Adhyaya 38
शमीवृक्षस्थायुधप्रकाशनम् / Revelation and Identification of the Weapons on the Śamī Tree
Upa-parva: Śamī-vṛkṣa-āyudha-pratyāhāra (Recovery of Weapons from the Śamī Tree) — Virāṭa-parva episode
Vaiśaṃpāyana narrates Arjuna (as Bṛhannadā) guiding Prince Uttara to the śamī tree and explaining that the Pāṇḍavas’ weapons are stored there. Arjuna frames Uttara as physically delicate and inexperienced for battle, asserting the need to retrieve the heavier, superior arms. Uttara resists due to a prevalent report that a ‘body’ is tied to the tree; he cites kṣatriya propriety and concerns about impurity and social dealings if he were to touch it. Bṛhannadā reassures him that no corpse is present and that Uttara will remain pure and acceptable. Uttara ascends the tree, removes the coverings, and beholds multiple radiant bows and armaments whose brilliance is compared to celestial bodies at rising. Struck by awe and fear, Uttara questions the ownership of the richly ornamented bows, arrows, quivers, and swords. Bṛhannadā identifies them systematically: foremost is Arjuna’s Gāṇḍīva, described with its storied custodianship among divine beings; then the distinguished weapons of Bhīma, Yudhiṣṭhira, Nakula, and Sahadeva are specified, including characteristic arrow sets and swords. The chapter functions as an inventory-catalogue with ethical subtext: purity discourse is resolved, and concealed power is formally reintroduced into the narrative.
Chapter Arc: विराटनगरी से बाहर निकलते ही उत्तरकुमार का हृदय काँप उठता है—दूर क्षितिज पर कौरवों की विशाल रथ-सेना समुद्र-सी उमड़ती दिखती है, और उसका शौर्य भय में गलने लगता है। → उत्तर का भय बढ़ता जाता है; वह पीछे हटने, लौट चलने और अपने ही वचनों से मुकरने को व्याकुल होता है। अर्जुन (छन्न-वेष में) उसे धैर्य देता है, घोड़ों को तेज़ करता है, और उसे समझाता है कि भय के आगे झुकना क्षत्रिय-धर्म का पतन है। कौरव-सेना की दुर्धर्षता और निकट आती गर्जना उत्तर के मन को और दबाती है। → अर्जुन निर्णायक क्षण में उत्तर को रथ पर चढ़ा देता है—भयपीड़ित, अनिच्छुक उत्तर को भी वह संभालकर बैठाता है और स्वयं युद्ध का भार अपने ऊपर ले लेता है; उत्तर से कहता है कि तुम केवल सारथि बनो, युद्ध मैं करूँगा। → उत्तर का पलायन रुकता है; रथ आगे बढ़ता है। अर्जुन का आत्मविश्वास और नियंत्रण स्थापित होता है—वह घोड़ों को साधकर, रथ को युद्ध-भूमि की ओर मोड़कर, आगामी संघर्ष के लिए भूमिका बाँध देता है। → कौरवों के रथानीक में घुसकर ‘पशु-विजय’ और सेना-भेदन का अर्जुन का संकल्प घोषित हो चुका है—अब अगला क्षण सीधे टकराव और शस्त्र-प्रयोग का है।
Shlokas
Verse 1
