Sarga 14
अश्वमेधप्रवृत्तिः — Commencement and Performance of Daśaratha’s Aśvamedha
बालकाण्ड
এই সৰ্গত সৰয়ূ নদীৰ উত্তৰ তীৰত দাশৰথৰ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ বিধিবদ্ধ কাৰ্যপ্ৰণালী বৰ্ণিত হৈছে, যেতিয়া এক বছৰ সম্পূৰ্ণ কৰি যজ্ঞ-অশ্ব পুনৰ আহে। ঋশ্যশৃঙ্গৰ নেতৃত্বত বেদপাৰগ পুৰোহিতসকলে কোনো ত্ৰুটি নথকাকৈ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰে—দৈনিক সৱন, প্ৰৱৰ্গ্য, উপসদ আৰু ক্ৰমবদ্ধ আহুতি। লগতে জনকল্যাণ আৰু ৰাজদানেৰে যজ্ঞৰ মহিমা প্ৰকাশ পায়: ব্ৰাহ্মণ, তপস্বী, ভিক্ষু, আশ্ৰিত, নাৰী, শিশু, বৃদ্ধ আৰু ৰোগী—সকলোৱে প্ৰচুৰ অন্ন-বিতৰণ লাভ কৰে, যেন যজ্ঞ এক সমাৱেশী ধৰ্মীয় সমাজক্ষেত্ৰ হৈ উঠে। তাৰ পিছত যজ্ঞ-নির্মাণৰ সূক্ষ্ম বিধান বৰ্ণিত হয়: বিল্ব, খদিৰ, পৰ্ণিন, শ্লেষ্মাতক, দেৱদাৰু আদি নিৰ্দিষ্ট কাঠেৰে বহু যূপ স্থাপন কৰি সোনেৰে অলংকৃত কৰা হয় আৰু মাপ-নিয়ম মানি গঢ়া হয়। ইটাৰে নিৰ্মিত অগ্নিবেদী সোনালী পাখিযুক্ত গৰুড়ৰ আকৃতিত ৰচিত, তাত আঠাৰটা অগ্নিস্থান থাকে। শাস্ত্ৰানুসাৰে পশু, পক্ষী, সৰ্প আৰু জলচৰ প্ৰস্তুত কৰা হয়; কৌশল্যা যজ্ঞ-অশ্বৰ চাৰিওফালে নিৰ্দিষ্ট কৰ্ম কৰে আৰু ঋত্বিকসকলে মন্ত্ৰোচ্চাৰণেৰে আহুতি সম্পূৰ্ণ কৰে। শেষত ৰজাই দক্ষিণা স্বৰূপে পৃথিৱী দান কৰিবলৈ উদ্যত হয়, কিন্তু ব্ৰাহ্মণসকলে শাসন গ্ৰহণ নকৰি ধন-সম্পদ আদি বস্তুগত দান বিচাৰে। দাশৰথে বিপুল ধন-সম্পদ আৰু সন্মান দান কৰে, আৰু ঋশ্যশৃঙ্গে আশীৰ্বাদ দি চাৰিজন পুত্ৰ লাভৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে—যাৰ দ্বাৰা মহাকাব্যৰ বংশধাৰা আৰু ধৰ্মতাত্ত্বিক গতি স্পষ্টভাৱে আগবাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
अथ संवत्सरे पूर्णे तस्मिन्प्राप्ते तुरङ्गमे।सरय्वाश्चोत्तरे तीरे राज्ञो यज्ञोऽभ्यवर्तत।।।।
তাৰ পিছত সেই বছৰ সম্পূৰ্ণ হৈ যজ্ঞাশ্ব ঘূৰি আহিলত, সৰয়ূ নদীৰ উত্তৰ তীৰত ৰজাৰ যজ্ঞ আৰম্ভ হ’ল।
Verse 2
ऋश्यशृङ्गं पुरस्कृत्य कर्म चक्रुर्द्विजर्षभा:।अश्वमेधे महायज्ञे राज्ञोऽस्य सुमहात्मन:।।।।
ঋষ্যশৃঙ্গক অগ্ৰে ৰাখি, দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকলে এই সুমহাত্মা ৰজাৰ মহাযজ্ঞ অশ্বমেধত শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে কৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 3
कर्म कुर्वन्ति विधिवद्याजका वेदपारगा:।यथाविधि यथान्यायं परिक्रामन्ति शास्त्रत:।।।।
বেদপাৰগ যাজকসকলে বিধিবৎ কৰ্ম সম্পাদন কৰিলে; শাস্ত্ৰোক্ত নিয়ম-ন্যায় অনুসৰি যথাবিধি প্ৰতিটো প্ৰক্ৰিয়াত পৰিক্ৰমা কৰি আগবাঢ়িল।
