Adhyaya 64

Verse 1

अत्-#-#क+ चतु:षष्टितमो<5 ध्याय: दुर्योधनका संजयके सम्मुख विलाप और वाहकोंद्वारा अपने साथियोको संदेश भेजना धृतराष्ट्र रवाच अधिष्ित: पदा मूर्थ्नि भग्नसक्थो महीं गत: । शौटीर्यमानी पुत्रो मे किमभाषत संजय

ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে—সঞ্জয়! যেতিয়া জাঁঘ ভাঙি মোৰ পুত্ৰ মাটিত পৰি গ’ল আৰু ভীমসেনে তাৰ মূৰত পা থ’লে, তেতিয়া সি কি ক’লে? সি নিজৰ শৌৰ্যত অতি অভিমানী আছিল। সেই ৰণভূমিত ঘোৰ বিপদত পৰি দুৰ্যোধনে কোন কথা উচ্চাৰণ কৰিলে?

Verse 2

अत्यर्थ कोपनो राजा जातवैरश्न पाण्डुषु व्यसन परमं प्राप्त: किमाह परमाहवे

বৈশম্পায়ন ক’লে—পাণ্ডৱসকলৰ প্ৰতি জন্মজাত বৈৰ ধৰি থকা, অতি ক্ৰোধী ৰজা দুৰ্যোধন সেই পৰম যুঁজত চূড়ান্ত বিপদত পতিত হৈছিল। তেতিয়া সি কি ক’লে?

Verse 3

संजय उवाच शृणु राजन प्रवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप । राज्ञा यदुक्त भग्नेन तस्मिन्‌ व्यसन आगते

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন, হে নৰাধিপ! শুনা; যি ঘটিছিল ঠিক তেনেকৈয়ে মই ক’ম। সেই বিপদ আহি পৰোঁতে, ভগ্ন অৱস্থাত থকা সেই ৰজাই যি কৈছিল, সেয়া মই বৰ্ণনা কৰিম।

Verse 4

संजयने कहा--राजन्‌! सुनिये। नरेश्वर! उस भारी संकटमें पड़ जानेपर टूटी जाँघवाले राजा दुर्योधनने जो कुछ कहा था, वह सब वृत्तान्त यथार्थरूपसे बता रहा हूँ ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! শুনা। হে নৰেশ্বৰ! সেই ঘোৰ সংকটত পৰি, জাঁঘ ভঙা ৰজা দুৰ্যোধনে যি কৈছিল, সেয়া মই সকলো যথাৰ্থকৈ বৰ্ণনা কৰোঁ। জাঁঘ ভাঙি সেই নৃপ মাটিত পৰি ধূলিৰে আচ্ছন্ন হ’ল। তাত নিজৰ এলোমেলো কেশ গুছাই গুছাই সি দহো দিশলৈ চাই থাকিল। তাৰপিছত জ্যেষ্ঠ পাণ্ডৱক গৰিহণা কৰি এক কটুক নিশ্বাস এৰি এইদৰে ক’লে।

Verse 5

केशान्‌ नियम्य यत्नेन नि:श्वसन्नुरगो यथा । संरम्भाश्रुपरीताभ्यां नेत्राभ्यामभिवीक्ष्य माम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—সিয়ে যত্ন কৰি নিজৰ কেশ সংযত কৰিলে; সাপৰ দৰে গম্ভীৰ নিশ্বাস লৈ, তীব্ৰ উদ্ৰেকৰ পৰা উঠা অশ্ৰুৰে ভৰা চকুৰে মোক চালে।

Verse 6

बाहू धरण्यां निष्पिष्य सुदुर्मत्त इव द्विप: । प्रकीर्णान्‌ मूर्थजान्‌ धुन्वन्‌ दन्तैर्दन्तानुपस्पृशन्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—উন্মত্ত হাতীৰ দৰে সিয়ে মাটিত বাহু চেপি পিষিলে; এলোমেলো কেশ জোকাৰি, দাঁতে দাঁত ঘঁহি কিড়মিড় কৰিলে।

Verse 7

भीष्मे शान्तनवे नाथे कर्णे शस्त्रभृतां वरे

সঞ্জয়ে ক’লে—যেতিয়া শান্তনুপুত্ৰ ভীষ্ম, সেই নাথ আৰু ৰক্ষক, আৰু অস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ কৰ্ণ (নেতৃত্বত) আছিল—

Verse 8

गौतमे शकुनौ चापि द्रोणे चास्त्रभृतां वरे । अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि

সঞ্জয়ে ক’লে—গৌতম, শকুনি, আৰু অস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ দ্ৰোণ; তদ্ৰূপ অশ্বত্থামা, শল্য আৰু বীৰ কৃতবর্মাও (আছিল)—

Verse 9

इमामवस्थां प्राप्तोडस्मि कालो हि दुरतिक्रम: । 'शान्तनुनन्दन भीष्म, अस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ कर्ण, कृपाचार्य, शकुनि, अस्त्रधारियोंमें सर्वश्रेष्ठ द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा, शूरवीर शल्य तथा कृतवर्मा मेरे रक्षक थे तो भी मैं इस दशाको आ पहुँचा। निश्चय ही कालका उल्लंघन करना किसीके लिये भी अत्यन्त कठिन है।।