हि आय न (0) ऑन अप अष्टात्रिशो&् ध्याय: उत्तरकुमारका भय और अर्जुनका उसे आश्वासन देकर रथपर चढ़ाना वैशम्पायन उवाच स राजधान्या निर्याय वैराटिरकुतो भय: । प्रयाहीत्यब्रवीत् सूतं यत्र ते कुरवो गता:
বৈশম্পায়নে ক’লে— ৰাজধানীৰ পৰা ওলাই আহি বিরাটপুত্ৰ উত্তৰ সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভয় হৈ সাৰথিক ক’লে— “বৃহন্নলে! কৌৰৱসকল যি দিশলৈ গৈছে, সেই দিশলৈকে ৰথ চলোৱা।”
Verse 2
/* ७०५४०१९- 4 >प#- 587 अ--+ी एस 5५५. 70% :४4%2 ६ ८वरससच ( 5 आत॥न्ण छल | 40 एलटी: ६६ ह- ; (2० है।।
“বিজয়ৰ আশাৰে ইয়াত একত্ৰ হোৱা সকলো কৌৰৱক মই পৰাস্ত কৰিম, তেওঁলোকৰ পৰা মোৰ গৰুবোৰ পুনৰ উদ্ধাৰ কৰিম, আৰু শীঘ্ৰে নিজৰ নগৰলৈ উভতি আহিম।”
Verse 3
ततस्तांश्वोदयामास सदश्वान् पाण्डुनन्दन: । ते हया नरसिंहेन नोदिता वातरंहस: । आलिखन्त इवाकाशमूहु: काज्चनमालिन:
তেতিয়া পাণ্ডুনন্দন অৰ্জুনে উত্তৰৰ উৎকৃষ্ট জাতিৰ ঘোঁৰাবোৰক তাড়না কৰি লাগাম ঢিলা কৰিলে। নৰসিংহ অৰ্জুনৰ প্ৰেৰণা পাই সোণৰ মালা পিন্ধা সেই অশ্ববোৰ বতাহৰ বেগেৰে দৌৰিলে—যেন খুৰেৰে আকাশকেই আঁচোৰ মাৰি ৰথ বহন কৰি উৰি গৈছে।
Verse 4
नातिदूरमथो गत्वा मत्स्यपुत्रधनंजयौ । अवेक्षेताममित्रघ्नी कुरूणां बलिनां बलम्,थोड़ी ही दूर जानेपर शत्रुहन्ता विराटपुत्र उत्तर और धनंजयने महाबली कौरवोंकी विशाल सेना देखी
অল্প দূৰ আগবাঢ়ি যেতেই শত্রুহন্তা মৎস্যপুত্ৰ বিৰাটকুমাৰ উত্তৰ আৰু ধনঞ্জয় অৰ্জুনে মহাবলী কৌৰৱৰ বিশাল সেনাবাহিনী দেখিলে।
Verse 5
श्मशानमभितो गत्वा आससाद कुरूनथ । तां शमीमन्ववीक्षेतां व्यूढानीकांश्व॒ सर्वश:
শ্মশানভূমিৰ চাৰিওফালে গৈ তেওঁলোকে কৌৰৱসকলক গোটালে। তাৰ পাছত সেই শমী গছটোক লক্ষ্য কৰি, চাৰিওফালে ব্যূহবদ্ধ হৈ থিয় দিয়া কৌৰৱ সৈন্যসকলক দুয়োজনে চালে।
Verse 6
तदनीकं महत् तेषां विबभौ सागरोपमम् | सर्पमाणमिवाकाशे वन॑ बहुलपादपम्
তেওঁলোকৰ সেই বিশাল বাহিনী সাগৰৰ দৰে ভাসিছিল। যেতিয়া সেয়া আগবাঢ়িছিল, তেতিয়া যেন আকাশত অসংখ্য গছেৰে ভৰা ঘন অৰণ্যই সৰি গৈছে বুলি লাগিছিল।
Verse 7
ददृशे पार्थिवो रेणुर्जनितस्तेन सर्पता । दृष्टिप्रणाशो भूतानां दिवस्पृक् कुरुसत्तम
হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ জনমেজয়! কৌৰৱ-সেনা আগবাঢ়াৰ ফলত উঠা মাটিৰ ধূলি যেন আকাশ স্পৰ্শ কৰিছে বুলি দেখা গৈছিল। সেই ধূলিৰ বাবে সকলো প্ৰাণীৰ দৃষ্টি যেন লোপ পালে—একোৱেই স্পষ্ট দেখা নাছিল।
Verse 8
तदनीकं महद् दृष्टवा गजाश्वरथसंकुलम् | कर्णदुर्योधनकृपैर्गुप्तं शान्तनवेन च
বৈশম্পায়নে ক’লে—হাতী, ঘোঁৰা আৰু ৰথেৰে ঘনভাৱে ভৰ্তি সেই বিশাল যুদ্ধবিন্যাস, যাক কৰ্ণ, দুঃশাসন নহয়—দুৰ্যোধন, কৃপ আৰু শান্তনুপুত্ৰ ভীষ্মে ৰক্ষা কৰি আছিল, তাক দেখি বিৰাটপুত্ৰ উত্তৰ ভয়ত স্তম্ভিত হ’ল; তাৰ দেহত ৰোমাঞ্চ উঠিল। ভয়াকুল হৈ সি অৰ্জুনক ক’লে।
Verse 9
द्रोणेन च सपुत्रेण महेष्वासेन धीमता । हृष्टरोमा भयोद्विग्न: पार्थ वैराटिरब्रवीत्
