दुराएँ।सब बिधि कुसल कुबेष बनाएँ।।
तेहि तें कहहि संत श्रुति टेरें।परम अकिंचन प्रिय हरि केरें।।
तुम्ह सम अधन भिखारि अगेहा।होत बिरंचि सिवहि संदेहा।।
जोसि सोसि तव चरन नमामी।मो पर कृपा करिअ अब स्वामी।।
सहज प्रीति भूपति कै देखी।आपु बिषय बिस्वास बिसेषी।।
सब प्रकार राजहि अपनाई।बोलेउ अधिक सनेह जनाई।।
सुनु सतिभाउ कहउँ महिपाला।इहाँ बसत बीते बहु काला।।
kaha nṛpa je bigyāna nidhānā |tumha sārikhē galita abhimānā ||
sadā rahahi apanapau durāēṁ |saba bidhi kusala ku-bēṣa banāēṁ ||
tehi teṁ kahahi santa śruti ṭereṁ |parama akiñcana priya hari kereṁ ||
tumha sama adhana bhikhāri agēhā |hōta birañci sivahi sandēhā ||
jōsi-sōsi tava carana namāmī |mō para kṛpā kari-a aba svāmī ||
sahaja prīti bhūpati kai dēkhī |āpu biṣaya bisvāsa bisēṣī ||
saba prakāra rājahi apanāī |bōlēu adhika sanēha janāī ||
sunu satibhāu kahuṁ mahipālā |ihāṁ basata bītē bahu kālā ||
ৰজাই ক'লে: যি বিজ্ঞানৰ ভঁৰাল, অহংকাৰ গলিত, তোমাৰ দৰে, সদায় নিজকে লুকাই ৰাখে, সকলো বিধতে কুশল, তুচ্ছ বেশ ধাৰণ কৰি। সেই কাৰণে সন্ত আৰু শ্ৰুতিয়ে ঘোষণা কৰে যে পৰম নিৰ্ধন হৰিৰ প্ৰিয়। তোমাৰ দৰে দৰিদ্ৰ, ভিক্ষাৰী, গৃহহীন ব্যক্তিক দেখি ব্ৰহ্মা আৰু শিৱৰো সন্দেহ হয়। তুমি যি জনেই হওক, মই তোমাৰ চৰণত প্ৰণাম কৰোঁ। এতিয়া প্ৰভু, মোৰ ওপৰত কৃপা কৰা। ৰজাৰ সহজ প্ৰেম আৰু তেওঁৰ ওপৰত বিশেষ বিশ্বাস দেখি, সকলো প্ৰকাৰে ৰজাক নিজা কৰি, অধিক স্নেহ প্ৰকাশ কৰি তেওঁ ক'লে। "শুনা ৰজা, সত্য কথা কওঁ: মই ইয়াত বহুকাল বাস কৰিছোঁ।"
দোহা 161(क), সোৰঠা 161(ख)
अब लगि मोहि न मिलेउ कोउ मैं न जनावउँ काहु।लोकमान्यता अनल सम कर तप कानन दाहु।।161(क)।।
तुलसी देखि सुबेषु भूलहिं मूढ़ न चतुर नर।सुंदर केकिहि पेखु बचन सुधा सम असन अहि।।161(ख)।।
aba lagi mohi na mileu kou maiṁ na janāuṁ kāhu |lokamānyatā anala sama kari tapa kānana dāhu ||161(ka)||
tulasī dekhi subeṣu bhūlahiṁ mūṛha na catura nara |suṁdara kekihi pekhu bacana sudhā sama asana ahi ||161(kha)||
এই পৰ্যন্ত কোনো মোৰ সৈতে মিলিত হোৱা নাই, আৰু মই কাকো নিজৰ পৰিচয় নিদিওঁ। কিয়নো লোকমান্যতা অগ্নিৰ সমান, যি তপস্যাৰ বন জ্বলাই দিয়ে। তুলসীদাস কয়: সুন্দৰ বেশ দেখি মূঢ় ব্যক্তিয়েই ভ্ৰম গ্ৰহণ কৰে, চতুৰ নহয়। সুন্দৰ ময়ূৰক চাওক, তাৰ কণ্ঠ অমৃতৰ সমান, কিন্তু তাৰ আহাৰ সাপ।
চৌপাই 162.1-4