সঞ্জয়ে ক’লে—মই এই অৱস্থালৈ আহি পৰিছোঁ; কিয়নো কালক অতিক্ৰম কৰা সত্যই দুঃসাধ্য। শান্তনুপুত্ৰ ভীষ্ম, অস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ কৰ্ণ, আচার্য কৃপ, শকুনি, আৰু অস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ দ্ৰোণাচাৰ্য, অশ্বত্থামা, বীৰ শল্য আৰু কৃতবর্মা—এঁৱে মোৰ ৰক্ষক আছিল; তথাপি মই এই দশালৈ পতিত হ’লোঁ। কালের সীমা কোনোয়ে লংঘিব নোৱাৰে। একাদশ অক্ষৌহিণীৰ সেনাপতি আছিলোঁ মই—এই অৱস্থালৈ আহি পৰিলোঁ।

Verse 10

आखूयातव्यं मदीयानां ये5स्मिन्‌ जीवन्ति संयुगे

সঞ্জয়ে ক’লে—এই যুদ্ধত আমাৰ পক্ষৰ যিসকল এতিয়াও জীৱিত আছে, তেওঁলোকৰ সংবাদ অৱশ্যেই জনাব লাগিব।

Verse 11

बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवै:

সঞ্জয়ে ক’লে—নিশ্চয়েই পাণ্ডৱসকলে বহু নিষ্ঠুৰ আৰু নিৰ্দয় কৰ্ম কৰিছে।

Verse 12

इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसै: पाण्डवै: कृतम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—ইয়াও অপকীৰ্তি আনিব পৰা কৰ্ম; নিষ্ঠুৰ পাণ্ডৱসকলে ইয়াক কৰিছে।

Verse 13

का प्रीति: सत्त्वयुक्तस्य कृत्वोपधिकृतं जयम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—যি সত্ত্বধৰ্মত স্থিত, সি যদি কৃত্ৰিম শর্ত আৰু গুপ্ত কৌশল আশ্ৰয় কৰি জয় লাভ কৰে, তেন্তে তাৰ কি প্ৰীতি হ’ব?

Verse 14

अधर्मेण जयं लब्ध्वा को नु हृष्येत पण्डित:

সঞ্জয়ে ক’লে—অধৰ্মেৰে জয় লাভ কৰি কোন পণ্ডিত সঁচাকৈ হৰ্ষিত হ’ব? ধৰ্ম আৰু তাৰ ফল জানোতা লোকৰ বাবে অধৰ্মজিত জয় প্ৰকৃত সন্তোষৰ কাৰণ হ’ব নোৱাৰে।

Verse 15

किन्नु चित्रमितस्त्वद्य भग्नसक्थस्य यन्मम

সঞ্জয়ে ক’লে—আজি ইয়াত আশ্চৰ্য কি? মোৰ উৰু ভাঙি গৈছে, তথাপি মই এই অৱস্থাত আছোঁ—ইয়াত নৱল কি?

Verse 16

प्रतपन्तं श्रिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु

সঞ্জয়ে ক’লে—(সেয়া) পৰাক্ৰমে দীপ্ত, শ্ৰীয়ে অনুগৃহীত, আৰু নিজৰ বন্ধুসকলৰ মাজত বিচৰণ কৰি আছিল।

Verse 17

अभिशनज्ञौ युद्धधर्मस्य मम माता पिता च मे

সঞ্জয়ে ক’লে—মোৰ মাতা-পিতা যুদ্ধধৰ্মত সুপণ্ডিত। মোৰ মৃত্যুৰ সংবাদ শুনিলে তেওঁলোক দুয়ো শোকে ব্যাকুল হ’ব। মোৰ অনুৰোধত তেওঁলোকক এই বাৰ্তা দিবা—মই যজ্ঞ সম্পাদন কৰিছোঁ, যিসকল পোষণযোগ্য তেওঁলোকক ৰক্ষা কৰিছোঁ, আৰু সমুদ্ৰ-পর্যন্ত পৃথিৱীক সুশাসনে শাসন কৰিছোঁ।

Verse 18

तौ हि संजय दुःखार्तो विज्ञाप्यौ वचनाद्धि मे । इष्टं भृत्या भृता: सम्यग्‌ भू: प्रशास्ता ससागरा

সঞ্জয়ে ক’লে—হে সঞ্জয়, মোৰ মৃত্যুৰ সংবাদ শুনিলে সেই দুয়ো মাতা-পিতা নিশ্চয় দুঃখে আর্ত হ’ব। সেয়ে মোৰ কথামতে তেওঁলোকক জনাবা—মই বিধিমতে যজ্ঞ সম্পাদন কৰিছোঁ, আশ্ৰিতসকলক ভালদৰে পোষণ কৰিছোঁ, আৰু সমুদ্ৰসহ পৃথিৱীক উত্তমভাৱে শাসন কৰিছোঁ।

