Adhyaya 32

Verse 1

द्वात्रिशोड्थध्याय: कौरव-पाण्डव-सेनाओंका घमासान युद्ध

সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! নিজৰ সেনাৰ সেই বিনাশ ভীমসেন (বৃকোদৰ) সহ্য কৰিব নোৱাৰিলে। তেওঁ গুৰু দ্ৰোণক ষাঠি আৰু কৰ্ণক দহটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 2

तस्य द्रोण: शितैर्बाणैस्तीक्ष्णधारैरजिद्वागै: । जीवितान्तमभिप्रेप्सुर्मर्माण्याशु जघान ह

তেতিয়া দ্ৰোণাচাৰ্যই তীক্ষ্ণধাৰ, সোজা গতি থকা তীক্ষ্ণ বাণেৰে তৎক্ষণাৎ ভীমসেনৰ মর্মস্থানসমূহত আঘাত কৰিলে; তেওঁ তেওঁৰ প্ৰাণান্ত কৰিবলৈ উদ্যত আছিল।

Verse 3

आनन्तर्यमभिप्रेप्सु: षड्विंशत्या समार्पयत्‌ । कर्णो द्वादशभिर्बाणैरश्वृत्थामा च सप्तभि:

এই আঘাত-প্ৰতিআঘাতৰ ধাৰা অবিচ্ছিন্ন ৰাখিবলৈ দ্ৰোণাচাৰ্যই ভীমসেনক ছাব্বিশটা, কৰ্ণে বাৰটা আৰু অশ্বত্থামাই সাতটা শৰ নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 4

षड्भिद्दुर्योधनो राजा तत एनमथाकिरत्‌ । भीमसेनो<पि तानू सर्वान्‌ प्रत्यविध्यन्महाबल:

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত ৰজা দুঃশাসন নহয়, দুৰ্যোধনে ছয়টা শৰ নিক্ষেপ কৰি তাক আচ্ছন্ন কৰিলে। তাৰ উত্তৰত মহাবলী ভীমসেনে নিজৰ শৰৰে তেওঁলোক সকলোকে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 5

द्रोणं पडचाशतेषूणां कर्ण च दशभि: शरै: | दुर्योधन द्वादशभिद्रौणिमष्टाभिराशुगै:,उन्होंने द्रोणको पचास, कर्णको दस, दुर्योधनको बारह और अश्व॒त्थामाको आठ बाण मारे

সঞ্জয়ে ক’লে—তেওঁ দ্ৰোণক পঞ্চাশটা শৰ, কৰ্ণক দহটা, দুৰ্যোধনক বাৰটা আৰু দ্ৰোণপুত্ৰ অশ্বত্থামাক আঠটা তীব্ৰ শৰ মাৰিলে।

Verse 6

आयावं तुमुलं॑ कुर्वन्नभ्यवर्तत तान्‌ रणे । तस्मिन्‌ संत्यजति प्राणान्‌ मृत्युसाधारणीकृते

সঞ্জয়ে ক’লে—ভয়ংকৰ কোলাহল কৰি তেওঁ ৰণত তেওঁলোকৰ ফালে আগবাঢ়িল। সেই সময়ত, মৃত্যুৰ সমান অৱস্থালৈ গৈ প্ৰাণ ত্যাগ কৰিবলৈ উদ্যত হোৱাত, অজাতশত্রু যুধিষ্ঠিৰে নিজৰ যোদ্ধাসকলক আগবাঢ়িবলৈ আদেশ দিলে।

Verse 7

अजातशणत्रुस्तान्‌ योधान्‌ भीम॑ त्रातेत्यचोदयत्‌ । ते ययुर्भीमसेनस्य समीपममितौजस:

সঞ্জয়ে ক’লে—অজাতশত্রুয়ে সেই যোদ্ধাসকলক উদ্দীপিত কৰি ক’লে, “ভীমক ৰক্ষা কৰা।” এই আদেশ শুনি অমিতবীৰ্য বীৰসকল ভীমসেনৰ ওচৰলৈ গ’ল।

Verse 8

युयुधानप्रभृतयो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ | ते समेत्य सुसंरब्धा: सहिता: पुरुषर्षभा:

সঞ্জয়ে ক’লে—যুযুধান (সাত্যকি) আদি আৰু মাদ্ৰীপুত্ৰ পাণ্ডৱদ্বয় নকুল-সহদেৱ—সেই পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ বীৰসকল একেলগে গোট খালে। একত্ৰ হৈ উগ্ৰ ক্ৰোধে দ্ৰোণৰ সেনাব্যূহ বিদীৰ্ণ কৰাৰ সংকল্পে তেওঁলোকে আগবাঢ়িল।

Verse 9

महेष्वासवरैर्गुप्ता द्रोणानीकं बिभित्सव: । समापेतुर्महावीर्या भीमप्रभूतयो रथा:

সঞ্জয়ে ক’লে—শ্ৰেষ্ঠ মহাধনুৰ্ধৰসকলৰ দ্বাৰা সুৰক্ষিত দ্ৰোণাচাৰ্যৰ ব্যূহ ভেদ কৰিবৰ অভিপ্ৰায়ে ভীম প্ৰমুখ মহাবীৰ ৰথীসকল একেলগে ধাৱমান হ’ল। সাত্যকি, পাণ্ডুপুত্ৰসকল আৰু মাদ্ৰীপুত্ৰ নকুল-সহদেৱ—এই সকলো মহাৰথী উগ্ৰ ক্ৰোধ আৰু বীৰ-নিশ্চয়েৰে দ্ৰোণৰ সেনাৰ ওপৰত তুটিপড়িল।

Verse 10

तान्‌ प्रत्यगृह्नादव्यग्रो द्रोणोडपि रथिनां वर: । महारथानतिबलान्‌ वीरान्‌ समरयोधिन:

সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আচার্য দ্ৰোণে একো বিচলিত নোহোৱাকৈ, সমৰভূমিত আগবাঢ়ি অহা সেই অতিবলবান মহাৰথী বীৰসকলক প্ৰতিহত কৰিলে।

Verse 11

बाहां मृत्युभयं कृत्वा तावकान्‌ पाण्डवा ययु: । सादिन: सादिनो<भ्यघ्नंस्तथैव रथिनो रथान्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—পাণ্ডৱসকলে মৃত্যুভয়ক যেন বাহুৰ বাহিৰলৈ পেলাই দি তোমালোকৰ সৈন্যৰ ওপৰত ধাৱমান হ’ল। অশ্বাৰোহীয়ে অশ্বাৰোহীক আঘাত কৰিলে, আৰু ৰথীয়ে ৰথীৰ ওপৰতেই তুটিপড়িল।

Verse 12

आसीच्छक्त्यासिसम्पातो युद्धमासीत्‌ परश्वधै: । प्रकृष्टमसियुद्धं च बभूव कटुकोदयम्‌

সেই যুঁজত শক্তি আৰু খড়্গৰ মাৰাত্মক আঘাত চলিল; পৰশুৰে ভয়ংকৰ কটাকাটি মচিল। তৰোৱাল উলিয়াই এনে তীব্ৰ অসিযুদ্ধ বাঁধিল যে তাৰ তিক্ত পৰিণাম চকুৰ আগতেই প্ৰকাশ পাবলৈ ধৰিলে।

Verse 13

कुण्जराणां च सम्पाते युद्धमासीत्‌ सुदारुणम्‌ । अपतत्‌ कुज्जरादन्यो हयादन्यस्त्ववाकृशिरा:

সঞ্জয়ে ক’লে—হস্তীসকলৰ ঘন সংঘৰ্ষত অত্যন্ত দাৰুণ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল। কোনোবা হাতিৰ পৰা পৰি গ’ল, আৰু কোনোবা ঘোঁৰাৰ পৰা ছিটকি পৰি উল্টা মূৰে মাটিত আছড় খালে।

Verse 14

नरो बाणविनिर्भिन्नो रथादन्यक्ष मारिष । तत्रान्यस्य च सम्मर्दे पतितस्य विवर्मण:

সঞ্জয়ে ক’লে—হে মাৰিষ! বাণবিদ্ধ এজন যোদ্ধা অক্ষভগ্ন ৰথৰ পৰা তললৈ পৰি গ’ল। তাতেই যুদ্ধৰ ঘনসম্মৰ্দত আন এজনো বর্মহীন হৈ ভূমিত পতিত হ’ল।

Verse 15

अपरांश्चापरे5मृद्नन्‌ वारणा: पतितान्‌ नरान्‌

আৰু আন হাতীবোৰে পাল্টা কৰি পতিত আন মানুহবোৰক পিষি পেলাইছিল।

Verse 16

नरान्त्रै: केचिदपरे विषाणालग्नसंश्रयै:

কিছুমানৰ নাড়িভুঁড়ি বাহিৰলৈ ওলাই আহিছিল; আৰু কিছুমান আন শিঙত লাগি ধৰি তাতেই ওলমি আছিল।

Verse 17

कार्ष्णायसतनुत्राणान्‌ नराश्वरथकुञ्जरान्‌

তেওঁলোকে লৌহ-কবচে সুৰক্ষিত মানুহ, ঘোঁৰা, ৰথ আৰু হাতী দেখিলে।

Verse 18

गृध्रपत्राधिवासांसि शयनानि नराधिपा:

হে নৰাধিপসকল! তেওঁলোকৰ শয্যা আৰু বিশ্ৰামস্থান গৃধ্ৰৰ পাখিৰ আৱৰণেৰে আচ্ছাদিত আছিল।

Verse 19

हन्ति स्मात्र पिता पुत्र रथेनाभ्येत्य संयुगे

সঞ্জয়ে ক’লে—যুদ্ধৰ তীব্ৰ সংঘৰ্ষত পিতাই ৰথ হেঁচি সোজাকৈ আহি নিজৰ পুত্ৰক বধ কৰিলে; এই দৃশ্যই দেখুৱায় যুদ্ধ কেনেকৈ স্বাভাৱিক স্নেহ-বন্ধন উলটাই দিয়ে আৰু ধৰ্ম-মৰ্যাদাৰ সীমা কঠোৰ পৰীক্ষাত পেলায়।

Verse 20

पुत्रश्न पितरं मोहान्निर्मर्यादमवर्तत । वहाँ पिता रथके द्वारा युद्धके मैदानमें आकर पुत्रका ही वध कर डालता था और पुत्र भी मोहवश पिताके प्राण ले रहा था। इस प्रकार वहाँ मर्यादाशून्य युद्ध हो रहा था ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—মোহবশত পুত্ৰে সংযম ভাঙি পিতাৰ বিৰুদ্ধে উঠিল। তাত পিতা ৰথ লৈ ৰণভূমিত আহি নিজৰ পুত্ৰকেই বধ কৰিছিল, আৰু পুত্ৰও বিভ্ৰান্তিত পিতাৰ প্ৰাণ হৰণ কৰিছিল। এইদৰে তাত মৰ্যাদাহীন যুদ্ধ চলিছিল। ৰথ ভাঙিছিল, ধ্বজ ছিন্ন হৈছিল, আৰু ছত্ৰ মাটিত পৰি গৈছিল।

Verse 21

सासिर्बाहुर्निपतित: शिरश्छिन्न॑ं सकुण्डलम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তৰোৱাল হাতত, বাহু মেলি থকা অৱস্থাতেই সি ঢলি পৰিল; কুণ্ডলসহ তাৰ ছিন্ন মূৰো তললৈ পৰিল। ৰণভূমিত মৃত্যুৰ সন্মুখত বীৰত্বও, অলংকাৰো—দুয়োটাই অৰ্থহীন।

Verse 22

रथिना ताडितो नागो नाराचेनापतत्‌ क्षितौ

সঞ্জয়ে ক’লে—এজন ৰথীয়ে নাৰাচ বাণে গজৰাজক আঘাত কৰাত সি মাটিত ঢলি পৰিল। এইদৰে বলপ্ৰহাৰ আৰু অস্ত্ৰাঘাতত আৰোহীসহ বাহনসমূহ পতিত হ’বলৈ ধৰিলে; তাত মৰ্যাদাহীন, অতি ভয়ংকৰ আৰু মহৎ যুদ্ধ জ্বলি উঠিল।

Verse 23

सारोहश्चापतद्‌ वाजी गजेनाभ्याहतो भूशम्‌ | निर्मर्यादं महद्‌ युद्धमवर्तत सुदारुणम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—হাতীৰ বেগৱান আঘাতত ঘোঁৰা আৰোহীসহ গধুৰকৈ মাটিত পৰিল। এইদৰে তাত মৰ্যাদাহীন, মহৎ আৰু অতি দাৰুণ যুদ্ধ উগ্ৰ হৈ উঠিল।

Verse 24

हा तात हा पुत्र सखे क्वासि तिष्ठ क्व धावसि । प्रहराहर जहोन॑ स्मितक्ष्वेडितगर्जितै:

সঞ্জয়ে ক’লে—“হায় পিতা! হায় পুত্ৰ! হে সখা—তুমি ক’ত আছা? থিয় হওঁ; ক’লৈ দৌৰিছা? মাৰ, মাৰ!”—এইদৰে সিহঁতে বাৰে বাৰে চিঞৰি উঠিছিল; সংযত যদিও বিদ্ধকাৰী ধ্বনি, যুদ্ধনাদ আৰু গর্জনত—স্নেহো আছিল, লগতে যুদ্ধৰ নিৰ্দয় তৎক্ষণাৎ তাড়নাও।

Verse 25

इत्येवमुच्चरन्ति सम श्रूयन्ते विविधा गिर: । उस समय सभी सैनिक “हा तात! हा पुत्र! सखे! तुम कहाँ हो? ठहरो, कहाँ भागे जा रहे हो? मारो, लाओ, इसका वध कर डालो'--इस प्रकारकी बातें कह रहे थे। हास्य, उछल-कूद और गर्जनाके साथ उनके मुखसे नाना प्रकारकी बातें सुनायी देती थीं ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—এইদৰে নানা ধৰণৰ মাত একেলগে শুনা গৈছিল। সৈন্যসকলে ব্যাকুল হৈ “হায় পিতা! হায় পুত্ৰ! সখা! তুমি ক’ত? থিয় হওঁ; ক’লৈ পলাইছা? মাৰ, ধৰি ল’, একে বধ কৰ!” বুলি চিঞৰি আছিল। হাঁহি, জঁপিয়াই উঠা আৰু গর্জনৰ মাজত তেওঁলোকৰ মুখৰ পৰা নানান ধ্বনি উঠিছিল; আৰু মানুহ, ঘোঁৰা আৰু হাতীৰ তেজ ৰণভূমিত একেলগে মিহলি হৈ গ’ল।