Verse 4
प्रवर्ग्यं शास्त्रत: कृत्वा तथैवोपसदं द्विजा:चक्रुश्च विधिवत्सर्वमधिकं कर्म शास्त्रत:।।।।
শাস্ত্ৰ অনুসাৰে প্ৰৱৰ্গ্য সম্পন্ন কৰি, দ্বিজ ব্ৰাহ্মণসকলে তেনেদৰে উপসদো কৰিলে; আৰু শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে সকলো অতিৰিক্ত কৰ্মো বিধিপূৰ্বক সম্পূৰ্ণ কৰিলে।
Verse 5
अभिपूज्य ततो हृष्टास्सर्वे चक्रुर्यथाविधि।प्रातस्सवनपूर्वाणि कर्माणि मुनिपुङ्गवा:।।।।
তাৰ পিছত আহ্বানিত দেৱতাসকলক যথাবিধি অভিপূজন কৰি, অন্তৰত হৰ্ষিত মুনিপুঙ্গৱসকলে প্ৰাতঃসৱন আদি প্ৰভাত-অনুষ্ঠানপূৰ্বক কৰ্মসমূহ শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 6
ऐन्द्रश्च विधिवद्दत्तो राजा चाभिषुतोऽनघ:।माध्यन्दिनं च सवनं प्रावर्तत यथाक्रमम्।।।।
বিধিমতে ইন্দ্ৰদেৱৰ ভাগ অৰ্পণ কৰা হ’ল আৰু নিৰ্দোষ সোমৰস পীড়িত (নিষ্পেষিত) কৰা হ’ল। মধ্যাহ্ন সৱনো যথাক্ৰমে বিধিপূৰ্বক চলিল।
Verse 7
तृतीयसवनं चैव राज्ञोऽस्य सुमहात्मन:।चक्रुस्तेशास्त्रतो दृष्ट्वा तथा ब्राह्मणपुङ्गवा:।।।।
সেইদৰে, শাস্ত্ৰবিধি সাৱধানে লক্ষ্য কৰি, সেই শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণপুঙ্গৱসকলে এই মহাত্মা ৰজাৰ বাবে তৃতীয় সৱনৰ সোম-পীড়ন সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 8
न चाहुतमभूत्तत्र स्खलितं वापि किञ्चन ।दृश्यते ब्रह्मवत्सर्वं क्षेमयुक्तं हि चक्रिरे।।।।
সেই যজ্ঞত আहुতিত ক’তো লোপ নাছিল, নতুবা কোনো স্খলনো নহ’ল; সকলো ব্ৰহ্মমন্ত্ৰে সমৰ্থিত বুলি দেখা গৈছিল, আৰু তেওঁলোকে তাক ক্ষেমপূৰ্বক নিৰ্মলভাৱে সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 9
न तेष्वहस्सु श्रान्तो वा क्षुधितो वापि दृश्यते।नाविद्वान्ब्राह्मणस्तत्र नाशतानुचरस्तथा।।।।
সেই দিনবোৰত কোনোকে শ্ৰান্ত বা ক্ষুধিত দেখা নগ’ল; তাত কোনো অবিদ্বান ব্ৰাহ্মণো নাছিল, আৰু শত অনুচৰবিহীন কোনোজনো নাছিল।
Verse 10
ब्राह्मणा भुञ्जते नित्यं नाथवन्तश्च भुञ्जते।तापसा भुञ्जते चापि श्रमणा भुञ्जतेतथा।।।।
ব্ৰাহ্মণসকলে নিত্য ভোজন কৰিছিল; নাথৱন্ত—আশ্ৰিতসকলেও ভোজন কৰিছিল। তপস্বীসকলেও ভোজন কৰিছিল, আৰু শ্ৰমণ সন্ন্যাসীসকলেও তেনেদৰে ভোজন কৰিছিল।
Verse 11
वृद्धाश्च व्याधिताश्चैव स्त्रियो बालास्तथैव च ।अनिशं भुञ्जमानानां न तृप्तिरुपलभ्यते।।।।
বৃদ্ধ আৰু ব্যাধিগ্ৰস্ত, নাৰী আৰু শিশুসকলেও—অবিশ্ৰাম ভোজন কৰিলেও—তৃপ্তিৰ অন্ত পোৱা নাছিল; ইমানেই অপাৰ আছিল সেই আয়োজন।
Verse 12
दीयतां दीयतामन्नं वासांसि विविधानि च।इति सञ्चोदितास्तत्र तथा चक्रुरनेकश:।।।।