Verse 19

मूर्थ्नि स्थितममित्राणां जीवतामेव संजय । दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च प्रियं कृतम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—হে সঞ্জয়, শত্রুসকল জীয়াই থাকোঁতেই মই তেওঁলোকৰ মূৰ ওপৰত স্থিত আছিলোঁ—অৰ্থাৎ তেওঁলোকৰ ওপৰত প্ৰভুত্ব ৰাখিছিলোঁ। মই সামৰ্থ্য অনুসাৰে ভাগ-বাটোয়াৰা আৰু দান দিছোঁ, আৰু বন্ধুদেরো প্ৰিয় সাধন কৰিছোঁ।

Verse 20

मानिता बान्धवा: सर्वे वश्य: सम्पूजितो जन:

সঞ্জয়ে ক’লে—“সকলো আত্মীয়-স্বজনক যথোচিত সন্মান দিয়া হ’ল, আৰু প্ৰজাক বশত ৰাখিলেও তেওঁলোকক পূৰ্ণ আদৰে সৎকাৰ কৰি যথাযথভাৱে গ্ৰহণ কৰা হ’ল।”

Verse 21

त्रितयं सेवितं सर्व को नु स्वन्ततरो मया । “मैंने सभी बन्धु-बान्धवोंको सम्मान दिया। अपनी आज्ञाके अधीन रहनेवाले लोगोंका सत्कार किया और धर्म, अर्थ एवं काम सबका सेवन कर लिया। मेरे समान सुन्दर अन्त किसका हुआ होगा? ।।

“ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম—এই ত্ৰয়ী মই সম্পূৰ্ণভাবে সাধন কৰিলোঁ; তেন্তে মোৰ দৰে শোভন অন্ত আৰু কাৰ হ’ব? নৃপমুখ্যসকলৰ মাজতো যি মান অতি দুৰ্লভ, সেয়া আজ্ঞাপালনৰ ফলত মই লাভ কৰিলোঁ।”

Verse 22

यातानि परराष्ट्राणि नूपा भुक्ताश्च दासवत्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—“তেওঁলোকে পৰৰাজ্যলৈ গৈছে, আৰু তাত দাসৰ দৰে ব্যৱহৃত হৈছে—আশ্ৰিত কৰি শোষিত হৈছে।”

Verse 23

अधीतं विधिवदू दत्तं प्राप्तमायुर्निरामयम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—“মই বিধিমতে অধ্যয়ন কৰিলোঁ, যথাবিধি দান দিলোঁ আৰু ৰোগমুক্ত দীঘলীয়া আয়ু লাভ কৰিলোঁ। হে বিভো, সৌভাগ্যবশতঃ বিপুল ৰাজলক্ষ্মী মোৰেই আছিল; মোৰ মৃত্যুৰ পাছতেই সেয়া আনৰ হাতলৈ গ’ল।”

Verse 24

स्वर्मेण जिता लोका: को नु स्वन्ततरो मया । दिष्ट्या नाहं जित: संख्ये परान्‌ प्रेष्यवदाश्रित:

সঞ্জয়ে ক’লে—“মোৰ নিজৰ আচৰণেৰে মই স্বৰ্গলোক জয় কৰিলোঁ—মোৰ চেয়ে অধিক আত্মসংযমী কোন? সৌভাগ্যবশতঃ মই যুদ্ধত পৰাজিত হোৱা নাই, আৰু দাসৰ দৰে আনৰ আশ্ৰয়তো থাকিব লগা হোৱা নাই।”

Verse 25

यदि क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुतिष्ठताम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে: “যিসকলে কেৱল ‘ক্ষত্ৰিয়-বন্ধু’ হৈও যোদ্ধাৰ স্থান দাবী কৰে, সিহঁতে যদি সঁচাকৈ নিজৰ স্বধৰ্ম পালন কৰিলেহেঁতেন…”

Verse 26

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो वैरात्‌ प्राकृतवज्जित:

সঞ্জয়ে ক’লে: “দৈৱকৃপাৰে মই বৈৰবশত পিছুৱাই যোৱা নাই; নীচ, সাধাৰণ লোকৰ দৰে আচৰণো কৰা নাই।”

Verse 27

सुप्तं वाथ प्रमत्तं वा यथा हन्याद्‌ विषेण वा

সঞ্জয়ে ক’লে: “যেনেকৈ কোনোবাই শুই থকা বা অসাৱধান মানুহক আঘাত কৰি বধ কৰে—অথবা বিষেৰে নাশ কৰে—তেনেকৈয়ে এই বধৰ পদ্ধতি কোৱা হয়,” অৰ্থাৎ খোলা যুদ্ধৰ ক্ষত্ৰধৰ্ম ভংগ কৰা নিন্দনীয়, গোপন কৃত্য।

Verse 28

अश्वत्थामा महाभाग: कृतवर्मा च सात्वत:

সঞ্জয়ে ক’লে: তাত মহাভাগ অশ্বত্থামা আৰু সাত্বত বংশৰ কৃতৱৰ্মাও আছিল—যুদ্ধোত্তৰ ঘটনাপ্ৰবাহৰ মুখ্য কৰ্তা; য’ত আনুগত্য আৰু হিংসাৰ অৱশিষ্ট ছাঁই আগলৈ সিদ্ধান্ত আৰু পৰিণাম গঢ়ে।

Verse 29

अधर्मेण प्रवृत्तानां पाण्डवानामनेकश:

সঞ্জয়ে ক’লে: “বহু প্ৰকাৰে পাণ্ডৱসকল—অধৰ্মৰ পথত প্ৰবৃত্ত হৈ—…”

Verse 30

वार्तिकांश्षाब्रवीद्‌ राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रम:

সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া আপোনাৰ সত্যপৰাক্ৰমী পুত্ৰ ৰজাই ক’লে—“সাৰ্থ হেৰুৱা পথিকৰ দৰে মই তেওঁলোকৰ পিছফালে অনুসৰণ কৰিম।”

Verse 31

अधर्माद्‌ भीमसेनेन निहतो<हं यथा रणे । सोऊ हं द्रोणं स्वर्गगतं कर्णशल्यावुभौ तथा

ৰণত ভীমসেনে অধৰ্মেৰে মোক নিধন কৰিলে। সেয়ে মই স্বৰ্গগত দ্ৰোণক, আৰু তদ্ৰূপ কৰ্ণ আৰু শল্য—এই দুয়োক—দেখিবলৈ গৈ আছোঁ।

Verse 32

वृषसेनं महावीर्य शकुनिं चापि सौबलम्‌ । जलसन्ध॑ महावीर्य भगदत्तं च पार्थिवम्‌

তাত মহাবীৰ্য বৃষসেন, সৌবলপুত্ৰ শকুনি, মহাপৰাক্ৰমী জলসন্ধ আৰু ৰজা ভগদত্তো আছে।

Verse 33

सोमदत्तं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम्‌ । दुःशासनपुरोगांश्न भ्रातृनात्मसमांस्तथा

তাত মহাধনুৰ্ধৰ সোমদত্ত, সিন্ধুৰাজ জয়দ্ৰথ, আৰু দুঃশাসন আগত থাকি মোৰ ভ্ৰাতৃগণো—পৰাক্ৰমত মোৰ সমান—আছে।

Verse 34

दौ:शासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजावुभौ । एतांश्वान्यांश्व सुबहून्‌ मदीयांश्व सहस्रश:

তাত দুঃশাসনৰ বিক্ৰান্ত পুত্ৰ, লক্ষ্মণ, আৰু মোৰ দুয়ো পুত্ৰ—এই সকলো; আৰু ইয়াৰ উপৰিও মোৰ পক্ষৰ বহু আন—সহস্ৰ সহস্ৰ যোদ্ধা (তাত আছে)।

Verse 35

कर्थ॑ भ्रातृन्‌ हतान्‌ श्र॒त्वा भर्तारं च स्‍्वसा मम

সঞ্জয়ে ক’লে—মোৰ ভগ্নীয়ে ভাতৃসকল নিহত হোৱা আৰু স্বামীও পতিত হোৱা সংবাদ শুনি কেনেকৈ উত্তৰ দিলে?

Verse 36

स्‍्नुषाभि: प्रस्नुषाभिश् वृद्धो राजा पिता मम

সঞ্জয়ে ক’লে—মোৰ বৃদ্ধ পিতা, ৰজা, বোৱাৰী আৰু নাতিবোৱাৰীসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত আছিল।

Verse 37

नूनं लक्ष्मणमातापि हतपुत्रा हतेश्वरा

সঞ্জয়ে ক’লে—নিশ্চয় লক্ষ্মণৰ মাতাও—পুত্ৰহাৰা আৰু স্বামীহাৰা—শোকাঘাতে পতিত হৈছে।

Verse 38

यदि जानाति चार्वाक: परिव्राड्‌ वाग्विशारद:

সঞ্জয়ে ক’লে—যদি বাক্‌নিপুণ সেই পৰিব্ৰাজক চাৰ্বাকে সঁচাকৈ (এই বিষয়) জানে…

Verse 39

समन्तपज्चके पुण्ये त्रिषु लोकेषु विश्वरुते

সঞ্জয়ে ক’লে—তিনিও লোকত বিশ্ববিখ্যাত সেই পুণ্য সমন্তপঞ্চকত,

Verse 40

ततो जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि मारिष

তেতিয়া, হে মাৰিষ, সহস্ৰ সহস্ৰ লোকৰ চকু অশ্ৰুৰে ভৰি উঠিল।

Verse 41

ससागरवना घोरा पृथिवी सचराचरा

সঞ্জয়ে ক’লে—সাগৰ আৰু বনসহ, চল-অচল সকলোকে লৈ সেই ভয়ংকৰ পৃথিৱী যেন আতংকত কঁপি উঠিল।

Verse 42

ते द्रोणपुत्रमासाद्य यथावृत्तं नयवेदयन्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই দূতসকলে দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাৰ ওচৰলৈ গৈ যি ঘটিছিল তাকেই যথাৰ্থভাৱে সম্পূৰ্ণ বৃত্তান্ত জনালে—গদাযুদ্ধত ভীমসেন কেনেকৈ আচৰণ কৰিছিল আৰু ৰজাক কেনেদৰে ভূমিসাৎ কৰা হৈছিল। এই সংবাদ দি তেওঁলোক দুঃখত দগ্ধ হৈ বহু সময় চিন্তাত নিমগ্ন ৰ’ল; তাৰপিছত শোকত ব্যাকুল আৰু আৰ্ত হৈ যিদৰে আহিছিল তিদৰে গুচি গ’ল।