Verse 26

चक्रेण चक्रमासाद्य वीरो वीरस्य संयुगे

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণৰ ঘনঘটাত এক বীৰে আন বীৰৰ ৰথচক্ৰক নিজৰ চক্ৰেৰে মুখামুখি ধৰিলে; অতি নিকট সংঘৰ্ষ—যেন যুদ্ধৰ কোলাহলত সন্মুখে সন্মুখে বল আৰু স্থৈৰ্যৰ পৰীক্ষা।

Verse 27

आसीतू्‌ केशपरामर्शों मुष्टियुद्धं च दारुणम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পিছত ভয়ংকৰ হাতাহাতি লাগিল; চুলি ধৰি টানাটানি আৰু মুষ্টিৰ ঘাঁয়ে দাৰুণ যুদ্ধ—যেন ক্ৰোধে সংযমক ঢাকি পেলালে।

Verse 28

तत्राच्छिद्यत शूरस्य सखड्‌गो बाहुरुद्यतः

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই যুদ্ধত এজন শূৰৰ খড়্গসহ ওপৰলৈ তোলা বাহু কাটি পেলোৱা হ’ল। আন এজনৰো ধনু-বাণ আৰু অঙ্কুশসহ বাহু খণ্ডিত হ’ল। তাত এজন সৈন্যে আনজনক মাতিছিল, আৰু আন কোনোবাই যুদ্ধৰ পৰা মুখ ঘূৰাই পলাই গৈছিল—যুদ্ধ দেহো ভাঙে, ধৈৰ্যও ভাঙে।

Verse 29

सथधनुश्चापरस्यापि सशर: साड्कुशस्तथा । आक्रोशदन्यमन्यो>त्र तथान्यो विमुखो<द्रवत्‌

সঞ্জয় ক’লে—সেই যুদ্ধত এজন শূৰৰ তৰোৱাল ধৰা ওপৰলৈ উঠা বাহু কাটি পেলোৱা হ’ল। আন এজনৰো ধনু, শৰ আৰু অঙ্কুশসহ বাহু ছিন্ন হ’ল। তাত এজন সৈনিক আনজনক চিঞৰি মাতিছিল, আৰু আন এজন যুদ্ধৰ পৰা মুখ ঘূৰাই ভয়তে পলাই গৈছিল।

Verse 30

अन्य: प्राप्तस्य चान्यस्य शिर: कायादपाहरत्‌ । सशब्दमद्रवच्चान्य: शब्दादन्यो5त्रसद्‌ भृशम्‌

আন এজন বীৰে সন্মুখলৈ অহা অন্য যোদ্ধাৰ মূৰ দেহৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰি পেলালে। সেয়া দেখি তৃতীয় এজন বীৰ ডাঙৰ কোলাহল কৰি পলাই গ’ল। তাৰ সেই আৰ্তনাদত আন এজন যোদ্ধা অত্যন্ত ভয় খালে।

Verse 31

स्वानन्यो5थ परानन्यो जघान निशितै: शरै: | गिरिशृड्रोपमश्चात्र नाराचेन निपातित:

তাৰ পিছত সি তীক্ষ্ণ শৰৰে কেতিয়াবা নিজৰ শত্রুবোৰক, কেতিয়াবা আনৰ শত্রুবোৰকো নিধন কৰি গৈ থাকিল। আৰু তাত পৰ্বতশৃঙ্গৰ দৰে অটল এজন যোদ্ধা নাৰাচ শৰৰে ভূমিত পৰিল।

Verse 32

तथैव रथिनं नाग: क्षरन्‌ गिरिरिवारुजन्‌,भरतनन्दन! दोनों ओरकी सेनाएँ अत्यन्त आहत होकर खूनसे लथपथ हो एक- दूसरीकी ओर देख रही थीं, इतनेहीमें सूर्यदेव अस्ताचलको जा पहुँचे। फिर तो वे दोनों ही धीरे-धीरे अपने-अपने शिविरकी ओर चल दीं ।।

সঞ্জয় ক’লে—হে ভৰতনন্দন! সেইদৰে সেই মহাৰথী, মানুহৰ মাজত গজৰাজৰ দৰে, ৰক্ত ঝৰাই পৰ্বতৰ ধাৰাৰ দৰে গর্জন কৰি ৰণত তৎপর আছিল। দুয়োপক্ষৰ সেনা গভীৰভাবে আঘাতপ্ৰাপ্ত আৰু ৰক্তে লথপথ হৈ পৰস্পৰৰ ফালে চাই মুখামুখি থিয় হৈ ৰ’ল। তেতিয়াই সূৰ্য অস্তাচললৈ গ’ল। তাৰ পিছত দুয়োপক্ষ ধীৰে ধীৰে নিজৰ নিজৰ শিবিৰলৈ উভতি গ’ল।

Verse 33

शूरान्‌ प्रहरतो दृष्टवा कृतास्त्रान्‌ रुधिरोक्षितान्‌

অস্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণ আৰু ৰক্তে সিক্ত শূৰসকলক প্ৰহাৰ কৰি থকা দেখি (দৃশ্য ভয়ংকৰ হৈ উঠিছিল)।

Verse 34

सर्वमाविग्नमभवतन्न प्राज्ञायत किड्चन

সঞ্জয়ে ক’লে—সকলো বিশৃঙ্খল হৈ পৰিল; একোৱেই স্পষ্টকৈ বুজা নগ’ল। যুদ্ধৰ নৈতিক কুঁৱাশাত বিবেক ভাঙি পৰিল, আৰু কোলাহলৰ মাজত নিশ্চিততা লুপ্ত হ’ল।

Verse 35

ततः: सेनापति: शीघ्रमयं काल इति ब्रुवन्‌

তাৰ পাছত সেনাপতিয়ে তৎক্ষণাৎ ক’লে—“এইটো কাল (মৃত্যু) নিজেই।” তেওঁ সেই কঠোৰ নিশ্চিততা প্ৰকাশ কৰিলে—যুদ্ধত নিয়তিৰ বল কেতিয়াবা একেটা অপ্রতিৰোধ্য ক্ষণত মূৰ্তিমান যেন হৈ উঠে।

Verse 36

कुर्वन्त: शासनं तस्य पाण्डवा बाहुशालिन:

সঞ্জয়ে ক’লে—বাহুবলশালী পাণ্ডৱসকলে তেওঁৰ আদেশ পালন কৰিলে; বিপদৰ মাজতো শৃঙ্খলা ৰাখি ধৰ্ম আৰু ক্ৰম ত্যাগ নকৰিলে।

Verse 37

गृह्नीताद्रवतान्योन्यं विभीता विनिकृन्तत

সঞ্জয়ে ক’লে—ভয়ত আতংকিত হৈ তেওঁলোকে দৌৰি ফুৰোঁতে একে-আনক ধৰি কাটি-মাৰি পেলাবলৈ ধৰিলে; ভয়ে তেওঁলোকক মোহত পেলাই পৰস্পৰবধলৈ ঠেলি দিলে।

Verse 38

ततो द्रोण: कृप: कर्णो द्रौणी राजा जयद्रथ:ः

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত দ্ৰোণ, কৃপ, কৰ্ণ, দ্ৰোণপুত্ৰ (অশ্বত্থামা) আৰু ৰজা জয়দ্ৰথ একেলগে সমবেত হ’ল; কৌৰৱৰ মুখ্য বীৰসকলৰ এই সমাগমে যুদ্ধৰ গতি অধিক নিৰ্ণায়ক আৰু ধৰ্ম-সংকটভৰা ৰূপে তীব্ৰ হৈ উঠিল।