“অন্ন দিয়া, দিয়া; আৰু নানাবিধ বস্ত্ৰও দিয়া!” এইদৰে তাত প্ৰেৰিত হৈ তেওঁলোকে পুনঃপুনঃ আৰু বহুল পৰিমাণে সেই কাৰ্য সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 13
अन्नकूटाश्च बहवो दृश्यन्ते पर्वतोपमा:।दिवसे दिवसे तत्र सिद्धस्य विधिवत्तदा।।।।
তাত দিনে দিনে, শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে সিদ্ধ কৰা, পৰ্বতৰ দৰে বহু অন্নকূট দেখা গৈছিল।
Verse 14
नानादेशादनुप्राप्ता: पुरुषास्स्त्रीगणास्तथा।अन्नपानैस्सुविहितास्तस्मिन्यज्ञे महात्मन:।।।।
নানাদেশৰ পৰা আহি উপস্থিত হোৱা পুৰুষ আৰু স্ত্ৰীসমূহক মহাত্মা ৰজাৰ সেই যজ্ঞত অন্ন-পানীয়েৰে সু-ব্যৱস্থাৰে পৰিপূৰ্ণভাৱে আপ্যায়িত কৰা হৈছিল।
Verse 15
अन्नं हि विधिवत्साधु प्रशंसन्ति द्विजर्षभा:।अहो तृप्ता: स्म भद्रं ते इति शुश्राव राघव:।।।।
বিধিমতে সুপাক অন্ন আস্বাদন কৰি দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকলে তাক প্ৰশংসা কৰি ক’লে—“অহো! আমি তৃপ্ত হ’লোঁ; তোমাৰ মঙ্গল হওক।” এইদৰে ৰাঘৱে (দশৰথে) শুনিলে।
Verse 16
स्वलङ्कृताश्च पुरुषा ब्राह्मणान्पर्यवेषयन्।उपासते च तानन्ये सुमृष्टमणिकुण्डला:।।।।
সুলংকৃত পুৰুষসকলে ব্ৰাহ্মণসকলক পৰ্যৱেষণ কৰি সেৱা কৰিছিল; আন কিছুমানে চকচকীয়া মণিকুণ্ডল পিন্ধি ওচৰত থিয় হৈ সহায় কৰিছিল।
Verse 17
कर्मान्तरे तदा विप्रा हेतुवादान्बहूनपि।प्राहुश्च वाग्मिनो धीरा: परस्परजिगीषया।।।।
তাৰ পাছত কৰ্মৰ অন্তৰালত বাগ্মী আৰু ধীৰমনস্ক বিপ্ৰসকলে পৰস্পৰক জয় কৰাৰ ইচ্ছাৰে বহু হেতুবাদ (তৰ্ক-বিতৰ্ক) কৰিছিল।
Verse 18
दिवसे दिवसे तत्र संस्तरे कुशला द्विजा:।सर्वकर्माणि चक्रुस्ते यथाशास्त्रं प्रचोदिता:।।।।
তাত যজ্ঞসত্ৰত দিনে দিনে কুশল দ্বিজসকলে, প্ৰেৰকসকলৰ উদ্দীপনাত, শাস্ত্ৰানুসাৰে সকলো কৰ্ম সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 19
नाषडङ्गविदत्रासीन्नाव्रतो नाबहुश्रुत:।सदस्यास्तस्य वै राज्ञो नावादकुशला द्विजा:।।।।
সেই ৰজাৰ যজ্ঞশালাত ষড়ঙ্গত অজ্ঞ, ব্ৰতভ্ৰষ্ট, অল্পশ্ৰুত বা শাস্ত্ৰাৰ্থ-বাদত অকুশল কোনো সহায়ক ঋত্বিজ নাছিল; ৰজাসভাৰ দ্বিজসকল সকলোয়ে নিপুণ আছিল।
Verse 20
प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वा: खादिरास्तथा।तावन्तो बिल्वसहिता: पर्णिनश्च तथापरे।।।।श्लेष्मातकमयस्त्वेको देवदारुमयस्तथा।द्वावेव विहितौ तत्र बाहुव्यस्तपरिग्रहौ।।।।
যূপ উত্তোলনৰ সময় আহিলত তাত ছয়টা বিল্ব-কাঠৰ যূপ আৰু তেনেদৰে ছয়টা খদিৰ-কাঠৰ যূপ স্থাপন কৰা হ’ল; তেনেই সংখ্যাৰ আন কিছুমান বিল্বসহিত সাজি থোৱা হ’ল, আৰু কিছুমান পৰ্ণি-কাঠৰো আছিল। এটা শ্লেষ্মাতক-ময় আৰু দুটা দেবদাৰু-ময় যূপ বিধান কৰা হ’ল; তাত সিহঁতক দুটা প্ৰসাৰিত বাহুৰ পৰিমাণ অন্তৰে বিন্যস্ত কৰা হ’ল।