Verse 43

व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्थ च पातनम्‌ | तदाख्याय तत: सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰত! গদাযুদ্ধৰ আচৰণ আৰু ৰজাৰ পতন—এই সকলো দ্ৰোণপুত্ৰক জনাই সেই বাৰ্তাবাহকসকল দুঃখত সন্তপ্ত, শোকত আঘাতপ্ৰাপ্তচিত্ত হৈ দীৰ্ঘ সময় চিন্তাত নিমগ্ন ৰ’ল; তাৰপিছত আৰ্ত আৰু ব্যাকুল হৈ যিদৰে আহিছিল তিদৰে গুচি গ’ল।

Verse 63

गर्हयन्‌ पाण्डवं ज्येष्ठं नि:श्वस्पेदमथाब्रवीत्‌ । राजन्‌! जब कौरव-नरेशकी जाँघें टूट गयीं तब वह धरतीपर गिरकर धूलमें सन गया। फिर बिखरे हुए बालोंको समेटता हुआ वहाँ दसों दिशाओंकी ओर देखने लगा। बड़े प्रयत्नसे अपने बालोंको बाँधकर सर्पके समान फुफकारते हुए उसने रोष और आँसुओंसे भरे हुए नेत्रोंद्वारा मेरी ओर देखा। इसके बाद दोनों भुजाओंको पृथ्वीपर रगड़कर मदोन्मत्त गजराजके समान अपने बिखरे केशोंको हिलाता

সঞ্জয়ে ক’লে—জ্যেষ্ঠ পাণ্ডৱক গৰিহণা কৰি সি গভীৰ নিশ্বাস এৰি তাৰপিছত ক’লে। কৌৰৱ-নৰেশৰ উৰু ভাঙি যেতিয়া সি ভূমিত পৰি ধূলিত লথপথ হ’ল, তেতিয়া সি ছিটিকি থকা কেশ সাৱৰি দহ দিশলৈ চাবলৈ ধৰিলে। বহু প্ৰয়াসে কেশ বান্ধি সাপৰ দৰে ফোঁসফোঁস কৰি, ক্ৰোধ আৰু অশ্ৰুৰে ভৰা চকুৰে সি মোৰ ফালে চালে। তাৰপিছত মদোন্মত্ত গজৰাজৰ দৰে দুয়ো বাহু পৃথিৱীত ঘঁহি, ছড়াই থকা কেশ জোকাৰি, দাঁত কটকটাই, জ্যেষ্ঠ পাণ্ডৱ যুধিষ্ঠিৰক নিন্দা কৰি, দীঘল নিশ্বাস লৈ এইদৰে ক’লে—

Verse 64

इति श्रीमहा भारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि दुर्योधनविलापे चतु:षष्टितमो<5ध्याय: ।। धड ।। इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वमें दुर्योधनका विलापविषयक चौसठवाँ अध्याय पूरा हुआ

সঞ্জয়ে ক’লে—এইদৰে পবিত্ৰ মহাভাৰতৰ শল্যপৰ্বৰ অন্তৰ্গত গদাপৰ্বত দুয্যোধনৰ বিলাপ-বিষয়ক চৌষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 93

काल प्राप्प महाबाहो न कश्िदतिवर्तते । “महाबाहो! मैं एक दिन ग्यारह अक्षौहिणी सेनाका स्वामी था; परंतु आज इस दशामें आ पड़ा हूँ। वास्तवमें कालको पाकर कोई उसका उल्लंघन नहीं कर सकता

সঞ্জয়ে ক’লে—হে মহাবাহো! কাল আহিলে কোনেও তাক অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰে। যি এদিন এগাৰ অক্ষৌহিণী সেনাৰ অধিপতি আছিল, সেয়ো আজি এনে অৱস্থালৈ পৰে; কিয়নো সঁচাকৈ কালের বিধান কোনেও লঙ্ঘন কৰিব নোৱাৰে।

Verse 106

यथाहं भीमसेनेन व्युत्क्रम्य समयं हतः । “मेरे पक्षके वीरोंमेंसे जो लोग इस युद्धमें जीवित बच गये हों, उन्हें यह बताना कि भीमसेनने किस तरह गदायुद्धके नियमका उल्लंघन करके मुझे मारा

সঞ্জয়ে ক’লে—মোৰ পক্ষৰ যিসকল বীৰ এই যুদ্ধত জীৱিত ৰ’ল, তেওঁলোকক ক’বাঁ—ভীমসেনে গদাযুদ্ধৰ নিৰ্ধাৰিত নিয়ম ভাঙি মোক কেনেকৈ বধ কৰিলে।

Verse 116

भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे द्रोणे च श्रीमति । 'पाण्डवोंने भूरिश्रवा, कर्ण, भीष्म तथा श्रीमान्‌ द्रोणाचार्यके प्रति बहुत-से नृशंस कार्य किये हैं

সঞ্জয়ে ক’লে—ভূৰিশ্ৰৱা, কৰ্ণ, ভীষ্ম আৰু শ্ৰীমান দ্ৰোণাচাৰ্যৰ প্ৰতি পাণ্ডৱসকলে বহু নৃশংস কৰ্ম কৰিছে।