Verse 39

ते त्वार्यधर्मसंरब्धा दुर्निवारा दुरासदा:

সঞ্জয়ে ক’লে—আৰ্যধৰ্মত উদ্দীপ্ত আৰু বদ্ধ সেই যোদ্ধাসকলক নিবাৰণ কৰা দুঃসাধ্য, আৰু ওচৰ চাপিও যোৱা কঠিন—যুদ্ধৰ ঘনঘটাত যাক তেওঁলোকে ধৰ্ম বুলি মানিছিল, সেই কৰ্মত তেওঁলোকে অচল আছিল।

Verse 40

ततो द्रोणो$तिसंक्रुद्धो विसृजज्छतश: शरान्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত অতিশয় ক্ৰুদ্ধ দ্ৰোণে শত শত শৰ নিক্ষেপ কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 41

चेदिपज्चालपाण्डूनामकरोत्‌ कदनं महत्‌ । यह देख अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए द्रोणाचार्यने सैकड़ों बाणोंकी वर्षा करके चेदि, पांचाल तथा पाण्डव-योद्धाओंका महान्‌ संहार आरम्भ किया ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—অত্যন্ত ক্ৰোধে দ্ৰোণে শত শত শৰবৃষ্টি কৰি চেদি, পাঞ্চাল আৰু পাণ্ডৱ যোদ্ধাসকলৰ ওপৰত মহা নিধন আৰম্ভ কৰিলে। হে মাৰিষ! তেওঁৰ ধনুৰ্জ্যাৰ গম্ভীৰ টঙ্কাৰ সকলো দিশতে শুনা গ’ল।

Verse 42

एतस्मिन्नन्तरे जिष्णुर्जित्वा संशप्तकान्‌ बहून्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—ইয়াৰ মাজতে জিষ্ণু (অৰ্জুন) বহু সংশপ্তকক জয় কৰি আগবাঢ়ি গৈ থাকিল।

Verse 43

ताञ्छरौघान्‌ महावर्तान्‌ शोणितोदान्‌ महाह्ददान्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই শৰধাৰাবোৰ মহা ঘূৰ্ণিৰ দৰে আবর্তিত হৈ, ৰক্তজলেৰে পূৰ্ণ মহা হ্ৰদৰ ন্যায় হৈ উঠিল।

Verse 44

तीर्ण: संशप्तकान्‌ हत्वा प्रत्यदृश्यत फाल्गुन: । संशप्तक योद्धा महान्‌ सरोवरोंके समान थे

সঞ্জয়ে ক’লে—সংশপ্তকসকলক বধ কৰি আৰু তেওঁলোকক ভেদি ফাল্গুন (অর্জুন) পুনৰ ৰণক্ষেত্ৰত দেখা দিলে। সূৰ্যসম তেজস্বী সেই কীৰ্তিমান বীৰৰ কীৰ্তি আৰু লক্ষ্মী উজ্জ্বল হৈ উঠিল—যেন বুজাই দিলে যে দৃঢ় সংকল্প আৰু শৃঙ্খলাবদ্ধ বীৰ্যই যুদ্ধত শপথবদ্ধ, নিৰ্দয় প্ৰতিবন্ধকতাকো ভাঙি পেলায়।

Verse 45

दीप्यमानमपश्याम तेजसा वानरध्वजम्‌ | सूर्यके समान तेजस्वी एवं यशस्वी अर्जुनके चिह्नस्वरूप वानरध्वजको हमने दूरसे ही देखा, जो अपने दिव्य तेजसे उद्धासित हो रहा था ।।

আমি দূৰৰ পৰাই তেজে দীপ্ত বানৰধ্বজ দেখিলোঁ—ফাল্গুন (অর্জুন)-ৰ বানৰচিহ্নিত সেই ধ্বজ দিৱ্য জ্যোতিত জ্বলিছিল, যেন অস্ত্ৰৰ কিৰণে সংশপ্তকসকলৰ ‘সমুদ্ৰ’কেই শুকুৱাই পেলাবলৈ উদ্যত।

Verse 46

प्रददाह कुरून्‌ सर्वानर्जुन: शस्त्रतेजसा

সঞ্জয়ে ক’লে—অর্জুনে নিজৰ শস্ত্ৰ-তেজে সকলো কুৰুক দহাই পেলালে।

Verse 47

युगान्ते सर्वभूतानि धूमकेतुरिवोत्थित: । जैसे प्रलयकालमें प्रकट हुई अग्नि सम्पूर्ण भूतोंको दग्ध कर देती है, उसी प्रकार अर्जुनने अपने अस्त्र-शस्त्रोंके तेजसे समस्त कौरव-सैनिकोंको जलाना आरम्भ किया ।।

যুগান্তত ধূমকেতুৰ দৰে উঠা প্ৰলয়াগ্নিয়ে যেন সকলো ভূতক দহে, তেনেদৰে অর্জুনে নিজৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ তেজে কৌৰৱসেনাক দহিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে। তাৰ পাছত তেওঁ সহস্ৰ সহস্ৰ বাণৰ স্ৰোতে গজ, অশ্ব আৰু ৰথাৰূঢ় যোদ্ধাসকলক আঘাত কৰিলে।

Verse 48

ताड्यमानाः क्षितिं जम्मुर्मुक्तकेशा: शरार्दिता: । हाथी, घोड़े तथा रथपर आरूढ़ होकर युद्ध करनेवाले बहुत-से योद्धा अर्जुनके सहस्तरों बाणसमूहोंसे आहत एवं पीड़ित हो बाल खोले हुए पृथ्वीपर गिर पड़े ।।

শৰে আঘাতপ্ৰাপ্ত আৰু যন্ত্রণাক্লিষ্ট হৈ, কেশ মুকলি অৱস্থাত বহু যোদ্ধা মাটিত পৰি গ’ল। কিছুমানে আৰ্তনাদ কৰিলে, আৰু কিছুমানে পুনৰ তাতেই প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে।

Verse 49

तेषामुत्पतितान्‌ कांश्चित्‌ पतितांश्व पराड़मुखान्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই যোদ্ধাসকলৰ কিছুমান পুনৰ জঁপিয়াই উঠি থিয় হ’ল, আৰু কিছুমান পৰি গৈ পিঠ ঘূৰাই পলাইছিল। সেই ৰণত কেতিয়াবা সাহস জাগে, কেতিয়াবা মনোবল ভাঙে; আৰু ভয় এনেকুৱা যে অস্ত্ৰধাৰীসকলেও ধৰ্ম ত্যাগ কৰি পলায়ন কৰে।

Verse 50

न जघानार्जुनो योधान्‌ योधव्रतमनुस्मरन्‌ । उन योद्धाओंमेंसे जो लोग रथसे कूद पड़े थे या धरतीपर गिर गये थे अथवा युद्धसे विमुख होकर भाग चले थे, उन सबको एक वीर सैनिकके लिये निश्चित नियमका निरन्तर स्मरण रखते हुए अर्जुनने नहीं मारा ।।