Verse 21
प्राप्ते यूपोच्छ्रये तस्मिन्षड्बैल्वा: खादिरास्तथा।तावन्तो बिल्वसहिता: पर्णिनश्च तथापरे।।1.14.20।।श्लेष्मातकमयस्त्वेको देवदारुमयस्तथा।द्वावेव विहितौ तत्र बाहुव्यस्तपरिग्रहौ।।1.14.21।।
যূপ উত্তোলনৰ সময় আহিলত তাত ছয়টা বিল্ব-কাঠৰ যূপ আৰু তেনেদৰে ছয়টা খদিৰ-কাঠৰ যূপ স্থাপন কৰা হ’ল; তেনেই সংখ্যাৰ আন কিছুমান বিল্বসহিত সাজি থোৱা হ’ল, আৰু কিছুমান পৰ্ণি-কাঠৰো আছিল। এটা শ্লেষ্মাতক-ময় আৰু দুটা দেবদাৰু-ময় যূপ বিধান কৰা হ’ল; তাত সিহঁতক দুটা প্ৰসাৰিত বাহুৰ পৰিমাণ অন্তৰে বিন্যস্ত কৰা হ’ল।
Verse 22
कारितास्सर्व एवैते शास्त्रज्ञैर्यज्ञकोविदै:।शोभार्थं तस्य यज्ञस्य काञ्चनालङ्कृताऽभवन्।।।।
এই সকলো যূপ শাস্ত্ৰজ্ঞ আৰু যজ্ঞকোবিদ লোকসকলে নিৰ্মাণ কৰালে; আৰু সেই যজ্ঞৰ শোভা বৃদ্ধি কৰিবলৈ সিহঁতক কাঞ্চনেৰে অলংকৃত কৰা হ’ল।
Verse 23
एकविंशतियूपास्ते एकविंशत्यरत्नय:।वासोभिरेकविंशद्भिरेकैकं समलङ्कृता:।।।।
সেই একুশটা যূপ একুশ অৰত্নি উচ্চ আছিল; আৰু একুশটা বস্ত্ৰেৰে—প্ৰত্যেক যূপ নিজ নিজ বস্ত্ৰেৰে—সুন্দৰকৈ অলংকৃত হৈছিল।
Verse 24
विन्यस्ता विधिवत्सर्वे शिल्पिभिस्सुकृता दृढा:।अष्टाश्रयस्सर्व एव श्लक्ष्णरूपसमन्विता:।।।।
এই সকলো যূপ বিধিমতে স্থাপন কৰা হ’ল; নিপুণ শিল্পীসকলে সিহঁতক সুন্দৰকৈ গঢ়িছিল, সিহঁত দৃঢ় আছিল, অষ্টাশ্ৰয় (আঠ-পাশীয়া) আছিল আৰু মসৃণ-সুঘড় ৰূপে সমন্বিত আছিল।
Verse 25
आच्छादितास्ते वासोभि: पुष्पैर्गन्धैश्च भूषिता:।सप्तर्षयो दीप्तिमन्तो विराजन्ते यथा दिवि।।।।
বস্ত্ৰেৰে আচ্ছাদিত আৰু পুষ্প-সুগন্ধি দ্ৰব্যেৰে ভূষিত সেই স্তম্ভসমূহ দীপ্তিমন্ত হৈ জ্বলি উঠিল—যেনেকৈ আকাশত দীপ্ত সপ્તঋষি সকল বিৰাজ কৰে।
Verse 26
इष्टकाश्च यथान्यायं कारिताश्च प्रमाणत:।चितोऽग्निर्ब्राह्मणैस्तत्र कुशलैश्शुल्बकर्मणि ।।।।
তাত ইষ্টকা সমূহ শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে যথাযথ আকাৰত আৰু নিৰ্দিষ্ট প্ৰমাণত গঢ়া হ’ল; আৰু শুল্বকৰ্মত কুশল ব্ৰাহ্মণসকলে তাত অগ্নিচিতি (অগ্নিবেদী) বিন্যাস কৰিলে।
Verse 27
सचित्यो राजसिंहस्य सञ्चित: कुशलैर्द्विजै:।गरुडो रुक्मपक्षो वै त्रिगुणोऽष्टादशात्मक:।।।।
ৰাজসিংহ সেই ৰজাৰ যজ্ঞচিতি কুশল দ্বিজসকলে সুসংচিত কৰি গঢ়িলে; সেয়া ৰুক্মপক্ষযুক্ত গৰুড়াকাৰ আছিল, ত্ৰিগুণ (তিন স্তৰ) আৰু অষ্টাদশাত্মক (অঠাৰ অংগ) আছিল।
Verse 28
नियुक्तास्तत्र पशवस्तत्तदुद्दिश्य दैवतम्।उरगा: पक्षिणश्चैव यथाशास्त्रं प्रचोदिता:।।।।