Verse 126

येन ते सत्सु निर्वेद॑ गमिष्यन्ति हि मे मतिः । 'उन क्रूरकर्मा पाण्डवोंने यह भी अपनी अकीर्ति फैलानेवाला कर्म ही किया है, जिससे वे साधु पुरुषोंकी सभामें पश्चात्ताप करेंगे; ऐसा मेरा विश्वास है

সঞ্জয়ে ক’লে—মোৰ দৃঢ় বিশ্বাস এই যে, সেই ক্ৰূৰকৰ্মা পাণ্ডৱসকলে এনে কৰ্ম কৰিছে যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ কীৰ্তিত কলঙ্ক লাগিব; সৎপুৰুষৰ সভাত তেওঁলোক অনুতাপলৈ গতি কৰিব।

Verse 136

को वा समयके त्तारं बुध: सम्मन्तुमर्हति । “छलसे विजय पाकर किसी सत्त्वगुणी या शक्तिशाली पुरुषको क्या प्रसन्नता होगी? अथवा जो युद्धके नियमको भंग कर देता है, उसका सम्मान कौन विद्वान्‌ कर सकता है?

সঞ্জয়ে ক’লে—যি যুদ্ধৰ স্থিৰ কৰা নিয়ম ভংগ কৰে, তাক কোন জ্ঞানীয়ে সন্মানযোগ্য বুলি মানিব? ছলৰে বিজয় লাভ কৰিলে সত্ত্বগুণী বা শক্তিমান পুৰুষৰ কি সন্তোষ হ’ব? যি ৰণধৰ্ম ভাঙে, তাক কোন পণ্ডিতে যথাৰ্থভাৱে সন্মান কৰিব পাৰে?

Verse 143

यथा संहृष्यते पाप: पाण्डुपुत्रो वृकोदर: | “अधर्मसे विजय प्राप्त करके किस बुद्धिमान्‌ पुरुषको हर्ष होगा? जैसा कि पापी पाण्डुपुत्र भीमसेनको हो रहा है

সঞ্জয়ে ক’লে—অধৰ্মেৰে বিজয় লাভ কৰি কোন জ্ঞানী পুৰুষ আনন্দিত হ’ব? তথাপি পাপাত্মা পাণ্ডুপুত্ৰ বৃকোদৰ ভীমসেন তেনেকৈয়ে উল্লসিত হৈছে।

Verse 153

क्रुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिर: । “आज जब मेरी जाँघें टूट गयी हैं; ऐसी दशामें कुपित हुए भीमसेनने मेरे मस्तकको जो पैरसे ठुकराया है, इससे बढ़कर आश्वर्यकी बात और क्या हो सकती है?

সঞ্জয়ে ক’লে—ক্ৰুদ্ধ ভীমসেনে পাৱেৰে শিৰ মথি পেলালে। আজি মোৰ উৰু ভাঙি গৈছে; এনে অৱস্থাত পতিত মোক ক্ৰোধে ভীমসেনে পাৱেৰে মূৰত লাথি মাৰিলে—ইয়াতকৈ ডাঙৰ আশ্চৰ্য আৰু কি হ’ব পাৰে?

Verse 163

एवं कुर्यान्नरो यो हि स वै संजय पूजित: । “संजय! जो अपने तेजसे तप रहा हो

সঞ্জয়ে ক’লে—সঞ্জয়! যি পুৰুষ এনেদৰে আচৰণ কৰে, সেয়েই পূজিত হয়। শত্রু তেজে দীপ্ত, ৰাজলক্ষ্মীৰ অনুগ্ৰহে স্থিত আৰু নিজৰ বন্ধু-সহায়কৰ মাজত দণ্ডায়মান থাকিলে, বিধিমতে তাক মোকাবিলা কৰিব পাৰে কেৱল সত্য বীৰ। মৃতক আঘাত কৰাত মহত্ত্ব ক’ত?

Verse 193

अमित्रा बाधिता: सर्वे को नु स्वन्ततरो मया । “संजय! मैंने जीवित शत्रुओंके ही मस्तकपर पैर रखा। यथाशक्ति धनका दान और मित्रोंका प्रिय किया। साथ ही सम्पूर्ण शत्रुओंको सदा ही क्लेश पहुँचाया। संसारमें कौन ऐसा पुरुष है

সঞ্জয়ে ক’লে—মোৰ সকলো শত্রু দমন হৈছে; মোৰতকৈ অধিক সৌভাগ্যবান কোন? মই জীৱিত শত্রুৰ মস্তকৰ ওপৰতে পা ৰাখিছোঁ। যথাশক্তি ধন দান কৰিছোঁ, মিত্ৰৰ প্ৰিয় সাধন কৰিছোঁ; আৰু মোৰ সকলো বৈৰীক সদায় ক্লেশ দিছোঁ। এই জগতত মোৰ দৰে সুন্দৰ অন্ত কোন পুৰুষে লাভ কৰিছে?

Verse 213

आजानेयैस्तथा यात॑ को नु स्वन्ततरो मया । “बड़े-बड़े राजाओंपर हुक्म चलाया, अत्यन्त दुर्लभ सम्मान प्राप्त किया तथा आजानेय (अरबी) घोड़ोंपर सवारी की, मुझसे अच्छा अन्त और किसका हुआ होगा?