যোদ্ধাৰ ধৰ্ম স্মৰণ কৰি অৰ্জুনে তেওঁলোকক বধ নকৰিলে—যিসকল ৰথৰ পৰা ছিটকি পৰিছিল, যিসকল মাটিত পৰি আছিল, অথবা যিসকল যুদ্ধৰ পৰা মুখ ঘূৰাই পলাইছিল। তেওঁলোকৰ ৰথ ছিন্নভিন্ন হৈ ছিটাই পৰিছিল, শাৰী ভাঙি গৈছিল; আৰু অধিকাংশেই পিঠ ঘূৰাই পশ্চাদপসৰণ কৰিছিল।

Verse 51

कुरव: कर्ण कर्णेति हाहेति च विचुक्रुशु: । कौरव-सैनिकोंके रथ टूट-फ़ूटकर बिखर गये। उनकी विचित्र अवस्था हो गयी। वे प्रायः: युद्धसे विमुख हो गये और “हा कर्ण, हा कर्ण” कहकर पुकारने लगे ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—কুৰুসকলে বাৰে বাৰে “কৰ্ণ! কৰ্ণ!” আৰু “হায়! হায়!” বুলি চিঞৰিবলৈ ধৰিলে। তেওঁলোকৰ ৰথ ভাঙি ছিটাই পৰিল, অৱস্থা অদ্ভুত আৰু বিশৃঙ্খল হৈ উঠিল; অধিকাংশই যুদ্ধৰ পৰা মুখ ঘূৰাই “হা কৰ্ণ, হা কৰ্ণ” বুলি শৰণ বিচাৰিলে। শৰণপ্ৰাৰ্থীসকলৰ সেই কৰুণ ক্ৰন্দন শুনি অধিৰথ-পুত্ৰ কৰ্ণে তেওঁলোকৰ বিপদ বুজিলে।

Verse 52

स भारतरथश्रेष्ठ: सर्वभारतहर्षण:

সেইজন আছিল ভৰতবংশৰ ৰথীসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ, সকলো ভৰতক হর্ষ দানকাৰী।

Verse 53

तस्य दीप्तशरौघस्य दीप्तचापधरस्य च

তেওঁৰ—অগ্নিসদৃশ দীপ্ত শৰবৃষ্টি, আৰু দীপ্ত ধনু ধাৰণকাৰীৰ—

Verse 54

तथैवाधिरथिस्तस्य बाणाज्ज्वलिततेजस:

সঞ্জয়ে ক’লে—সেইদৰে অধিৰথিও তাৰ জ্বলন্ত তেজৰ বাণে আঘাতপ্ৰাপ্ত হ’ল। ৰণক্ৰোধত যোদ্ধাসকলে বলৰ উত্তৰ বলৰে দিয়ে; তাত ক্ৰোধ নহয়, নিয়মিত কৌশলেই জয়-পৰাজয় নিৰ্ণয় কৰে।

Verse 55

अस्त्रमस्त्रेण संवार्य प्राणदद्‌ विसृजज्छरान्‌ । उसी प्रकार अधिरथकुमार कर्णने भी प्रज्वलित तेजवाले अर्जुनके बाणोंका तथा उनके प्रत्येक अस्त्रका अपने अस्त्रोंद्रारा निवारण करके बाणोंकी वर्षा करते हुए बड़े जोरसे सिंहनाद किया || ५४ $ || धृष्टद्युम्नश्व॒ भीमश्च सात्यकिश्न महारथ:

সঞ্জয়ে ক’লে—অস্ত্ৰক অস্ত্ৰেৰে প্ৰতিহত কৰি, যেন প্ৰাণ পণ কৰি, সি শৰ নিক্ষেপ কৰিবলৈ ধৰিলে। সেইদৰে অধিৰথপুত্ৰ কৰ্ণেও অৰ্জুনৰ জ্বলন্ত তেজৰ বাণ আৰু তেওঁৰ প্ৰতিটো অস্ত্ৰক নিজৰ অস্ত্ৰেৰে নিবারণ কৰি, শৰবৃষ্টি বৰষাই সিংহৰ দৰে গর্জন কৰিলে—ধৰ্মযুদ্ধ হ’লেও ভয়ংকৰ সমৰৰ মাজত নিজৰ সংকল্প ঘোষণা কৰি।

Verse 56

अर्जुनास्त्र तु राधेय: संवार्य शरवृष्टिभि:

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাধেয় কৰ্ণে শৰবৃষ্টিৰে অৰ্জুনৰ অস্ত্ৰ আৰু তাৰ বেগ ৰোধ কৰিলে। যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ কঠোৰ ধৰ্মত সি কৌশলৰ উত্তৰ কৌশলেই দিলে; তাত সংযম আৰু প্ৰতিবিধিয়েই জীৱন ৰক্ষা কৰে।

Verse 57

ते निकृत्तायुधा: शूरा निर्विषा भुजगा इव

সঞ্জয়ে ক’লে—যিসকল বীৰৰ অস্ত্ৰ কাটি পেলোৱা হৈছিল, তেওঁলোক বিষহীন সাপৰ দৰে হ’ল—আকৃতিত ভয়ংকৰ, কিন্তু যি শক্তিৰে সঁচাকৈ আঘাত কৰে সেই শক্তিৰ পৰা বঞ্চিত। ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে যুদ্ধত পৰাক্ৰম কেৱল সাহসত নহয়; উপায় আৰু শৃঙ্খলাই সাহসক ফলপ্ৰসূ কৰে।

Verse 58

ता भुजाग्रैर्महावेगा निसृष्टा भुजगोपमा:

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই (অস্ত্ৰসমূহ), বাহুৰ অগ্ৰভাগৰ পৰা মহাবেগে নিক্ষিপ্ত হৈ, সাপৰ দৰে ধাৱমান হ’ল—দ্ৰুত, প্ৰাণঘাতী আৰু অচুক—আৰু যুদ্ধহিংসাৰ ভয়ংকৰতা তথা তাৰ নৈতিক গাম্ভীৰ্য অধিক ঘনীভূত কৰিলে।

Verse 59

दीप्यमाना महाशक्‍त्यो जग्मुराधिरथिं प्रति । उनके हाथोंसे छूटी हुई वे अत्यन्त वेगशालिनी सर्पाकार महाशक्तियाँ अपनी प्रभासे प्रकाशित होती हुई कर्णकी ओर चलीं || ५८ $ || ता निकृत्य शरव्रातैस्त्रिभिस्त्रिभिरजिद्वागै:

সঞ্জয়ে ক’লে—নিজস্ব দীপ্তিত জ্বলি উঠা, সাপৰ দৰে বেঁকা গতি আৰু অতি বেগশালী মহাশক্তিসমূহ হাতৰ পৰা ছুটামাত্ৰেই পোহৰ ছটিয়াই অধিৰথি কৰ্ণৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।

Verse 60

अर्जुनश्नापि राधेयं विद्ध्वा सप्तभिराशुगै:

সঞ্জয়ে ক’লে—অর্জুনেও ৰাধেয় কৰ্ণক সাতটা দ্ৰুতগামী শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 61

कर्णादवरजं बाणैर्जघान निशितै: शरै: | अर्जुनने भी राधानन्दन कर्णको सात शीघ्रगामी बाणोंद्वारा बीधकर अपने पैने बाणोंसे उसके छोटे भाईको मार डाला || ६० $ || ततः शत्रुंजयं हत्वा पार्थ: षड़भिरजिह्यगै:ः

সঞ্জয়ে ক’লে—অর্জুনে তীক্ষ্ণ বাণে কৰ্ণৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাক নিধন কৰিলে। তাৰপিছত শত্রুঞ্জয়ক বধ কৰি পাৰ্থে ছয়টা অচ্যুত, দ্ৰুত শৰ পুনৰ নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 62