तातें गुपुत रहउँ जग माहीं।हरि तजि किमपि प्रयोजन नाहीं।।
प्रभु जानत सब बिनहिं जनाएँ।कहहु कवनि सिधि लोक रिझाएँ।।
तुम्ह सुचि सुमति परम प्रिय मोरें।प्रीति प्रतीति मोहि पर तोरें।।
अब जौं तात दुरावउँ तोही।दारुन दोष घटइ अति मोही।।
जिमि जिमि तापसु कथइ उदासा।तिमि तिमि नृपहि उपज बिस्वासा।।
देखा स्वबस कर्म मन बानी।तब बोला तापस बगध्यानी।।
नाम हमार एकतनु भाई।सुनि नृप बोले पुनि सिरु नाई।।
कहहु नाम कर अरथ बखानी।मोहि सेवक अति आपन जानी।।
tāteṁ guputa rahuṁ jaga māhīṁ |hari taji kimapi prayojana nāhīṁ ||
prabhu jānata saba binahiṁ janāeṁ |kahahu kavani sidhi loka rijhāeṁ ||
tumha suci sumati parama priya moreṁ |prīti pratīti mohi para toreṁ ||
aba jauṁ tāta durāuṁ tohī |dāruṇa doṣa ghaṭai ati mohī ||
jimi jimi tāpasu kathai udāsā |timi timi nṛpahi upaja bisvāsā ||
dekhā svabasa karma mana bānī |taba bolā tāpasa bagadhyānī ||
nāma hamāra ekatanu bhāī |suni nṛpa bole puni siru nāī ||
kahahu nāma kara aratha bakhānī |mohi sevaka ati āpana jānī ||
সেই কাৰণে মই জগতত গোপনে থাকোঁ, আৰু হৰি ব্যতীত মোৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই। প্ৰভু বিনা জনোৱাতেই সকলো জানে। কোৱা, লোক ৰঞ্জনে কি সিদ্ধি লাভ হয়? তুমি পৱিত্ৰ আৰু সুবুদ্ধি, মোৰ অতি প্ৰিয়, আৰু তোমাৰ মোৰ প্ৰতি প্ৰীতি আৰু বিশ্বাস আছে। এতিয়া হে তাত, যদি তোমাৰ ওচৰত কিবা গোপন কৰোঁ, তেন্তে মোৰ ওপৰত অতি ভয়ংকৰ দোষ ঘটে। যিমানে তপস্বীয়ে তেওঁৰ উদাসীনতা বৰ্ণনা কৰিলে, তিমানে ৰজাৰ মনত বিশ্বাস জন্মিল। বগ-ধ্যানী তপস্বীয়ে যেতিয়া ৰজাক কৰ্ম, মন আৰু বাণীত সম্পূৰ্ণ বশীভূত দেখিলে, তেতিয়া তেওঁ কথা ক'লে। হে ভাই, মোৰ নাম একতনু। এই শুনি ৰজাই মস্তক নত কৰি পুনৰ ক'লে। নামৰ অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰি কোৱা, আৰু মোক আপোন অতি অনুগত সেৱক জানিবা।
দোহা 162
आदिसृष्टि उपजी जबहिं तब उतपति भै मोरि।नाम एकतनु हेतु तेहि देह न धरी बहोरि।।162।।
ādisṛṣṭi upajī jabahiṃ taba utpati bhai mori |nāma ekatanu hetu tehi deha na dharī bahori ||162||
যেতিয়া আদিসৃষ্টিৰ উৎপত্তি হৈছিল, তেতিয়া মইও জন্ম লৈছিলোঁ। সেই কাৰণে মোৰ নাম একতনু, কাৰণ মই আৰ কেতিয়াও দেহ ধাৰণ কৰা নাই।
চৌপাই 163.1-4
जनि आचरुज करहु मन माहीं।सुत तप तें दुर्लभ कछु नाहीं।।
तपबल तें जग सृजइ बिधाता।तपबल बिष्नु भए परित्राता।।
तपबल संभु करहिं संघारा।तप तें अगम न कछु संसारा।।