মহাধনুৰ্ধৰ আৰু পৰম বুদ্ধিমান দ্ৰোণ, পুত্ৰসহ, সেই বাহিনী ৰক্ষা কৰি আছিল। তাক দেখি বিৰাটপুত্ৰ উত্তৰ ভয়ত উদ্বিগ্ন হ’ল; তাৰ দেহত ৰোমাঞ্চ উঠিল। উদ্বেগে কঁপিবলৈ ধৰিলে আৰু সি পাৰ্থ (অৰ্জুন)ক ক’লে।
Verse 10
उत्तर उवाच नोत्सहे कुरुभियोंद्धुं रोमहर्ष हि पश्य मे । बहुप्रवीरमत्युग्रं देवेरपि दुरासदम्
উত্তৰে ক’লে—কৌৰৱৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ মোৰ সাহস নাই। চাওক, ভয়ত মোৰ দেহত ৰোমাঞ্চ উঠিছে। তেওঁলোকৰ সেনাত বহু মহাবীৰ আছে; ই অতি উগ্ৰ আৰু ভয়ংকৰ। তাক পৰাস্ত কৰা দেবতাসকলৰ বাবেও দুষ্কৰ।
Verse 11
प्रतियोद्धुं न शक्ष्यामि कुरुसैन्यमनन्तकम् | नाशंसे भारती सेनां प्रवेष्ठं भीमकार्मुकाम्
অন্তহীন যেন লাগি থকা সেই কৌৰৱসেনাৰ সৈতে মই প্ৰতিযুদ্ধ কৰিব নোৱাৰোঁ। ভয়ংকৰ ধনুকধাৰী ভাৰতবংশীয়ৰ সেই বাহিনীত প্ৰৱেশ কৰা তো দূৰৰ কথা—তাৰ কথা ক’বলৈও মোৰ সাহস নাই।
Verse 12
रथनागाश्व॒कलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम् | दृष्टवैव हि परानाजौ मन: प्रव्यथतीव मे
ৰথ, হাতী আৰু ঘোঁৰাৰে সেই সেনা গিজগিজাই আছে; পদাতিক আৰু অসংখ্য ধ্বজেৰে ই আৱৰি আছে। সেয়ে ৰণভূমিত সেই শত্রুবিলাকক দেখামাত্ৰেই মোৰ মন কঁপি উঠে, ব্যথিত হয়।
Verse 13
यत्र द्रोणश्न भीष्मश्न॒ कृप: कर्णो विविंशति: । अश्रृत्थामा विकर्णश्ष॒ सोमदत्तश्न बाह्विकः
উত্তৰে ক’লে—তাত দ্ৰোণ আৰু ভীষ্ম আছে; লগতে কৃপ, কৰ্ণ আৰু বিবিংশতি; অশ্বত্থামা আৰু বিকৰ্ণো; সোমদত্ত আৰু বাহ্লিকো আছে।
Verse 14
दुर्योधनस्तथा वीरो राजा च रथिनां वर: । द्युतिमन्तो महेष्वासा: सर्वे युद्धविशारदा:
তাত বীৰ ৰজা দুর্যোধনো আছে—ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ। তেওঁলোক সকলোৱে দ্যুতিমান, মহাধনুৰ্ধৰ আৰু যুদ্ধকলাত বিশাৰদ।
Verse 15
(मत्ता इव महानागा युक्तध्वजपताकिन: । नीतिमन्तो महेष्वासा सर्वास्त्रिकृतनि श्चया: ।।
উত্তৰে ক’লে—এই কৌৰৱ বীৰসকল মদত উন্মত্ত মহান গজৰাজৰ দৰে দেখা যায়। সকলোৱে ধ্বজা-পতাকাৰে সজ্জিত, নীতিনিপুণ, মহাধনুৰ্ধৰ আৰু সমগ্ৰ অস্ত্ৰবিদ্যাত দৃঢ়নিশ্চয়ী। তেওঁলোকক জয় কৰা কেৱল সমগ্ৰ সেনাৰ বাবেই নহয়, ইন্দ্ৰসহ দেৱতাসকলৰ বাবেও অতি দুৰূহ। তেওঁলোকৰ হাতীতেও পতাকা উৰি আছে; মহাৰথসমূহ ধ্বজাৰে দীপ্ত; বিচিত্ৰ অলংকাৰৰে ভূষিত অশ্বসকল চাৰিওফালে ছড়াই বিজয়ৰ বাবে উদ্যত যেন লাগে। এনে শূৰ কৌৰৱক ৰণত জয় কৰিবলৈ মই—দুৰ্বুদ্ধি বালক—ইয়ালৈ ক’ত আহি পৰিলোঁ! এই কুৰুসকলক ব্যূহবদ্ধ, প্ৰহাৰৰ বাবে সাজু দেখি মাত্ৰেই মোৰ ৰোমাঞ্চ উঠিছে, আৰু মোৰ মনত কশ্মল—মূৰ্ছাৰ দৰে ভয়-ভ্ৰান্তি—আহি পৰিছে।
Verse 16
वैशम्पायन उवाच अविजातो विजातस्य मौखर््याद् धूर्तस्थ पश्यत: । परिदेवयते मन्द: सकाशे सव्यसाचिन:
বৈশম্পায়নে ক’লে—জনমেজয়! অবিজাত উত্তৰে মূৰ্খ বাক্চাতুৰীৰে বিজাত (শ্ৰেষ্ঠ)ৰ মহিমা চিনিব নোৱাৰিলে। ধূৰ্তবেশধাৰী সব্যসাচী অৰ্জুনৰ সন্মুখতে থাকিও সেই মন্দবুদ্ধি বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 17
त्रिगर्तान् मे पिता यातः शून्ये सम्प्रणिधाय माम् | सर्वा सेनामुपादाय न मे सन््तीह सैनिका:
উত্তৰে ক’লে—বৃহন্নলে! মোৰ পিতা ত্ৰিগৰ্তসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ সমগ্ৰ সেনা লৈ গৈছে আৰু শূন্য নগৰৰ ৰক্ষাৰ বাবে মোক একেলগে থৈ গৈছে। ইয়াত মোৰ কোনো সৈনিক নাই।
Verse 18
सो5हमेको बहून् बाल: कृतास्त्रानकृतश्रम: । प्रतियोद्धुं न शक्ष्यामि निवर्तस्व बृहन्नले
বৈশম্পায়নে ক’লে— “মই একেলাই—কেৱল এজন বালক। অস্ত্ৰবিদ্যা শিকিছোঁ বটে, কিন্তু কঠোৰ অনুশীলনৰ শ্ৰম এতিয়াও সম্পূৰ্ণ হোৱা নাই। ইমান বহু প্ৰৌঢ় যোদ্ধাৰ সন্মুখত মই থিয় হৈ যুদ্ধ কৰিব নোৱাৰিম। সেয়ে, হে বৃহন্নলা, উভতি আহা।”
Verse 19
ब॒ह्न्नलोवाच भयेन दीनरूपो<सि द्विषतां हर्षवर्धन: । न च तावत् कृतं कर्म परैः किंचिद् रणाजिरे
বৃহন্নলাই ক’লে— “ভয়ত তুমি দীনৰূপ ধৰি শত্রুবোৰৰ হর্ষ বঢ়াইছা। অথচ এতিয়ালৈ ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰতিপক্ষই একো কাম সাধন কৰা নাই।”
Verse 20
स्वयमेव च मामात्थ वह मां कौरवानू् प्रति । सो हं त्वां तत्र नेष्यामि यत्रैते बहुला ध्वजा:
বৈশম্পায়নে ক’লে— “তুমি নিজেই মোক কৈছিলা—‘মোক কৌৰৱসকলৰ ওচৰলৈ লৈ চল।’ সেয়ে য’ত এই বহু ধ্বজা উৰি আছে, তাতেই মই তোমাক লৈ যাম।”
Verse 21
मध्यमामिषगृध्राणां कुरूणामाततायिनाम् | नेष्यामि त्वां महाबाहो पृथिव्यामपि युध्यताम्
বৈশম্পায়নে ক’লে— “হে মহাবাহু! মাংসলৈ গিধে যিদৰে ঝাঁপ মাৰে, তেনেদৰে লোভী হৈ গৰু লুটিবলৈ অহা সেই আততায়ী কুৰুসকলৰ মাজলৈ মই তোমাক লৈ যাম। আৰু তেওঁলোকে যদি পৃথিৱীৰ বাবেও যুদ্ধ স্থিৰ কৰে, তেন্তে সেই সমৰলৈও মই তোমাক লৈ যাম।”
Verse 22
तथा स्त्रीषु प्रतिश्रुत्य पौरुषं पुरुषेषु च । कत्थमानो5भिनिर्याय किमर्थ न युयुत्ससे
বৈশম্পায়নে ক’লে— “স্ত্ৰীসকলৰ সন্মুখত পুৰুষত্বৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি, আৰু পুৰুষসকলৰ মাজত নিজৰ পৰাক্ৰম গৰ্বেৰে ঘোষণা কৰি তুমি যুদ্ধলৈ ওলাইছিলা; তেন্তে এতিয়া কিয় যুদ্ধ কৰিব নোখোজা?”
Verse 23
न चेद् विजित्य गास्तास्त्वं गृहान् वै प्रतियास्यसि । प्रहसिष्यन्ति वीरास्त्वां नरा नार्यक्ष॒ संगता:
যদি সেই গাইবোৰ জয় নকৰাকৈয়ে তুমি ঘৰলৈ উভতি আহা, তেন্তে বীৰ পুৰুষসকলে তোমাক উপহাস কৰিব; আৰু ঠায়ে ঠায়ে নাৰী-পুৰুষ একেলগে গোট খাই তোমাৰ বিদ্ৰূপ কৰিব।
Verse 24
अहमप्यत्र सैरन्ध्रया ख्याता सारथ्यकर्मणि । न च शक्ष्याम्यनिर्जित्य गा: प्रयातुं पुरं प्रति
ময়ো ইয়াত সৈৰন্ধ্ৰীৰ জৰিয়তে ৰথচালনাৰ কৰ্মত দক্ষ বুলি খ্যাত; সেয়ে শত্রুক পৰাজিত কৰি গাইবোৰ জয় নকৰাকৈ মই নগৰলৈ উভতি যাব নোৱাৰিম।
Verse 25
स्तोत्रेण चैव सैरन्ध्रयास्तव वाक्येन तेन च । कथं न युध्येयमहं कुरून् सर्वान् स्थिरो भव
সৈৰন্ধ্ৰীৰ স্তোত্ৰ আৰু তোমাৰ সেই বাক্যেও প্ৰেৰণা পাই, মই সকলো কুৰুৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ নকৰাকৈ কেনেকৈ থাকিম? তুমি স্থিৰ হোৱা, দৃঢ়ভাৱে থিয় দিয়া।
Verse 26
सैरन्ध्री और तुमने भी बड़ी-बड़ी बातें कहकर मेरी बहुत स्तुति-प्रशंसा की है, फिर सम्पूर्ण कौरवोंके साथ मैं ही क्यों न युद्ध करूँ? तुम दृढ़तापूर्वक डट जाओ ।।