जहार सद्यो भल्लेन विपाटस्य शिरो रथात्‌ | तत्पश्चात्‌ सीधे जानेवाले छः सायकोंद्वारा शत्रुंजयका संहार करके एक भल्लद्वारा रथपर बैठे हुए विपाटका मस्तक तत्काल काट गिराया ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—ভল্লশৰে সি তৎক্ষণাৎ বিপাটৰ মস্তক ৰথৰ পৰা ছিন্ন কৰিলে। ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকল চাই থাকোঁতেই কিৰীটীয়ে একেটা ভল্লেৰে ৰথস্থ বিপাটৰ শিৰচ্ছেদ কৰি পেলালে।

Verse 63

प्रमुखे सूतपुत्रस्य सोदर्या निहतास्त्रय: । इस प्रकार धुृतराष्ट्रपुत्रोंके देखते-देखते एकमात्र अर्जुनने युद्धके मुहानेपर सूतपुत्र कर्णके तीन भाइयोंका वध कर डाला ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—সুতপুত্ৰ কৰ্ণৰ সন্মুখতেই তাৰ সহোদৰ তিন ভ্ৰাতা নিহত হ’ল। এইদৰে ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকল চাই থাকোঁতেই যুদ্ধৰ অগ্ৰভাগত পাৰ্থে একাই কৰ্ণৰ তিন ভ্ৰাতাক বধ কৰিলে। তাৰপিছত ভীমে নিজৰ ৰথৰ পৰা বৈনতেয় (গৰুড়)-সম দ্ৰুততাৰে জঁপিয়াই উঠিল।

Verse 64

पुनस्तु रथमास्थाय धनुरादाय चापरम्‌

তাৰ পাছত সি পুনৰ ৰথত আৰোহণ কৰি আন এটা ধনু হাতত লৈ, যুদ্ধত পুনৰ প্ৰৱেশ কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।

Verse 65

विव्याध दशभ्ि: कर्ण सूतमश्चांश्व॒ पठचभि: । फिर भी उन्होंने अपने रथपर बैठकर दूसरा धनुष हाथमें ले लिया और दस बाणोंद्वारा कर्णको तथा पाँच बाणोंसे उसके सारथि और घोड़ोंको भी घायल कर दिया ।।

সি দহটা বাণে কৰ্ণক বিদ্ধ কৰিলে আৰু পাঁচটা বাণে তাৰ সাৰথি আৰু অশ্বসকলকো আঘাত কৰিলে। ধৃষ্টদ্যুম্নেও দীপ্তিমান ঢাল আৰু উৎকৃষ্ট খড়্গ হাতত তুলিলে।

Verse 66

ततः स्वरथमास्थाय पाज्चाल्योडन्यच्च कार्मुकम्‌

তাৰ পাছত পাঞ্চাল যোদ্ধাই নিজৰ ৰথত আৰোহণ কৰি আন এটা ধনুও হাতত ল’লে।

Verse 67

शैनेयो<5प्यन्यदादाय धनुरिन्दुसमझुति:

শৈনেয়েও চন্দ্ৰসম দীপ্তিযুক্ত আন এটা ধনু হাতত ল’লে।

Verse 68

भल्लाभ्यां साधुमुक्ता भ्यां छित्त्वा कर्णस्य कार्मुकम्‌

দুটা ভল্ল বাণ নিপুণভাৱে নিক্ষেপ কৰি সি কৰ্ণৰ ধনু কাটি পেলালে।

Verse 69

पुन: कर्ण त्रिभि्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्‌ । इसके बाद उन्होंने अच्छी तरह छोड़े हुए दो भल्लोंद्वारा कर्णके धनुषको काटकर पुनः तीन बाणोंद्वारा कर्णकी दोनों भुजाओं तथा छातीमें भी चोट पहुँचायी ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—তেওঁ পুনৰ তিনিটা বাণে কৰ্ণৰ দুয়োটা বাহু আৰু বক্ষস্থলত প্ৰহাৰ কৰিলে। তাৰ পাছত দুটা তীক্ষ্ণ ভল্লে কৰ্ণৰ ধনু কাটি, পুনৰ তিনিটা বাণে তেওঁৰ বাহু আৰু বুকু ভেদ কৰিলে। তেতিয়া দুর্যোধন, দ্ৰোণাচাৰ্য, ৰজা আৰু জয়দ্ৰথো তাত উপস্থিত হ’ল; যুদ্ধৰ কেন্দ্ৰ কৌৰৱৰ অগ্ৰগণ্য বীৰসকলৰ ফালে সৰি গ’ল।

Verse 70

पत्त्यश्चरथमातज्ञास्त्वदीया: शतशो5परे

তেওঁলোকৰ উপৰিও আপোনাৰ পক্ষৰ আন শ শ পদাতিক আৰু ৰথী, ঘোঁৰা সামলোৱাত নিপুণ যোদ্ধাসকলও তাত উপস্থিত আছিল।

Verse 71

कर्णमेवाभ्यधावन्त त्रास्यमाना: प्रहारिण: । उस समय आपकी सेनाके अन्य सैकड़ों पैदल, घुड़सवार, रथी और गजारोही योद्धा सात्यकिसे संत्रस्त होकर कर्णके ही पीछे दौड़े गये || ७० $ ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—প্ৰহাৰত ভীত হৈ আক্রমণকাৰীসকল কেৱল কৰ্ণৰ ফালেই ধাৱিত হ’ল। সেই সময়ত আপোনাৰ সেনাৰ আন শ শ পদাতিক, অশ্বাৰোহী, ৰথী আৰু গজাৰোহী যোদ্ধা সাত্যকিৰ ভয়ত কৰ্ণৰ পিছফালে দৌৰি গ’ল। আৰু ধৃষ্টদ্যুম্ন, ভীম, সুভদ্ৰাপুত্ৰ (অভিমন্যু) আৰু অৰ্জুনো সেই ঢৌতে আগবাঢ়িল।

Verse 72

एवमेष महारौद्र: क्षयार्थ सर्वधन्विनाम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—এইদৰে সকলো ধনুৰ্ধৰৰ ক্ষয়ৰ বাবে এই মহা ভয়ংকৰ আক্রমণ উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 73

पदातिरथनागाश्चा गजाश्वरथपत्तिभि:

পদাতিক, ৰথী আৰু গজাৰোহী—গজ, অশ্ব, ৰথ আৰু পদাতিক দলে দলে পৰস্পৰে মিহলি হৈ যুদ্ধভূমি ভৰি পেলাইছিল।

Verse 74

रथिनो नागप्त्त्यश्वै रथपत्ती रथद्विपै: | पैदल, रथ, हाथी और घोड़े क्रमश: हाथी, घोड़े, रथ और पैदलोंके साथ युद्ध करने लगे। रथी हाथियों, पैदलों और घोड़ोंके साथ भिड़ गये। रथी और पैदल सैनिक रथियों और हाथियोंका सामना करने लगे || ७३ $ ।।

ৰথীসকলে নাগপুত্ৰ অশ্বসকলৰ সৈতে, আৰু ৰথপতিসকলে ৰথস্থ দ্বিপসকলৰ সৈতে মুখামুখি হ’ল। পদাতিক, ৰথ, হাতী আৰু অশ্ব—ক্ৰমে হাতী, অশ্ব, ৰথ আৰু পদাতিকৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ ধৰিলে। ৰথীসকলে হাতী, পদাতিক আৰু অশ্বৰ সৈতে সংঘাতে লিপ্ত হ’ল; আৰু ৰথী আৰু পদাতিক সৈন্যই ৰথী আৰু হাতীৰ সন্মুখীন হ’ল।