भयउ नृपहि सुनि अति अनुरागा।कथा पुरातन कहै सो लागा।।
करम धरम इतिहास अनेका।करइ निरूपन बिरति बिबेका।।
उदभव पालन प्रलय कहानी।कहेसि अमित आचरज बखानी।।
सुनि महिप तापस बस भयऊ।आपन नाम कहत तब लयऊ।।
कह तापस नृप जानउँ तोही।कीन्हेहु कपट लाग भल मोही।।
jani ācaruja karahu mana māhīṁ |suta tapa teṁ durlabha kachu nāhīṁ ||
tapabala teṁ jaga sṛjai bidhātā |tapabala biṣṇu bhae paritrātā ||
tapabala saṁbhu karahiṁ saṁghārā |tapa teṁ agama na kachu saṁsārā ||
bhayu nṛpahi suni ati anurāgā |kathā purātana kahai so lāgā ||
karama dharama itihāsa anekā |karai nirūpana birati bibekā ||
udabhava pālana pralaya kahānī |kahesi amita ācaraja bakhānī ||
suni mahip tāpasa basa bhayū |āpana nāma kahata taba layū ||
kaha tāpasa nṛpa jānaūṁ tohī |kīṇhehu kapaṭa lāga bhala mohī ||
হে পুত্ৰ, মনত আচৰিত নহবা; তপস্যাৰ দ্বাৰা দুৰ্লভ এনে একো নাই। তপৰ বলে বিধাতাই জগৎ সৃষ্টি কৰে; তপৰ বলে বিষ্ণু জগতৰ ৰক্ষাকৰ্তা হ'ল। তপৰ বলে শম্ভুৱে সংহাৰ কৰে; তপৰ দ্বাৰা জগতত অগম্য একো নাই। ৰজাই এই কথা শুনি অতি অনুৰাগে ভৰি পৰিল, আৰু তপস্বীয়ে পুৰণি কথা ক'ব লাগিল। কৰ্ম, ধৰ্ম আৰু ইতিহাসৰ বহুতো বৃত্তান্ত তেওঁ বৰ্ণনা কৰিলে, বৈৰাগ্য আৰু বিবেক সহ। সৃষ্টি, পালন আৰু প্ৰলয়ৰ কাহিনী তেওঁ ক'লে, অসংখ্য আশ্চৰ্য বৰ্ণনা কৰি। এই কথা শুনি ৰজা তপস্বীৰ বশীভূত হ'ল, আৰু তেতিয়া নিজৰ নাম ক'ব লাগিল। তপস্বীয়ে ক'লে: হে ৰজা, মই তোমাক জানো। তুমি ছল কৰিছিলা, কিন্তু তাত মই সন্তুষ্ট হ'লোঁ।
সোৰঠা 163
सुनु महीस असि नीति जहँ तहँ नाम न कहहिं नृप।मोहि तोहि पर अति प्रीति सोइ चतुरता बिचारि तव।।163।।
sunu mahīsa asi nīti jahã-tahã nāma na kahahĩ nṛpa |mo-hi to-hi para ati prīti soi caturatā bicāri tava ||163||
শুনা হে ভূপতি, এনে নীতি যে ৰজাসকলে সকলো ঠাইত নিজৰ নাম নকয়। তোমাৰ সেই চতুৰতা বিবেচনা কৰি মই তোমাৰ প্ৰতি অতি প্ৰীতি পাইছো।
চৌপাই 164.1-4
नाम तुम्हार प्रताप दिनेसा।सत्यकेतु तव पिता नरेसा।।
गुर प्रसाद सब जानिअ राजा।कहिअ न आपन जानि अकाजा।।
देखि तात तव सहज सुधाई।प्रीति प्रतीति नीति निपुनाई।।
उपजि परि ममता मन मोरें।कहउँ कथा निज पूछे तोरें।।
अब प्रसन्न मैं संसय नाहीं।मागु जो भूप भाव मन माहीं।।
सुनि सुबचन भूपति हरषाना।गहि पद बिनय कीन्हि बिधि नाना।।
कृपासिंधु मुनि दरसन तोरें।चारि पदारथ करतल मोरें।।