তাত যি যি দেৱতাক উদ্দেশ্য কৰি, সেই সেই দেৱতাৰ বাবে পশুসকলক নিয়ুক্ত কৰি পৃথক কৰা হ’ল; লগতে উৰগ (সৰ্প) আৰু পক্ষীসকলকো শাস্ত্ৰানুসাৰে যথাবিধি ব্যৱস্থাপিত কৰা হ’ল।
Verse 29
शामित्रे तु हयस्तत्र तथा जलचराश्च ये।ऋत्विग्भिस्सर्वमेवैतन्नियुक्तं शास्त्रतस्तदा।।।।
তাৰ পিছত শামিত্ৰ পৰ্যায়ত তাত হয (অশ্ব) আৰু জলচৰ প্ৰাণীসকলসহ সকলোকে ঋত্বিজসকলে শাস্ত্ৰানুসাৰে যথাবিধি বান্ধি সুশৃঙ্খল কৰিলে।
Verse 30
पशूनां त्रिशतं तत्र यूपेषु नियतं तदा।अश्वरत्नोत्तमं तस्य राज्ञो दशरथस्य च ।।।।
তাত সেই সময়ত যূপস্তম্ভত তিনিশ পশু নিয়ত বিধিৰে বাঁধা হ’ল; আৰু ৰজা দশৰথৰ শ্ৰেষ্ঠ অশ্ব—অশ্বৰত্ন—সেয়াও বাঁধা হ’ল।
Verse 31
कौसल्या तं हयं तत्र परिचर्य समन्तत:।कृपाणैर्विशशासैनं त्रिभि: परमया मुदा ।।।।
তাত কৌশল্যাই সেই অশ্বক চাৰিওফালে পৰিচৰ্যা কৰি পৰিক্ৰমা কৰিলে আৰু পৰম বৈদিক আনন্দে কৃপাণৰ তিনিটা আঘাতে তাক বিচ্ছেদ কৰিলে।
Verse 32
पतत्रिणा तदा सार्धं सुस्थितेन च चेतसा।अवसद्रजनीमेकां कौशल्या धर्मकाम्यया।।।।
তাৰ পাছত ধৰ্মকাম্য কৌশল্যাই সুস্থিত চেতনাৰে, পতত্ৰিৰ সৈতে আৰু স্থিৰ মনে, যজ্ঞাশ্বৰ কাষত এটা ৰাতি অৱস্থান কৰিলে।
Verse 33
होताऽध्वर्युस्तथोद्गाता हस्तेन समयोजयन्।महिष्या परिवृत्त्या च वावातां च तथापराम्।।।।
তাৰ পাছত হোতা, অধ্বৰ্যু আৰু উদ্গাতা যাজকসকলে শাস্ত্ৰোক্ত হস্ত-সংযোগ বিধিৰে মহিষী, পৰিবৃত্তি, বাৱাতা আৰু আন এগৰাকী পৰিচাৰিকাক যজ্ঞাশ্বক স্পৰ্শ কৰি সেৱা কৰিবলৈ নিয়োজিত কৰিলে।
Verse 34
पतत्रिणस्तस्य वपा मुद्धृत्य नियतेन्द्रिय:।ऋत्विक्परमसम्पन्न: श्रपयामास शास्त्रत:।।।।
তেতিয়া ইন্দ্ৰিয়-নিয়ন্ত্ৰিত আৰু শাস্ত্ৰজ্ঞানত পৰমসাম্পন্ন ঋত্বিকে অশ্বৰ বপা উদ্ধৃত কৰি, শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে তাক ৰান্ধিলে।
Verse 35
धूमगन्धं वपायास्तु जिघ्रति स्म नराधिप:।यथाकालं यथान्यायं निर्णुदन्पापमात्मन:।।।।
নরাধিপে বপাৰ পৰা উঠা ধূম-সুগন্ধ যথাকাল যথান্যায়ে ঘ্ৰাণ কৰি, বিধি অনুসাৰে নিজৰ পাপ দূৰ কৰিলে।
Verse 36
हयस्य यानि चाङ्गानि तानि सर्वाणि ब्राह्मणा:।अग्नौ प्रास्यन्ति विधिवत्समन्त्राष्षोडशर्त्विज:।।।।
ষোডশ ঋত্বিজ ব্ৰাহ্মণসকলে যথোচিত মন্ত্ৰ পাঠ কৰি, বিধিবৎ অশ্বৰ সকলো অংগ আৰু অংশ অগ্নিত আহুতি স্বৰূপে অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 37
प्लक्षशाखासु यज्ञानामन्येषां क्रियते हवि:।अश्वमेधस्य यज्ञस्य वैतसो भाग इष्यते।।।।
অন্য যজ্ঞসমূহত প্লক্ষবৃক্ষৰ শাখাৰে হবি অৰ্পণ কৰা হয়; কিন্তু অশ্বমেধ যজ্ঞত বৈতস (বেত/কেইন)ৰ অংশ বিধেয় বুলি মানা হয়।
Verse 38