উত্তৰে ক’লে—হে বৃহন্নলে! সংখ্যাত অধিক কুৰুসকলে মৎস্যদেশৰ ধন ইচ্ছামতে লৈ যাওক; নাৰী হওক বা পুৰুষ, যিমান খুশি মোক উপহাস কৰক। কিন্তু এই যুদ্ধত মোৰ কোনো কাম নাই। মোৰ গাইবোৰো যাওক। মোৰ নগৰ শূন্য পৰি আছে, আৰু মই পিতাকো ভয় কৰোঁ।
Verse 27
संग्रामे न च कार्य मे गावो गच्छन्तु चापि मे । शून्यं मे नगरं चापि पितुश्चैव बिभेम्यहम्
এই যুদ্ধত মোৰ কোনো কাম নাই; মোৰ গাইবোৰো যাওক। মোৰ নগৰ শূন্য পৰি আছে, আৰু মই পিতাকো ভয় কৰোঁ।
Verse 28
वैशम्पायन उवाच इत्युक्त्वा प्राद्रवद् भीतो रथात् प्रस्कन्द्य कुण्डली । त्यक्त्वा मानं च दर्प च विसृज्य सशरं धनु:
বৈশম্পায়নে ক’লে—এইদৰে কৈ কুণ্ডলধাৰী ৰাজকুমাৰে ৰথৰ পৰা জাঁপ মাৰি নামি, ভয়ত আতংকিত হৈ দৌৰি পলাই গ’ল। মান আৰু দৰ্প ত্যাগ কৰি, তীৰসহ ধনুখনো তাতেই এৰি দিলে।
Verse 29
बुह्न्नलोवाच नैष शूरै: स्मृतो धर्म: क्षत्रियस्य पलायनम् | श्रेयस्तु मरणं युद्धे न भीतस्यथ पलायनम्
বৃহন্নলায় ক’লে—ৰাজকুমাৰ! ক্ষত্ৰিয়ৰ যুদ্ধৰ পৰা পলাই যোৱা শূৰসকলৰ দৃষ্টিত ধৰ্ম নহয়। যুদ্ধত মৰণেই শ্ৰেয়; কিন্তু ভয়ত পলাই যোৱা কেতিয়াও শ্ৰেয় নহয়।
Verse 30
वैशम्पायन उवाच एवमुक्त्वा तु कौन्तेय: सो5वप्लुत्य रथोत्तमात् । तमन्वधावद्ू धावन्तं राजपुत्र॑ धनंजय:
বৈশম্পায়নে ক’লে—এইদৰে কৈ কৌন্তেয় সেই উত্তম ৰথৰ পৰা জাঁপ মাৰি নামিল; আৰু পলাই থকা ৰাজপুত্ৰৰ পিছে ধনঞ্জয় দৌৰি গ’ল।
Verse 31
दीर्घा वेणीं विधुन्वान: साधु रक्ते च वाससी । विधूय वेणीं धावन्तमजानन्तो<र्जुनं तदा
সেই দীঘল বেণীখন জোকাৰি, সুন্দৰ ৰঙা বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, বেণী উৰুৱাই দৌৰি আছিল; কিন্তু সেই সময়ত তেওঁলোকেও তাক অৰ্জুন বুলি চিনিব নোৱাৰিলে।
Verse 32
सैनिका: प्राहसन् केचित् तथारूपमवेक्ष्य तम् । त॑ं शीघ्रमभिधावन्तं सम्प्रेक्ष्य कुरवो5ब्रुवन्
তাক সেই ৰূপত দেখি কিছুমান সৈন্যে হাঁহি উঠিল। তাক দ্ৰুতগতিত তেওঁলোকৰ ফালে ধাৱি আহি থকা দেখি কৌৰৱসকলে ক’লে।
Verse 33
वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! ऐसा कहकर कुन्तीनन्दन धनंजय भी उस उत्तम रथसे कूद पड़े और भागते हुए राजकुमारको पकड़नेके लिये अपनी लंबी चोटी हिलाते और लाल रंगकी साड़ी एवं दुपट्टेको फहराते हुए उसके पीछे-पीछे दौड़े। उस समय चोटी हिला- हिलाकर दौड़ते हुए अर्जुनको उस रूपमें देखकर उन्हें न जाननेवाले कुछ सैनिक ठहाका मारकर हँसने लगे। उन्हें शीघ्र गतिसे दौड़ते देख कौरव आपसमें कहने लगे--- || ३०-- ३२ || क एष वेषसंच्छन्ञो भस्मन्येव हुताशन: । किंचिदस्य यथा पुंस: किंचिदस्य यथा स्त्रिय:
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে ৰাজন! এইদৰে কৈ কুন্তীনন্দন ধনঞ্জয়ো সেই উত্তম ৰথৰ পৰা জঁপিয়াই নামি, পলাই যোৱা ৰাজকুমাৰক ধৰিবলৈ নিজৰ দীঘল চুলি-বেণী দোলাই, ৰঙা শাৰী আৰু ওৰণি পিছফালে উৰুৱাই তাৰ পিছে পিছে দৌৰিলে। সেই বেশত বেণী দোলাই দৌৰোৱা অৰ্জুনক দেখি, যিসকলে তেওঁক চিনিব নোৱাৰিলে, তেনে কিছুমান সৈনিক ডাঙৰকৈ হাঁহি উঠিল। আৰু কৌৰৱসকলে তেওঁক ইমান দ্ৰুতগতিত দৌৰোৱা দেখি পৰস্পৰে ক’লে—“এইজন কোন, যি বেশত লুকাই আছে—ছাইৰ তলত লুকাই থকা জুইৰ দৰে? ইয়াত কিছুমান পুৰুষসদৃশ, কিছুমান স্ত্ৰীসদৃশ লক্ষণ দেখা যায়।”
Verse 34
सारूप्यमर्जुनस्येव क्लीबरूपं बिभर्ति च | तदेवैतच्छिरो ग्रीवं तौ बाहू परिघोपमौ । तद्वदेवास्य विक्रान्तं नायमन्यो धनंजयात्
যদিও তেওঁ নপুংসকৰ বেশ ধাৰণ কৰিছে, তথাপি তেওঁৰ ৰূপ একেবাৰে অৰ্জুনৰ দৰেই। এই একে শিৰ, এই একে গ্ৰীৱা, আৰু এই দুটা পৰিঘ সদৃশ বাহু—তেওঁৰ পৰাক্ৰমো তেনেকুৱাই। ধনঞ্জয় (অৰ্জুন) বাদে তেওঁ আন কোনো নহয়।
Verse 35
“इसका स्वरूप तो अर्जुनसे मिलता-जुलता है; किंतु वेषभूषा इसने नपुंसकों-जैसी बना रखी है। देखो न, वही अर्जुन-जैसा सिर है, वैसी ही ग्रीवा है, वे ही परिघ-जैसी मोटी भुजाएँ हैं और उन्हींके समान इसकी चाल-ढाल है; अत: यह अर्जुनके सिवा दूसरा कोई नहीं है ।।
ইয়াৰ ৰূপটো অৰ্জুনৰ সৈতে মিল খায়; কিন্তু তেওঁ নপুংসকৰ সাজ-সজ্জা ধাৰণ কৰিছে। চাওক—সেই একে অৰ্জুন-সদৃশ শিৰ, সেই একে গ্ৰীৱা, পৰিঘ সদৃশ ডাঠ বাহু, আৰু সেই একে চাল-চলন; সেয়ে অৰ্জুন বাদে তেওঁ আন কোনো নহয়। মানুহৰ মাজত ধনঞ্জয়ৰ স্থান যেনেকৈ, দেৱতাৰ মাজত দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰৰ স্থান তেনেকৈ। ধনঞ্জয় বাদে জগতত আন কোন বীৰ আছে, যি একাই আহি আমাৰ সন্মুখীন হ’ব?
Verse 36
एक: पुत्रो विराटस्य शून्ये संनिहित: पुरे । स एष किल निर्यातो बालभावान्न पौरुषात्
বিৰাটৰ প্ৰায় শূন্য নগৰত পাহাৰাৰ বাবে তেওঁৰ এজন পুত্ৰকেই থৈ যোৱা হৈছিল। সেই যুবকেই, যেন লাগে, আমাৰ সন্মুখীন হ’বলৈ বাহিৰ ওলাই আহিছে—পুৰুষাৰ্থৰ প্ৰেৰণা নহয়, বালসুলভ অপ্রৌঢ়তাৰ বশত।
Verse 37
इस प्रकार श्रीमह्या भारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तर दिशाकी ओरसे गौओके अपहरण के प्रसंगमें राजकुमार उत्तरका युद्धके लिये प्रस्थानविषयक सैंतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
নিশ্চয়কৈ, ছদ্মবেশে লুকাই গোপনে বিচৰণ কৰা পাৰ্থ অৰ্জুনক সাৰথি কৰি উত্তৰে নগৰৰ বাহিৰলৈ ওলাই গৈছিল।
Verse 38
स नो मन्यामहे दृष्टवा भीत एष पलायते । त॑ नूनमेष धावन्तं जिघृक्षति धनंजय:,“मालूम होता है, हमलोगोंको देखकर यह बहुत डर गया है; इसीलिये भागा जाता है और ये अर्जुन अवश्य ही उस भागते हुए राजकुमारको पकड़ लाना चाहते हैं! (गाण्डीवं पुनरादातुमुपायात् तां शर्मीं प्रति ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে—“আমাক দেখি সি ভয় খাই পলাইছে; সেয়ে ধনঞ্জয় (অর্জুন) নিশ্চয়েই পলাই থকা সেই ৰাজকুমাৰক ধৰি আনিব বিচাৰে।”
Verse 39
वैशम्पायन उवाच इति सम कुरव: सर्वे विमृशन्तः पृथक् पृथक् । न च व्यवसितु किंचिदुत्तरं शकनुवन्ति ते
বৈশম্পায়নে ক’লে—এইদৰে সকলো কৌৰৱে পৃথক পৃথকভাৱে চিন্তা-ভাবনা কৰিলেও কোনো নিশ্চিত উত্তৰত উপনীত হ’ব নোৱাৰিলে।
Verse 40