प्रभुहि तथापि प्रसन्न बिलोकी।मागि अगम बर होउँ असोकी।।
nāma tumhār pratāpa dinesā |satyaketu tava pitā naresā ||
gura prasāda saba jāni-a rājā |kahi-a na āpana jāni akā-jā ||
dekhi tāta tava sahaja sudhāī |prīti pratīti nīti nipunāī ||
upaji pari mamatā mana moreṁ |kahauṁ kathā nija pūche toreṁ ||
aba prasanna maiṁ saṁsaya nāhīṁ |māgu jo bhūpa bhāva mana māhīṁ ||
suni subacana bhūpati haraṣānā |gahi pada binaya kīnhi bidhi nānā ||
kṛpāsiṁdhu muni darasana toreṁ |cāri padāratha karatala moreṁ ||
prabhūhi tathāpi prasanna bilokī |māgi agama bara houṁ asokī ||
তোমাৰ নাম প্ৰতাপভানু, আৰু তোমাৰ পিতা আছিল ৰজা সত্যকেতু। হে ৰজা, গুৰুৰ কৃপাত সব জানা যায়, কিন্তু হানি হ'ব জানি নিজৰ কথা নকয়। হে বৎস, তোমাৰ স্বাভাৱিক ভাল স্বভাৱ, প্ৰেম আৰু বিশ্বাস, আৰু ৰাজনীতিত দক্ষতা দেখি, মোৰ মনত তোমাৰ প্ৰতি মমতা উপজিছে, সেয়ে তোমাৰ প্ৰশ্নত মই নিজৰ কথা ক'লো। এতিয়া মই তোমাৰ ওপৰত সন্তুষ্ট, সন্দেহ নাই। হে ৰজা, মনত যি ভাবা সেইটো বিচাৰা। এই মধুৰ কথা শুনি ৰজা আনন্দিত হ'ল, মুনিৰ চৰণ ধৰি নানা ভাবে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। হে মুনি, কৃপাসিন্ধু, তোমাৰ দৰ্শনে চাৰি পুৰুষাৰ্থ মোৰ হাতত। তথাপি প্ৰভুক এত প্ৰসন্ন দেখি, মই অগম্য বৰ বিচাৰিম, যাতে শোকমুক্ত হওঁ।
দোহা 164
जरा मरन दुख रहित तनु समर जितै जनि कोउ।एकछत्र रिपुहीन महि राज कलप सत होउ।।164।।
jarā marana dukha rahita tanu samara jitai jani kou |eka-chhatra ripu-hīna mahi rāja kalapa sata hou ||164||
মোৰ দেহ বাৰ্ধক্য, মৃত্যু আৰু দুঃখৰ পৰা মুক্ত হওক, আৰু যুদ্ধত কোনেও মোক জয় নকৰে। পৃথিৱী এক ছত্ৰৰ অধীনত শত্ৰুহীন হওক, আৰু মোৰ ৰাজ্য এশ কল্প স্থায়ী হওক।
চৌপাই 165.1-4
कह तापस नृप ऐसेइ होऊ।कारन एक कठिन सुनु सोऊ।।
कालउ तुअ पद नाइहि सीसा।एक बिप्रकुल छाड़ि महीसा।।
तपबल बिप्र सदा बरिआरा।तिन्ह के कोप न कोउ रखवारा।।
जौं बिप्रन्ह सब करहु नरेसा।तौ तुअ बस बिधि बिष्नु महेसा।।
चल न ब्रह्मकुल सन बरिआई।सत्य कहउँ दोउ भुजा उठाई।।
बिप्र श्राप बिनु सुनु महिपाला।तोर नास नहि कवनेहुँ काला।।
हरषेउ राउ बचन सुनि तासू।नाथ न होइ मोर अब नासू।।
तव प्रसाद प्रभु कृपानिधाना।मो कहुँ सर्ब काल कल्याना।।
kaha tāpasa nṛpa aisei hoū |kārana eka kaṭhina sunu soū ||
kālau tua pada nāihi sīsā |eka bipra-kula chāḍi mahīsā ||
tapa-bala bipra sadā bariārā |tinh ke kopa na kou rakhavārā ||