Verse 75

एवं सुकलिलं युद्धमासीत्‌ क्रव्यादहर्षणम्‌ । महद्विस्तैरभीतानां यमराष्ट्रविवर्धनम्‌

সঞ্জয় ক’লে—এইদৰে সেই যুদ্ধ ঘন কাদাৰ দৰে ভয়ংকৰ হৈ উঠিল, যি মাংসভোজীসকলক আনন্দ দিছিল। ই আছিল মহাবিস্তৃত; নিৰ্ভীকসকলকো মৃত্যুৰ দিশে ঠেলি দি যমৰাজ্য বৃদ্ধি কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 76

ततो हता नररथवाजिकुगञ्जरै- रनेकशो द्विपरथपत्तिवाजिन: । गजैर्गजा रथिभिरुदायुधा रथा हयै्हया: पत्तिगणैश्नल पत्तय:

সঞ্জয় ক’লে—তেতিয়া পদাতিক, ৰথী, অশ্বাৰোহী আৰু গজাৰোহীৰ হাতত অসংখ্য গজাৰোহী, ৰথী, পদাতিক আৰু অশ্বাৰোহী নিহত হ’ল। গজে গজক, ৰথীয়ে অস্ত্ৰোদ্ধত ৰথীক, অশ্বাৰোহীয়ে অশ্বাৰোহীক, আৰু পদাতিকগণে পদাতিকগণকেই মাটিত পেলালে।

Verse 77

रथैर्दविपा द्विरदवरैर्महाहया हयैर्नरा वररथिभिश्न वाजिन: । निरस्तजिल्लादशनेक्षणा: क्षितौ क्षयं गता: प्रमथितवर्म भूषणा:

সঞ্জয় ক’লে—সেই সংহাৰত ৰথীয়ে হাতীক, শ্ৰেষ্ঠ গজৰাজে মহাশ্বক, অশ্বাৰোহীয়ে পদাতিকক, আৰু উত্তম ৰথীয়ে অশ্বাৰোহীক ভূমিসাৎ কৰিলে। ভূমিত পৰি তেওঁলোকৰ জিহ্বা, দাঁত আৰু চকু বাহিৰলৈ ওলাই আহিল; বর্ম আৰু অলংকাৰ চূর্ণবিচূর্ণ হ’ল। সেই অৱস্থাত তেওঁলোক সকলেই বিনষ্ট হ’ল।

Verse 78

तथा परैर्बहुकरणैर्वरायुधै- हता गता: प्रतिभयदर्शना: क्षितिम्‌ विपोथिता हयगजपादताडिता भूशाकुला रथमुखनेमिश्रि: क्षता:

সঞ্জয় ক’লে—শত্ৰুপক্ষৰ ওচৰত যুদ্ধৰ বহু উপায় আছিল, আৰু তেওঁলোকৰ হাতত উৎকৃষ্ট অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ আছিল। তেওঁলোকৰ আঘাতে নিহত হৈ ভূমিত পৰি থকা সৈন্যসকল দেখিবলৈ অতি ভয়ংকৰ লাগিছিল। কিছুমান যোদ্ধা হাতী আৰু ঘোড়াৰ পায়ে তলত পিষ্ট হৈ মাটিত লুটাই পৰিল; আৰু কিছুমান ডাঙৰ ৰথৰ চকাৰ কিনাৰা আৰু আগভাগৰ তলত চেপা খাই ক্ষতবিক্ষত হৈ তীব্ৰ যন্ত্রণাত কাতৰাই থাকিল।

Verse 79

प्रमोदने श्वापदपक्षिरक्षसां जनक्षये वर्तति तत्र दारुणे । महाबलास्ते कुपिता: परस्परं निषूदयन्त: प्रविचेरुरोजसा

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই ভয়ংকৰ মানুহ-সংহাৰ হিংস্ৰ জন্তু, পখী আৰু ৰাক্ষসসকলকো নিষ্ঠুৰ আনন্দ দিছিল। তাত সেই মহাবলী যোদ্ধাসকল পৰস্পৰে ক্ৰুদ্ধ হৈ বলপূৰ্বক বিচৰণ কৰি একে-আনক নিধন কৰিছিল।

Verse 80

ततो बले भृशलुलिते परस्परं निरीक्षमाणे रुधिरौघसम्प्लुते । दिवाकरे<स्तंगिरिमास्थिते शनै- रुभे प्रयाते शिबिराय भारत

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত যেতিয়া সেনাবাহিনী ভীষণভাৱে চূর্ণ-বিচূর্ণ হৈ ৰক্তস্ৰোতে প্লাৱিত অৱস্থাত পৰস্পৰক চাই আছিল, আৰু সূৰ্য ধীৰে ধীৰে অস্তগিৰিত উপনীত হ’ল, হে ভাৰত, তেতিয়া দুয়ো পক্ষেই নিজ নিজ শিবিৰলৈ উভতি গ’ল।

Verse 143

शिर: प्रध्वंसयामास वक्षस्याक्रम्प कुज्जर: । आर्य! उस युद्धमें कितने मनुष्य बाणोंसे विदीर्ण होकर रथसे नीचे गिर जाते थे। कितने ही योद्धा कवचशून्य हो धरतीपर गिर पड़ते थे और सहसा कोई हाथी उनकी छातीपर पैर रखकर उनके मस्तकको भी कुचल देता था

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই যুদ্ধত বহু মানুহ বাণে বিদীৰ্ণ হৈ ৰথৰ পৰা তললৈ পৰি গৈছিল। বহু যোদ্ধা বর্মহীন হৈ মাটিত ঢলি পৰিছিল; আৰু তেতিয়াই হঠাৎ কোনো হাতীয়ে তেওঁলোকৰ বুকুত পা থৈ মূৰটোও চেপি চূৰ্ণ কৰি পেলাইছিল।

Verse 156

विषाणैश्चावनिं गत्वा व्यभिन्दन्‌ रथिनो बहून्‌ । दूसरे हाथियोंने भी दूसरे बहुत-से गिरे हुए मनुष्यों-को अपने पैरोंसे रौंद डाला। अपने दाँतोंसे धरतीपर आघात करके बहुत-से रथियोंको चीर डाला

সঞ্জয়ে ক’লে—সেই হাতীবোৰে নিজৰ বিষাণেৰে মাটিত আঘাত কৰি বহু ৰথীক বিদীৰ্ণ কৰিছিল। আন হাতীবোৰেও পৰি থকা বহু মানুহক পায়ে পিষি, আৰু দাঁতেৰে ভূমিত আঘাত কৰি বহু ৰথীক চিৰি পেলাইছিল।

Verse 173

पतितान्‌ पोथयाज्चक्रुर्द्धिपा: स्थूलनलानिव । काले रंगके लोहमय कवच धारण करके रणभूमिमें गिरे हुए कितने ही मनुष्यों, रथों, घोड़ों और हाथियोंको बड़े-बड़े गजराजोंने मोटे नरकुलोंके समान रौंद डाला