त्र्यहोऽश्वमेधस्सङ्ख्यात: कल्पसूत्रेण ब्राह्मणै:। 37चतुष्टोममहस्तस्य प्रथमं परिकल्पितम्।।।।
ব্ৰাহ্মণসকলে কল্পসূত্ৰ অনুসাৰে অশ্বমেধক ত্ৰিদিবসীয় যজ্ঞ বুলি গণনা কৰিছে; আৰু তাৰ প্ৰথম দিন চতুষ্টোম অহ হিচাপে পৰিকল্পিত।
Verse 39
उक्थ्यं द्वितीयं संख्यातमतिरात्रं तथोत्तरम्।कारितास्तत्र बहवो विहिताश्शास्त्रदर्शनात्।।।।
দ্বিতীয় দিনটো ‘উক্থ্য’ যজ্ঞ বুলি গণ্য কৰা হ’ল, আৰু তাৰ পিছৰ দিনটো ‘অতিৰাত্ৰ’ বুলি নিৰ্ধাৰিত হ’ল। সেই যজ্ঞত শাস্ত্ৰদৰ্শন অনুসাৰে বিধিত বহুতো অতিৰিক্ত অনুষ্ঠানও সম্পন্ন কৰা হ’ল।
Verse 40
ज्योतिष्टोमायुषी चैवमतिरात्रौ विनिर्मितौ।अभिजिद्विश्वजिच्चैवमप्तोर्यामो महाक्रतु:।।।।
এইদৰে অতিৰাত্ৰৰ ভিতৰত জ্যোতিষ্টোম আৰু আয়ুষী যজ্ঞো বিধিপূৰ্বক স্থাপন কৰা হ’ল; লগতে অভিজিত্, বিশ্বজিত্ আৰু অপ্তোৰ্যাম—মহাক্ৰতুৰ অঙ্গভূত এই বিধিসমূহ—শাস্ত্ৰ অনুসাৰে সম্পন্ন হ’ল।
Verse 41
प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धन:।अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम्।।।।उद्गात्रे च तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता।हयमेधे महायज्ञे स्वयंभूविहिते पुरा।।।।
নিজ কুলৰ সমৃদ্ধিৰ বাবে ৰজা দশৰথে হোতৃ পুৰোহিতক পূৰ্ব দিশ, অধ্বৰ্যুক পশ্চিম দিশ, আৰু ব্ৰহ্ম (ব্ৰাহ্মণ আচার্য)ক দক্ষিণ দিশ দানস্বৰূপে অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 42
प्राचीं होत्रे ददौ राजा दिशं स्वकुलवर्धन:।अध्वर्यवे प्रतीचीं तु ब्रह्मणे दक्षिणां दिशम्।।1.14.41।।उद्गात्रे च तथोदीचीं दक्षिणैषा विनिर्मिता।हयमेधे महायज्ञे स्वयंभूविहिते पुरा।।1.14.42।।
তেনেদৰে উদ্গাতৃ পুৰোহিতকো উত্তৰ দিশ দানস্বৰূপে নিৰ্ধাৰিত কৰা হ’ল। স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাই পুৰাকালত মহাযজ্ঞ অশ্বমেধৰ বাবে যি দক্ষিণা-বিধান স্থিৰ কৰিছিল, এই ব্যৱস্থাই সেইটোৱে আছিল।
Verse 43
क्रतुं समाप्य तु तदा न्यायत: पुरुषर्षभ: ।ऋत्विग्भ्यो हि ददौ राजा तां धरां कुलवर्धन:।।।।
তেতিয়া পুৰুষৰ্ষভ ৰজাই ন্যায়মতে যজ্ঞ সমাপ্ত কৰি, কুলবর্ধন সেই ৰজাই ঋত্বিজসকলক দানৰূপে সেই ধৰা অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 44
ऋत्विजस्त्वब्रुवन्सर्वे राजानं गतकल्मषम्।भवानेव महीं कृत्स्नामेको रक्षितुमर्हति।।।।
কিন্তু সকলো ঋত্বিজে পাপমুক্ত ৰজাক ক’লে: “এই সমগ্ৰ পৃথিৱী ৰক্ষা কৰিবলৈ আপুনিয়েই একমাত্র যোগ্য।”
Verse 45
न भूम्या कार्यमस्माकं न हि शक्तास्स्म पालने।रतास्स्वाध्यायकरणे वयं नित्यं हि भूमिप।।।।निष्क्रयं किञ्चिदेवेह प्रयच्छतु भवानिति। 4