छन्न तथा त॑ सत्रेण पाण्डवं प्रेक्ष्य भारत । वैशम्पायनजी कहते हैं--भारत! इस प्रकार सभी कौरव अलग-अलग विचार-विमर्श करते थे, किंतु छद्गमावेषमें छिपे हुए पाण्डुनन्दन अर्जुन तथा उत्तरको देखकर भी वे किसी निश्चयपर नहीं पहुँच पाते थे ।।
হে ভাৰত! এইদৰে কৌৰৱসকল নিজৰ কৌশলত আচ্ছন্ন হৈ, চকুৰ আগতে পাণ্ডৱক দেখিও কোনো দৃঢ় সিদ্ধান্তত উপনীত হ’ব নোৱাৰিলে।
Verse 41
सोर्डर्जुनेन परामृष्ट: पर्यदेवयदार्तवत् । बहुल कृपणं चैव विराटस्य सुतस्तदा
অর্জুনে ধৰি বশ কৰাত, সেই সময়ত বিরাটৰ পুত্ৰ অতি দীন হৈ, আর্তজনৰ দৰে বহুত কৰুণ বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 42
अर्जुनके द्वारा पकड़ लिये जानेपर विराटपुत्र उत्तर बड़ी दीनताके साथ आर्तकी भाँति विलाप करने लगा ।।
অর্জুনে ধৰি পেলোৱাত বিরাটপুত্ৰ উত্তৰ অতি দীন হৈ আর্তজনৰ দৰে বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে। উত্তৰে ক’লে—“কল্যাণী, সুমধ্যমা বৃহন্নলে! মোৰ কথা শুনা। ৰথখন শীঘ্ৰে উভতাই দিয়া; কিয়নো মানুহ জীয়াই থাকিলে পুনৰো মঙ্গল দেখা পায়।”
Verse 43
शातकुम्भस्य शुद्धस्य शतं निष्कान् ददामि ते । मणीनष्टौ च वैदूर्यान् हेमबद्धान् महाप्रभान्
উত্তৰে ক’লে—মই তোমাক শুদ্ধ শাতকুম্ভ সোণৰ এশ নিষ্ক দিছোঁ; আৰু সোণত বাঁধি থোৱা মহাপ্ৰভাৰে দীপ্তিমান আঠটা বৈদূৰ্য মণিও অৰ্ঘ্য দিছোঁ।
Verse 44
हेमदण्डप्रतिच्छन्नं रथ॑ युक्त च सुव्रतै: । मत्तांश्व दश मातड्न् मुज्च मां त्वं बृहन्नले
উত্তৰে ক’লে—সোণৰ দণ্ড-আবৰণে আচ্ছাদিত, উৎকৃষ্ট ঘোঁৰাৰে যুক্ত এটা ৰথো দিছোঁ; আৰু মদোন্মত্ত দহটা হাতীও। হে বৃহন্নলে! এই সকলো লোৱা—কিন্তু মোক এৰি দিয়া, মোক যাবলৈ দিয়া।
Verse 45
वैशम्पायन उवाच एवमादीनि वाक्यानि विलपन्तमचेतसम् । प्रहस्य पुरुषव्याप्रो रथस्यान्तिकमानयत्
বৈশম্পায়নে ক’লে—হে জনমেজয়! উত্তৰে এনেধৰণৰ কথা কৈ কৈ বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে আৰু বোধশক্তি হেৰুৱাবলৈ ধৰিলে। তেতিয়া পুৰুষব্যাঘ্ৰ অৰ্জুনে তাৰ কথাত হাঁহি তাক ৰথৰ ওচৰলৈ আনিলে।
Verse 46
अथैनमब्रवीत् पार्थों भयार्त॑ नष्टचेतसम् | यदि नोत्सहसे योदधुं शत्रुभि: शत्रुकर्षण । एहि मे त्वं हयान् यच्छ युध्यमानस्य शत्रुभि:
তেতিয়া পাৰ্থে ভয়াৰ্ত আৰু বোধহীন হোৱা তাক ক’লে—হে শত্রুকর্ষণ! যদি শত্রুৰ সৈতে যুঁজিবলৈ তোমাৰ সাহস নাথাকে, তেন্তে আহা; মই যুঁজোঁতে তুমি মোৰ ঘোঁৰাবোৰ সামলাবা।
Verse 47
जब वह भयसे आतुर होकर अपनी सुध-बुध खोने लगा तब अर्जुनने उससे कहा --“शत्रुनाशन! यदि तुम्हें शत्रुओंके साथ युद्ध करनेका उत्साह नहीं है तो चलो; मैं उनसे युद्ध करूँगा। तुम मेरे घोड़ोंकी बागडोर सँभालो ।।
বৈশম্পায়নে ক’লে—ভয়াৰ্ত হৈ সি মোহবশত যেতিয়া বোধশক্তি হেৰুৱাবলৈ ধৰিলে, তেতিয়া অৰ্জুনে তাক ক’লে—“শত্রুনাশন! যদি শত্রুৰ সৈতে যুঁজিবলৈ তোমাৰ উত্সাহ নাথাকে, তেন্তে আহা; মই যুঁজিম। তুমি মোৰ ঘোঁৰাবোৰৰ লাগাম ধৰা। আহা, মোৰ বাহুবলৰ ৰক্ষাত থকা সেই ৰথ-সেনাৰ দিশে আমি আগবাঢ়ো—সেয়া ভয়ংকৰ, অত্যন্ত দুৰ্ধর্ষ, আৰু বীৰ মহাৰথীসকলে ৰক্ষা কৰি থকা।”