jaũ bipranha saba karahu naresā |tau tua basa bidhi biṣṇu mahesā ||
cala na brahmakula sana bariāī |satya kahaũ dou bhujā uṭhāī ||
bipra śrāpa binu sunu mahipālā |tora nāsa nahi kavanehu kālā ||
haraṣeu rāu bacana suni tāsū |nātha na hoi mora aba nāsū ||
tava prasāda prabhu kṛpānidhānā |mo kahũ sarba kāla kalyānā ||
তপস্বীয়ে ক'লে, হে ৰজা, তেনেই হওক। এটা কঠিন কাৰণ শুনা। যমেও তোমাৰ চৰণত শিৰ নত কৰিব, হে ৰজা, কেৱল ব্ৰাহ্মণ কুল বাদ দি। তপস্যাৰ বলেৰে ব্ৰাহ্মণসকল সদায় প্ৰবল, তেওঁলোকৰ ক্ৰোধৰ বিৰুদ্ধে কোনো ৰক্ষক নাই। হে ৰজা, যদি তুমি সকলো ব্ৰাহ্মণক বশীভূত কৰিব পাৰা, তেন্তে ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু মহেশ তোমাৰ বশত থাকিব। ব্ৰাহ্মণ কুলৰ বিৰুদ্ধে কোনো বল প্ৰবল হ'ব নোৱাৰে। দুয়ো বাহু উঠাই সত্য কওঁ। শুনা হে ৰজা, ব্ৰাহ্মণৰ অভিশাপ ব্যতীত কোনো কালতে তোমাৰ নাশ নাই। ৰজাই তেওঁৰ কথা শুনি আনন্দিত হ'ল আৰু ক'লে, হে প্ৰভু, এতিয়া মোৰ নাশ নহ'ব। তোমাৰ প্ৰসাদেৰে, হে প্ৰভু, কৰুণাৰ ভাণ্ডাৰ, সৰ্বকালে মোৰ কল্যাণ হ'ব।
দোহা 165
एवमस्तु कहि कपटमुनि बोला कुटिल बहोरि।मिलब हमार भुलाब निज कहहु त हमहि न खोरि।।165।।
evam astu kahi kapaṭa-muni bolā kuṭila bahori |milaba hamāra bhulāba nija kahahu ta hamahi na khori ||165||
"এৱমস্তু" বুলি কপট মুনিয়ে কুটিল স্বভাৱে পুনৰ ক'লে, "তহালোকে যদি আমাৰ মিলনৰ কথা বা নিজৰ পথভ্ৰষ্ট হোৱাৰ কথা কয়, তেন্তে মোক দোষ নিদিব।"
চৌপাই 166.1-4
तातें मै तोहि बरजउँ राजा।कहें कथा तव परम अकाजा।।
छठें श्रवन यह परत कहानी।नास तुम्हार सत्य मम बानी।।
यह प्रगटें अथवा द्विजश्रापा।नास तोर सुनु भानुप्रतापा।।
आन उपायँ निधन तव नाहीं।जौं हरि हर कोपहिं मन माहीं।।
सत्य नाथ पद गहि नृप भाषा।द्विज गुर कोप कहहु को राखा।।
राखइ गुर जौं कोप बिधाता।गुर बिरोध नहिं कोउ जग त्राता।।
जौं न चलब हम कहे तुम्हारें।होउ नास नहिं सोच हमारें।।
एकहिं डर डरपत मन मोरा।प्रभु महिदेव श्राप अति घोरा।।
tāteṁ maiṁ tohi barajauṁ rājā |kaheṁ kathā tava param akāzā ||
chaṭheṁ śravaṇa yaha parata kahānī |nāsa tumhāra satya mama bānī ||
yaha pragaṭeṁ athavā dvija-śrāpā |nāsa tora sunu bhānu-pratāpā ||
āna upāyaṁ nidhana tava nāhīṁ |jauṁ hari hara kopahiṁ mana māhīṁ ||
satya nātha pada gahi nṛpa bhāṣā |dvija gura kopa kahahu ko rākhā ||