“হে ভূমিপ, আমাৰ ভূমিকাৰ কোনো প্ৰয়োজন নাই; পালন কৰিবলৈও আমি সক্ষম নহয়। আমি নিত্য স্বাধ্যায় আৰু অনুষ্ঠানত ৰত। সেয়ে ইয়াৰ বদলত ইয়াত কিবা অন্য নিষ্ক্ৰয় দয়া কৰি প্ৰদান কৰক।”
Verse 46
मणिरत्नं सुवर्णं वा गावो यद्वा समुद्यतम्।तत्प्रयच्छ नरश्रेष्ठ धरण्या न प्रयोजनम्।।।।
“হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, মণি-ৰত্ন হওক বা সোণ হওক বা গৰু—যি সহজে উপলব্ধ, সেয়াই দান কৰক; ধৰণীৰ আমাৰ প্ৰয়োজন নাই।”
Verse 47
एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगै:।।।।गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृप:। 4शतकोटीस्सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ।।।।
বেদপাৰগ ব্ৰাহ্মণসকলে এনেদৰে কোৱাত, নৰপতি ৰজাই তেওঁলোকক দহ লাখ গৰু, সোণৰ শত কোটি আৰু তাৰ চাৰিগুণ ৰূপ দান কৰিলে।
Verse 48
एवमुक्तो नरपतिर्ब्राह्मणैर्वेदपारगै:।।1.14.47।।गवां शतसहस्राणि दश तेभ्यो ददौ नृप:। 4 शतकोटीस्सुवर्णस्य रजतस्य चतुर्गुणम् ।।1.14.48।।
বেদপাৰগ ব্ৰাহ্মণসকলে এনেদৰে কোৱাত, নৰপতি ৰজাই তেওঁলোকক দহ লাখ গৰু, সোণৰ শত কোটি আৰু তাৰ চাৰিগুণ ৰূপ দান কৰিলে।
Verse 49
ऋत्विजश्च ततस्सर्वे प्रददुस्सहिता वसु।ऋश्यशृङ्गाय मुनये वसिष्ठाय च धीमते।।।।
তাৰ পিছত সকলো ঋত্বিজে একেলগে সেই ধন ঋষ্যশৃংগ মুনিক আৰু ধীমন্ত বশিষ্ঠক অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 50
ततस्ते न्यायत: कृत्वा प्रविभागं द्विजोत्तमा:।सुप्रीतमनसस्सर्वे प्रत्यूचुर्मुदिता भृशम्।।।।
তাৰ পিছত সেই দ্বিজোত্তমসকলে ন্যায়মতে বিভাজন কৰি, সকলোৱে অতি তৃপ্তচিত্ত হৈ, মহা আনন্দেৰে প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।
Verse 51
तत: प्रसर्पकैभ्यस्तु हिरण्यं सुसमाहित:।जाम्बूनदं कोटिसंख्यं ब्राह्मणेभ्यो ददौ तदा।।।।
তাৰ পিছত সুসমাহিতচিত্তে তেওঁ তাত একত্ৰ হোৱা ব্ৰাহ্মণসকলক জাম্বূনদ সোণ—কোটি সংখ্যাৰ পৰিমাণে—সেই সময়ত দান কৰিলে।
Verse 52
दरिद्राय द्विजायाथ हस्ताभरणमुत्तमम्।कस्मैचिद्याचमानाय ददौ राघवनन्दन:।।।।
তাৰ পিছত ৰাঘৱনন্দন (দশৰথে) ভিক্ষা যাচনা কৰা এজন দৰিদ্ৰ দ্বিজক উত্তম হস্তাভৰণ দান কৰিলে।
Verse 53
तत: प्रीतेषु नृपतिर्द्विजेषु द्विजवत्सल:।प्रणाममकरोत्तेषां हर्षपर्याकुलेक्षण:।।।।
তাৰ পিছত ব্ৰাহ্মণসকল সন্তুষ্ট হোৱাত, দ্বিজৱৎসল নৃপতিয়ে হৰ্ষত ব্যাকুল দৃষ্টিৰে তেওঁলোকক ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 54
तस्याशिषोऽथ विधिवद्ब्राह्मणैस्समुदीरिता:।उदारस्य नृवीरस्य धरण्यां प्रणतस्य च ।।।।