Verse 48
मा भैस्त्वं राजपुत्राग्रय क्षत्रियोडसि परंतप । कथं पुरुषशार्दूल शत्रुमध्ये विषीदसि
ৰাজপুত্ৰসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ, ভয় নকৰা। শত্ৰুসন্তাপকাৰী বীৰ, তুমি ক্ষত্ৰিয়। হে পুৰুষসিংহ, শত্ৰুমধ্যতে আহি তুমি কেনেকৈ বিষাদত পৰিছা? ৰাজপুত্ৰশিৰোমণি, য’ত বীৰ্য আৰু ধৰ্মৰ দাবী, তাত ভয়ত ডুবি যোৱা তোমাৰ বাবে শোভন নহয়।
Verse 49
अहं वै कुरुभियोंत्स्ये विजेष्यामि च ते पशून् | प्रविश्यैतद् रथानीकमप्रधृष्यं दुरासदम्,“देखो, मैं इस अतीव दुर्धर्ष तथा दुर्गम रथसेनामें घुसकर कौरवोंके साथ युद्ध करूँगा और तुम्हारे पशुओंको जीत लाऊँगा
চোৱা, মই কৌৰৱসকলৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিম আৰু তোমাৰ পশুবোৰ জয় কৰি উভতাই আনিম। আক্রমণ কৰিবলৈ দুৰ্ধর্ষ আৰু ওচৰ চাপিবলৈ দুৰাসদ এই ৰথসেনাত প্ৰৱেশ কৰি মই তেওঁলোকৰ সৈতে সমৰ কৰি তোমাৰ পাল উদ্ধাৰ কৰিম।
Verse 50
एवं ब्रुवाणो बीभत्सुर्वैराटिमपराजित: । समाश्चास्य मुहुर्त तमुत्तरं भरतर्षभ
এইদৰে কৈ অপৰাজিত বীভৎসু অৰ্জুনে, হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ জনমেজয়, বিৰাটপুত্ৰ উত্তৰক প্ৰায় দুটা মুহূৰ্ত ধৰি বুজাই ধৈৰ্য্য দিলে। তাৰপিছত উত্তৰক যুদ্ধৰ ইচ্ছাহীন, ভয়ত ব্যাকুল আৰু পলাই যাবলৈ অস্থিৰ দেখি সত্ত্বেও, ধৰ্ম আৰু পৰিস্থিতিৰ দাবী অনুসৰি, তেওঁ তাক ৰথত উঠাই বহুৱালে।
Verse 51
तत एन विचेष्टन्तमकामं भयपीडितम् | रथमारोपयामास पार्थ: प्रहरतां वर:
তেতিয়া প্ৰহাৰকাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ পাৰ্থ অৰ্জুনে, যুদ্ধৰ ইচ্ছাহীন, ভয়ত পীড়িত আৰু পলাই যাবলৈ ছটফট কৰা উত্তৰক ৰথত উঠাই বহুৱালে।
Verse 496
यन्ता भव नरश्रेष्ठ योत्स्येडहं कुरुभि: सह । “नरश्रेष्ठट तुम केवल मेरे सारथि बनकर बैठे रहो। इन कौरवोंके साथ युद्ध तो मैं करूँगा”
হে নৰশ্ৰেষ্ঠ, তুমি কেৱল মোৰ সাৰথি হৈ থাক; এই কৌৰৱসকলৰ সৈতে যুদ্ধ মই-ই কৰিম।
Frequently Asked Questions
Uttara fears that touching the tree-bound bundle—rumored to be a corpse—would violate kṣatriya propriety and ritual purity, potentially damaging his social acceptability; the dilemma is whether urgent duty can justify contact with suspected impurity.
Bṛhannadā prioritizes informed judgment over rumor and aligns action with duty: he clarifies that no corpse is present and directs retrieval of the rightful weapons, modeling how ethical hesitation can be resolved by verification and responsibility.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter’s meta-function is structural—reintroducing the Pāṇḍavas’ martial identity through a formal identification of arms and establishing readiness for subsequent defensive engagement.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.