rākhai gura jauṁ kopa bidhātā |gura birodha nahiṁ kou jaga trātā ||
jauṁ na calaba hama kahe tumhāreṁ |hou nāsa nahiṁ soca hamāreṁ ||
ekahiṁ ḍara ḍarapata mana morā |prabhu mahideva śrāpa ati ghorā ||
সেই কাৰণে মই তোমাক নিষেধ কৰিছো, হে ৰজা; এই কাহিনি ক'লে তোমাৰ চৰম অনিষ্ট হ'ব। এই কাহিনি যদি ষষ্ঠ কাণত পৰে, তেন্তে তোমাৰ নাশ নিশ্চিত; মোৰ বাণী সত্য। শোনা ভানুপ্ৰতাপ, এই কথা প্ৰকট হ'লে বা ব্ৰাহ্মণৰ অভিশাপে তোমাৰ নাশ হ'ব। অন্য কোনো উপায়েৰে তোমাৰ মৃত্যু নাই, যদি নহয় হৰি আৰু হৰে মনত ক্ৰোধ কৰে। ৰজাই তেওঁৰ ভৰণ ধৰি ক'লে, সত্য, হে নাথ। কোৱা, ব্ৰাহ্মণ বা গুৰুৰ ক্ৰোধৰ পৰা কোনে বাচিব পাৰে? বিধাতাই ক্ৰোধ কৰিলে গুৰুৱে ৰক্ষা কৰিব পাৰে; কিন্তু গুৰুৰ বিৰোধত জগতত কোনেও ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে। তোমাৰ কথা যদি না মানো, তেন্তে নাশ হওক; মোৰ কোনো চিন্তা নাই। একমাত্ৰ ভয়ত মোৰ মন কঁপে, হে প্ৰভু; ব্ৰাহ্মণৰ অভিশাপ অত্যন্ত ভয়ংকৰ।
দোহা 166
होहिं बिप्र बस कवन बिधि कहहु कृपा करि सोउ।तुम्ह तजि दीनदयाल निज हितू न देखउँ कोउँ।।166।।
hohiṃ bipra basa kavan bidhi kahahu kṛpā kari sou |tumha taji dīnadayāla nija hitū na dekhauṃ kouṃ ||166||
কৃপা কৰি মোক কওক, কি উপায়েৰে ব্ৰাহ্মণসকল মোৰ বশীভূত হ'ব। হে দীনদয়াল, আপোনাক বাদ দি মই নিজৰ হিতৈষী বুলি আৰু কাকো দেখা নাই।
চৌপাই 167.1-4
सुनु नृप बिबिध जतन जग माहीं।कष्टसाध्य पुनि होहिं कि नाहीं।।
अहइ एक अति सुगम उपाई।तहाँ परंतु एक कठिनाई।।
मम आधीन जुगुति नृप सोई।मोर जाब तव नगर न होई।।
आजु लगें अरु जब तें भयऊँ।काहू के गृह ग्राम न गयऊँ।।
जौं न जाउँ तव होइ अकाजू।बना आइ असमंजस आजू।।
सुनि महीस बोलेउ मृदु बानी।नाथ निगम असि नीति बखानी।।
बड़े सनेह लघुन्ह पर करहीं।गिरि निज सिरनि सदा तृन धरहीं।।
जलधि अगाध मौलि बह फेनू।संतत धरनि धरत सिर रेनू।।
sunu nṛpa bibidha jatan jaga māhīṁ.kaṣṭa-sādhya puni hohiṁ ki nāhīṁ..
ahei eka ati sugama upāī.tahāṁ parantu eka kaṭhināī..
mama ādhīna juguti nṛpa soī.mora jāba tava nagara na hoī..
āju lageṁ aru jaba teṁ bhayūṁ.kāhū ke gṛha grāma na gayūṁ..
jaũ na jāũ tava hoi akājū.banā āi asamañjasa ājū..
suni mahīsa boleu mṛdu bānī.nātha nigama asi nīti bakhānī..
baṛe saneha laghunha para karahīṁ.giri nija sirani sadā tṛna dharahīṁ..
jaladhi agādha mauli baha phenū.santata dharani dharata sira renū..