তাৰ পিছত সেই উদাৰ নৰবীৰে ধৰণীত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি পৰি থাকোঁতে, ব্ৰাহ্মণসকলে বিধি অনুসাৰে তেওঁৰ বাবে আশীৰ্বাদ উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 55
तत: प्रीतमना राजा प्राप्य यज्ञमनुत्तमम्।पापापहं स्वर्नयनं दुष्करं पार्थिवर्षभै:।।।।
তাৰ পিছত ৰজা অন্তৰে প্ৰসন্ন হৈ, সেই অনুত্তম যজ্ঞ সম্পন্ন কৰি—পাপহৰ, স্বৰ্গপ্ৰদ, আৰু ৰাজশ্ৰেষ্ঠসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ—পৰম সন্তোষে পৰিপূৰ্ণ হ’ল।
Verse 56
ततोऽब्रवीदृश्यशृङ्गं राजा दशरथस्तदा।कुलस्य वर्धनं त्वं तु कर्तुमर्हसि सुव्रत।।।।
তাৰ পিছত ৰজা দশৰথে ঋষ্যশৃংগক ক’লে: “হে সুৱ্ৰত! মোৰ কুলৰ বৃদ্ধি আৰু পৰম্পৰা স্থাপন কৰিবলৈ তুমি যোগ্য।”
Verse 57
तथेति च स राजानमुवाच द्विजसत्तम:।भविष्यन्ति सुता राजंश्चत्वारस्ते कुलोद्वहा:।।।।
তেতিয়া সেই দ্বিজশ্ৰেষ্ঠে ৰজাক ক’লে: “তথাস্তु। হে ৰাজন, তোমাৰ কুল বহন কৰা চাৰিজন পুত্ৰ জন্মিব।”
Verse 58
বিধিমতে ইন্দ্ৰদেৱৰ ভাগ অৰ্পণ কৰা হ’ল আৰু নিৰ্দোষ সোমৰস পীড়িত (নিষ্পেষিত) কৰা হ’ল। মধ্যাহ্ন সৱনো যথাক্ৰমে বিধিপূৰ্বক চলিল।
Inside Sarga 14
Voices in this sarga
- Daśaratha
- Ṛśyaśṛṅga
Frequently Asked Questions
A central dharmic transaction occurs at the conclusion: Daśaratha offers the entire earth as dakṣiṇā, but the priests refuse political possession—citing incapacity and disinterest in rule—and request substitute gifts (gems, gold, cows). The episode models ethical boundaries between spiritual authority and temporal governance, while affirming the king’s duty to protect the realm.
The Sarga teaches that yajña is not merely ceremonial but a disciplined public ethic: correctness (yathā-śāstra), welfare provisioning (anna-dāna and hospitality), and humility before learned persons. The promised birth of four sons is framed as the fruit of dharma-aligned action rather than coercive power.
The sacrifice is located on the northern bank of the Sarayū, anchoring Ayodhyā’s royal ritual geography. Culturally, the Sarga highlights Vedic sacrificial infrastructure—yūpas of specified woods, śulba-based measurements, Garuḍa-shaped altar design, and the three-day Aśvamedha schedule (Chatuṣṭoma, Ukthya, Atirātra) as a canonical ritual template.
Ask anything about Sarga 14 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.