সঞ্জয়ে ক’লে— “ডাঙৰ-ডাঙৰ ৰজাসকলৰ ওপৰত আদেশ চলাইছোঁ, অতি দুৰ্লভ সন্মান লাভ কৰিছোঁ আৰু আজানেয় ঘোঁৰাত আৰোহণ কৰিছোঁ—তেন্তে মোৰতকৈ উত্তম অন্ত কাৰ হ’ব পাৰে?”

Verse 223

प्रियेभ्य: प्रकृतं साधु को नु स्वन्ततरो मया । “दूसरे राष्ट्रोपर आक्रमण किया और कितने ही राजाओंसे दासकी भाँति सेवाएँ लीं। जो अपने प्रिय व्यक्ति थे

সঞ্জয়ে ক’লে— “অন্য ৰাজ্যত আক্ৰমণ কৰি বহু ৰজাক দাসৰ দৰে সেৱা কৰাইছোঁ; তথাপি মোৰ প্ৰিয়জনসকলৰ সদায় মঙ্গলহে কৰিছোঁ—তেন্তে মোৰতকৈ উত্তম অন্ত কাৰ?”

Verse 243

दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीमृते त्वन्यगता विभो । “विधिवत्‌ वेदोंका स्वाध्याय किया

সঞ্জয়ে ক’লে— “হে মহাবলী! সৌভাগ্যবশত মোৰ বিপুল ৰাজলক্ষ্মী মোৰ মৃত্যুৰ পাছতহে আনৰ হাতলৈ গ’ল। মই বিধিপূৰ্বক বেদস্বাধ্যায় কৰিছোঁ, নানাবিধ দান দিছোঁ আৰু ৰোগৰহিত আয়ু লাভ কৰিছোঁ। ইয়াৰ ওপৰিও, ধৰ্মবলে পুণ্যলোকসমূহ জয় কৰিছোঁ—তেন্তে মোৰতকৈ উত্তম অন্ত কাৰ? সৌভাগ্য যে মই কেতিয়াও যুদ্ধে পৰাজিত হোৱা নাই, দাসৰ দৰে শত্রুৰ শৰণো লোৱা নাই; আৰু সৌভাগ্য যে মহান ৰাজঐশ্বৰ্য মোৰ অধীনতে আছিল, মোৰ পাছতহে আনৰ হ’ল।”

Verse 253

निधन तन्मया प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया । “अपने धर्मका पालन करनेवाले क्षत्रिय-बन्धुओंको जो अभीष्ट है, वैसी ही मृत्यु मुझे प्राप्त हुई है; अतः मुझसे अच्छा अन्त और किसका हुआ होगा?

সঞ্জয়ে ক’লে— “ক্ষত্ৰিয়ধৰ্ম পালন কৰা বান্ধৱসকলে যি ধৰণৰ মৃত্যু কামনা কৰে, তেনে মৃত্যুই মই লাভ কৰিছোঁ; সেয়ে মোৰতকৈ উত্তম অন্ত কাৰ?”

Verse 266

दिष्टया न विमतिं कांचिद्‌ भजित्वा तु पराजित: । /हर्षकी बात है कि मैं युद्धमें पीठ दिखाकर भागा नहीं। निम्नश्रेणीके मनुष्यकी भाँति हार मानकर वैरसे कभी पीछे नहीं हटा तथा कभी किसी दुर्विचारका आश्रय लेकर पराजित नहीं हुआ--यह भी मेरे लिये गौरवकी ही बात है

সঞ্জয়ে ক’লে— “ইয়াও সৌভাগ্য যে পৰাজিত হৈও মই কোনো ভ্ৰান্ত বা নিন্দনীয় সংকল্পৰ আশ্ৰয় লোৱা নাই। হাৰতেও মই পিঠ দেখুৱাই পলাই নাছিলোঁ; নীচ মানুহৰ দৰে আত্মসমৰ্পণ কৰি বৈৰ এৰি পিছু হটা নাছিলোঁ; কুটিল আৰু নিন্দনীয় দুৰ্বিচাৰ ধৰি ভাঙি পৰাও নাছিলোঁ—ইয়াও মোৰ গৌৰৱ।”

Verse 273

एवं व्युत्क्रान्तधर्मेण व्युत्क्रम्य समयं हत: । “जैसे कोई सोये अथवा पागल हुए मनुष्यको मार दे या धोखेसे जहर देकर किसीकी हत्या कर डाले

এইদৰে ধৰ্মচ্যুত হৈ আৰু গদাযুদ্ধৰ স্থিৰ কৰা নিয়ম ভংগ কৰি মোক নিপাতিত কৰা হ’ল।

Verse 286

कृप: शारद्वतश्वैव वक्तव्या वचनान्मम | “महाभाग अअश्वत्थामा, सात्वतवंशी कृतवर्मा तथा शरद्वानके पुत्र कृपाचार्य--इन सबको मेरी यह बात सुना देना