শুনা ৰজা, জগতত বিবিধ উপায় আছে, কিন্তু সেয়া কষ্টসাধ্য, আৰু সেয়া সফল হ'ব নে নহয় সেয়া নিশ্চিত নহয়। এটা উপায় আছে যি অতি সহজ, কিন্তু তাত এটা কঠিনতা আছে। ৰজা, সেই উপায় মোৰ নিজৰ হাতত, কিন্তু মই তোমাৰ নগৰলৈ যাব নোৱাৰো। জন্মৰ দিনৰ পৰা আজিলৈকে মই কাৰো গৃহলৈ বা গাঁওলৈ যোৱা নাই। যদি মই নাযাও তেন্তে তোমাৰ কাম বিফল হ'ব, সেইবাবে আজি মই দ্বিধাত পৰিছো। এই কথা শুনি ৰজাই কোমল বাণীত ক'লে, নাথ, নিগমত এই নীতি বৰ্ণিত আছে। ডাঙৰসকলে সৰুসকলৰ প্ৰতি গভীৰ স্নেহ কৰে, পৰ্বতে সদা নিজৰ শিৰত তৃণ ধাৰণ কৰে। অগাধ সমুদ্ৰই শিৰত ফেনা বহন কৰে, আৰু পৃথিৱীয়ে সদা শিৰত ধূলি ধাৰণ কৰে।
দোহা 167
अस कहि गहे नरेस पद स्वामी होहु कृपाल।मोहि लागि दुख सहिअ प्रभु सज्जन दीनदयाल।।167।।
asa kahi gahe naresa pada svāmī hohu kṛpāla |mohi lāgi dukha sahia prabhu sajjana dīnadayāla ||167||
এই কৈ ৰজাই মুনিৰ চৰণ ধৰিলে: হে স্বামী, কৃপালু হওক। মোৰ বাবে দুঃখ সহ্য কৰক, হে প্ৰভু, সজ্জন দীনদয়াল হয়।
চৌপাই 168.1-4
जानि नृपहि आपन आधीना।बोला तापस कपट प्रबीना।।
सत्य कहउँ भूपति सुनु तोही।जग नाहिन दुर्लभ कछु मोही।।
अवसि काज मैं करिहउँ तोरा।मन तन बचन भगत तैं मोरा।।
जोग जुगुति तप मंत्र प्रभाऊ।फलइ तबहिं जब करिअ दुराऊ।।
जौं नरेस मैं करौं रसोई।तुम्ह परुसहु मोहि जान न कोई।।
अन्न सो जोइ जोइ भोजन करई।सोइ सोइ तव आयसु अनुसरई।।
पुनि तिन्ह के गृह जेवँइ जोऊ।तव बस होइ भूप सुनु सोऊ।।
जाइ उपाय रचहु नृप एहू।संबत भरि संकलप करेहू।।
jāni nṛpahi āpana ādhīnā |bolā tāpasa kapaṭa prabīnā ||
satya kahauṁ bhūpati sunu tohī |jaga nāhina durlabha kachu mohī ||
avasi kāja maiṁ karihauṁ torā |mana tana bacana bhagata taiṁ morā ||
joga juguti tapa mantra prabhāū |phalai tabahiṁ jaba kari-a durāū ||
jauṁ naresa maiṁ karauṁ rasoī |tumha parusahu mohi jāna na koī ||
anna so joi-joi bhojana karaī |soi-soi tava āyasu anusaraī ||
puni tin̐ha ke gṛha jev̐i joū |tava basa hoi bhūpa sunu soū ||
jāi upāya racahu nṛpa ehū |saṁbata bhari saṅkalapa karehū ||
ৰজাক নিজৰ অধীন জানি সেই ছলনাত দক্ষ তপস্বীয়ে ক'লে। "সত্য কওঁ, হে ৰজা, শুনা: জগতত মোৰ বাবে একো দুৰ্লভ নহয়। অৱশ্যেই মই তোমাৰ কাম কৰিম। তুমি মন, দেহ, বাক্যৰে মোৰ ভক্ত। যোগ, কৌশল, তপ আৰু মন্ত্ৰৰ প্ৰভাৱ তেতিয়াহে ফল দিয়ে যেতিয়া সেয়া গোপন ৰখা যায়। যদি মই ৰান্ধোঁ, হে ৰজা, আৰু তুমি পৰিবেশন কৰা, কোনেও মোক নজানে। যি যি সেই অন্ন খাব, সি সি তোমাৰ আজ্ঞা অনুসৰণ কৰিব। আৰু যি তেওঁলোকৰ গৃহত ভোজন কৰিব, সেও তোমাৰ বশীভূত হ'ব, হে ৰজা, শুনা। যোৱা, হে ৰজা, এই উপায় ৰচনা কৰা। এক বৎসৰ ধৰি সংকল্প কৰিব।
দোহা 168
नित नूतन द्विज सहस सत बरेहु सहित परिवार।मैं तुम्हरे संकलप लगि दिनहिंकरिब जेवनार।।168।।