শৰদ্বানপুত্ৰ কৃপক মোৰ বাক্য ক’ব; তদ্ৰূপ মহাভাগ অশ্বত্থামা আৰু সাত্বতবংশীয় কৃতবর্মাকো—এই সকলোকে মোৰ এই বাৰ্তা পৌঁছাই দিওঁ।

Verse 296

विश्वासं समयघ्नानां न यूय॑ गन्तुमर्ह थ । 'पाण्डवोंने अधर्ममें प्रवृत्त होकर अनेकों बार युद्धकी मर्यादा तोड़ी है; अतः आपलोग कभी उनका विश्वास न करें"

যিসকলে প্ৰতিজ্ঞা আৰু নিয়ম ভংগ কৰে, তেওঁলোকৰ ওপৰত তোমালোকৰ বিশ্বাস কৰা উচিত নহয়; পাণ্ডৱসকলে অধৰ্মত প্ৰবৃত্ত হৈ বহুবার যুদ্ধ-মৰ্যাদা লঙ্ঘন কৰিছে—সেয়ে তেওঁলোকক কেতিয়াও বিশ্বাস নকৰিবা।

Verse 343

पृष्ठतोडनुगमिष्यामि सार्थहीनो यथाध्वग: । इसके बाद आपके सत्यपराक्रमी पुत्र राजा दुर्योधनने संदेशवाहक दूतोंसे इस प्रकार कहा-- 'भीमसेनने रणभूमिमें अधर्मसे मेरा वध किया है। अब मैं स्वर्गमें गये हुए द्रोणाचार्य

মই তেওঁলোকৰ পিছত পিছত যাম—যেনেকৈ নিজৰ কাফেলাৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হোৱা এজন পথিক।

Verse 356

रोखूयमाणा दु:खार्ता दुःशला सा भविष्यति | “हाय! अपने भाइयों और पतिकी मृत्युका समाचार सुनकर दुःखसे आतुर हो अत्यन्त रोदन करती हुई मेरी बहिन दुःशलाकी क्या दशा होगी?

হায়! ভায়েকেই আৰু স্বামীৰ মৃত্যুসংবাদ শুনিলে মোৰ ভনী দুঃশলা দুখত ব্যাকুল হৈ অবিৰাম বিলাপ কৰি কেনে অৱস্থালৈ নামিব!

Verse 363

गान्धारीसहितकश्नैव कां गतिं प्रतिपत्स्यति । “पुत्रों और पौत्रोंकी बिलखती हुई बहुओंके साथ मेरे बूढ़े पिता राजा धृतराष्ट्र माता गान्धारीसहित किस अवस्थाको पहुँच जायँगे?

গান্ধাৰীসহ তেওঁ কোন অৱস্থা—কোন গতি—প্ৰাপ্ত হ’ব?

Verse 373

विनाशं यास्यति क्षिप्रं कल्याणी पृथुलोचना । “निश्चय ही जिसके पति और पुत्र मारे गये हैं, वह कल्याणमयी विशाललोचना लक्ष्मणकी माता भी सारा समाचार सुनकर तुरंत ही प्राण दे देगी

কল্যাণী, বৃহৎ-নয়না সেই নাৰী শীঘ্ৰেই বিনাশলৈ যাব।

Verse 386

करिष्यति महाभागो श्रुवं चापचितिं मम । 'संन्यासीके वेषमें सब ओर घूमनेवाले प्रवचनकुशल चार्वाकको- यदि मेरी दशा ज्ञात हो जायगी तो वे महाभाग निश्चय ही मेरे वैरका बदला लेंगे

সেই মহাভাগ নিশ্চয়েই মোক যথোচিত প্ৰতিকার আৰু তৃপ্তি দিব।

Verse 393

अहं निधनमासाद्य लोकानू प्राप्स्यामि शाश्वतान्‌ | “तीनों लोकोंमें विख्यात पुण्यमय समन्त-पंचवकक्षेत्रमें मृत्युको प्राप्त होकर अब मैं सनातन लोकोंमें जाऊँगा'

মই মৃত্যু প্ৰাপ্ত হৈ শাশ্বত লোকসমূহ লাভ কৰিম।

Verse 403

प्रलापं नृपते: श्र॒त्वा व्यद्रवन्त दिशो दश । मान्यवर! राजा दुर्योधनका यह विलाप सुनकर हजारों मनुष्योंकी आँखोंमें आँसू भर आये और वे दसों दिशाओंमें भाग चले

ৰজাৰ বিলাপ শুনি তেওঁলোকে দহো দিশলৈ দৌৰি পলাই গ’ল।

Verse 413

चचालाथ सनिर्लहादा दिशश्वैवाविलाभवन्‌ । उस समय समुद्र, वन और चराचर प्राणियोंसहित यह पृथ्वी भयानक रूपसे हिलने लगी। सब ओर वज्रकी-सी गर्जना होने लगी और सारी दिशाएँ मलिन हो गयीं

তেতিয়া সাগৰ, বন আৰু সকলো চল-অচল প্ৰাণীৰ সৈতে এই পৃথিৱী ভয়ংকৰভাৱে কঁপিবলৈ ধৰিলে। চাৰিওফালে বজ্ৰসদৃশ গর্জন উঠিল আৰু সকলো দিশ মলিন আৰু ম্লান হৈ পৰিল।