nita nūtana dvija sahasa sata barehu sahita parivāra |maiṁ tumhare saṅkalapa lagi dinahiṁ kariba jevanāra ||168||
প্ৰতিদিন এক লক্ষ নতুন ব্ৰাহ্মণক পৰিয়াল সহ নিমন্ত্ৰণ কৰা। তোমাৰ সংকল্পৰ বাবে মই প্ৰতিদিন ভোজৰ ব্যৱস্থা কৰিম।
চৌপাই 169.1-4
एहि बिधि भूप कष्ट अति थोरें।होइहहिं सकल बिप्र बस तोरें।।
करिहहिं बिप्र होम मख सेवा।तेहिं प्रसंग सहजेहिं बस देवा।।
और एक तोहि कहऊँ लखाऊ।मैं एहि बेष न आउब काऊ।।
तुम्हरे उपरोहित कहुँ राया।हरि आनब मैं करि निज माया।।
तपबल तेहि करि आपु समाना।रखिहउँ इहाँ बरष परवाना।।
मैं धरि तासु बेषु सुनु राजा।सब बिधि तोर सँवारब काजा।।
गै निसि बहुत सयन अब कीजे।मोहि तोहि भूप भेंट दिन तीजे।।
मैं तपबल तोहि तुरग समेता।पहुँचेहउँ सोवतहि निकेता।।
ehi bidhi bhūpa kaṣṭa ati thorẽ।hoihahiṁ sakala bipra basa torẽ॥
karihahiṁ bipra homa makha sevā।tehiṁ prasaṅga sahajehiṁ basa devā॥
aura eka tohi kahauṁ lakhāū।maiṁ ehi beṣa na āuba kāū॥
tumhare uparohita kahũ rāyā |hari ānaba maiṁ kari nija māyā ||
tapabala tehi kari āpu samānā |rakhihaũ ihā̃ baraṣa paravānā ||
maiṁ dhari tāsu beṣu sunu rājā |saba bidhi tora sãvāraba kājā ||
gai nisi bahuta sayana aba kīje।mohi tohi bhūpa bheṁṭa dina tīje॥
maiṁ tapabala tohi turaga sametā |pahũcehaũ sovatahi niketā ||
এইদৰে হে ৰজা, অতি সামান্য কষ্টত সকলো ব্ৰাহ্মণ তোমাৰ বশীভূত হ'ব। ব্ৰাহ্মণসকলে হোম, যজ্ঞ আৰু সেৱাকৰ্ম সম্পাদন কৰিব, আৰু সেই অৱসৰত দেৱতাসকলো সহজে তোমাৰ বশত আহিব। আৰু এটা চিহ্ন তোমাক কওঁ: মই এই ৰূপত আৰু কেতিয়াও নাহিম। হে ৰজা, তোমাৰ পুৰোহিতক মই নিজ মায়াৰে হৰণ কৰি আনিম। তপঃবলেৰে তেওঁক নিজৰ সমান কৰি ইয়াত এক বৰ্ষ ৰাখিম। শুনা হে ৰজা, মই তেওঁৰ ৰূপ ধাৰণ কৰি সকলো বিধিৰে তোমাৰ কাম সম্পাদন কৰিম। ৰাতি বহু গ'ল, এতিয়া নিদ্ৰা কৰা। হে ৰজা, তৃতীয় দিনত তোমাৰ আৰু মোৰ সাক্ষাৎ হ'ব। তপঃবলেৰে তোমাক অশ্ব সহ নিদ্ৰিত অৱস্থাত তোমাৰ গৃহলৈ পহুঁচাইম।
দোহা 169
मैं आउब सोइ बेषु धरि पहिचानेहु तब मोहि।जब एकांत बोलाइ सब कथा सुनावौं तोहि।।169।।
maĩ āuba soi beṣu dhari pahicānehū taba mohi |jaba ekānta bolāi saba kathā sunāvaũ tohi ||169||
মই সেই বেশ ধৰি আহিম, তেতিয়া তুমি মোক চিনি পাবা: যেতিয়া মই তোমাক একান্তত মাতি সকলো কথা তোমাক শুনাম।
Frequently Asked Questions
परम्परागत समझ में यह अंश ‘कपट-भेद’ और ‘विवेक-जागरण’ का फल देता है—बाह्य-वेष, मधुर-वाणी, और लोक-मान्यता के दबाव से साधक बचता है; गुरु/द्विज-अपमान से निवृत्ति और हरि-आश्रय की दृढ़ता बढ़ती है।
सामान्य सत्संग-परम्परा में कपट-निवारण/शरणागति हेतु “श्रीराम जय राम जय जय राम” या “राम राम” नाम-संपुट जोड़ा जाता है; कुछ पाठ-परम्पराएँ विनय-स्थलों पर “सियाराम” का संकीर्तन-संपुट भी रखती हैं।
Ask anything about Prakarana 17 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