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণভূমিত পৰি থকা মানুহ, ৰথ, ঘোঁৰা আৰু হাতীকো সেই মহাগজৰাজসকলে ডাঠ নলখাগড়াৰ দৰে পিষি চূৰ্ণ কৰি পেলাইছিল।

Verse 183

ह्वीमन्‍्त: कालसम्पर्कात्‌ सुदुःखान्यनुशेरते । बड़े-बड़े राजा कालसंयोगसे अत्यन्त दुःखदायिनी तथा गीधकी पाँखरूपी बिछौनोंसे युक्त शय्याओंपर लज्जापूर्वक सो रहे थे

সঞ্জয়ে ক’লে—কালৰ কঠোৰ স্পৰ্শত তেওঁলোকে অতি দুখ ভোগ কৰি পৰি আছিল। মহান ৰজাসকলেও ভাগ্য-সংযোগত বিনীত হৈ, গিধৰ পাখিৰে বিছোৱা শয্যাত লাজেৰে শুই আছিল।

Verse 206

युगार्थ छिन्नमादाय प्रदुद्राव तथा हयः । कितने ही रथ टूट गये, ध्वज कट गये, छत्र पृथ्वीपर गिरा दिये गये और जूए खण्डित हो गये। उन खण्डित हुए आधे जूओंको ही लेकर घोड़े तेजीसे भाग रहे थे

সঞ্জয়ে ক’লে—যুঁৱা কাটি ভাঙি গ’লেও ঘোঁৰাই ভঙা অংশ টানি লৈ বেগে দৌৰি গ’ল। সেই ভয়ংকৰ যুদ্ধচাপত বহু ৰথ চূৰ্ণ হ’ল, ধ্বজ ছিন্ন হ’ল, ছত্ৰ মাটিত পেলোৱা হ’ল, যুঁৱা খণ্ডিত হ’ল; তথাপি ঘোঁৰাবোৰে ভঙা যুঁৱাৰ আধা অংশ লাগি থাকোঁতেই উন্মত্ত বেগে পলাই গ’ল।

Verse 213

गजेनाक्षिप्य बलिना रथ: संचूर्णित: क्षितौ | कितने ही वीरोंकी भुजाएँ तलवारसहित काट गिरायी गयीं

সঞ্জয়ে ক’লে—এটা বলৱান গজে ৰথখন উছলাই পেলালে, আৰু সি মাটিত পৰি চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ হ’ল। সেই সংহাৰত বহু বীৰৰ বাহু—তৰোৱালসহ—কাটি পেলোৱা হ’ল, বহুজনৰ কুণ্ডল-শোভিত মস্তক ধড়ৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হ’ল। আন ঠাইতো এক মহাবলী গজে ৰথ তুলি ছুঁড়ি মাৰিলে; সি ভূমিত পৰি চকনাচূৰ হ’ল।

Verse 256

उपाशाम्यद्‌ रजो भौमं भीरून्‌ कश्मलमाविशत्‌ । मनुष्य

সঞ্জয়ে ক’লে—ভূমিৰ ধূলি শমিবলৈ ধৰিলে, আৰু ভীৰুকসকলক কশ্মল (মোহ/বিভ্ৰান্তি) আৱৰি ধৰিলে। মানুহ, ঘোঁৰা আৰু গজৰ ৰক্ত একেলগে মিহলি হৈ ববলৈ ধৰিলে; সেই ৰক্তপ্ৰবাহে তাত উৰি থকা ভয়ংকৰ ধূলিও থমাই দিলে। সেই ৰক্তৰাশি দেখি ভীতচিত্ত লোক মোহগ্ৰস্ত হৈ পৰিছিল।

Verse 263

अतीतेषुपथे काले जहार गदया शिर: । किसी वीरने अपने चक्रके द्वारा शत्रुपक्षीय वीरके चक्रका निवारण करके युद्धमें बाणप्रहारके योग्य अवसर न होनेके कारण गदासे ही उसका सिर उड़ा दिया

সঞ্জয়ে ক’লে—বাণপ্ৰহাৰৰ সময় পাৰ হৈ গ’ল আৰু যুদ্ধত সুযোগ নাথাকিলত, সি গদাৰে তাৰ মস্তক কাটি পেলালে। এজন বীৰে নিজৰ চক্ৰেৰে শত্রুপক্ষীয় বীৰৰ চক্ৰ ৰোধ কৰি, বাণ নিক্ষেপৰ অৱকাশ নাপাই, গদাৰে সিহঁতৰ শিৰচ্ছেদ কৰিলে।

Verse 273

नर्खैर्दन्तैश्न शूराणामद्वीपे द्वीपमिच्छताम्‌ । कुछ लोगोंमें एक-दूसरेके केश पकड़कर युद्ध होने लगा। कितने ही योद्धाओं में अत्यन्त भयंकर मुक्कोंकी मार होने लगी। कितने ही शूरवीर उस निराश्रय स्थानमें आश्रय ढूँढ़ रहे थे और नखों तथा दाँतोंसे एक-दूसरेको चोट पहुँचा रहे थे

সঞ্জয় ক’লে—সেই নিৰাশ্ৰয়, দ্বীপহীন যুদ্ধ-অরাজকতাত বীৰসকলে সুৰক্ষাৰ ‘দ্বীপ’ বিচাৰি নখ-দাঁতেৰে পৰস্পৰক আঘাত কৰিবলৈ ধৰিলে। ক’তাও চুলি ধৰি কুস্তি, ক’তাও ভয়ংকৰ মুষ্টিপ্ৰহাৰ। শৃঙ্খলিত যুদ্ধ ভাঙি পৰি ভয়-ভ্ৰমত নিকট-সংঘৰ্ষৰ নগ্ন হিংসালৈ নামি আহিল; যুদ্ধধৰ্মৰ সংযম শিথিল হ’ল।

Verse 326

अभ्यतिष्ठत्‌ पदा भूमौ सहाश्वं सहसारथिम्‌ | झरने बहानेवाले पर्वतकी भाँति किसी मदस्रावी गजराजने सारथि और अश्वोंसहित रथीको पैरोंसे भूमिपर दबाकर उन सबको कुचल डाला

সঞ্জয় ক’লে—মদে উন্মত্ত গজরাজ, যেন ঝৰ্ণাধাৰা বোৱা এক পৰ্বত, ৰথীৰ ওপৰত ধাৱি আহি সাৰথি আৰু অশ্বসহ তাক পায়েৰে মাটিত চেপি ধৰিলে। তাৰ পিছত সিহঁত সকলোকে একেলগে পিষি পেলালে। যুদ্ধৰ চাপে সংযমহীন শক্তি শেষত কেৱল ধ্বংসত পৰিণত হয়।

Verse 333

बहूनप्याविशन्मोहो भीरून्‌ हृदयदुर्बलान्‌ | अस्त्र-विद्यामें निपुण और खूनसे लथपथ हुए शूरवीरोंको परस्पर प्रहार करते देख बहुत-से दुर्बल हृदयवाले भीरु मनुष्योंके मनमें मोहका संचार होने लगा

সঞ্জয় ক’লে—অস্ত্ৰবিদ্যাত নিপুণ, ৰক্তে লথপথ শূৰসকলে পৰস্পৰক প্ৰহাৰ কৰা দেখি বহু হৃदयদুৰ্বল ভীৰুৰ মনত মোহ প্ৰৱেশ কৰিলে। সেই দৃশ্যই তেওঁলোকৰ চিত্ত অস্থিৰ কৰি তুলিলে; ধৈৰ্য আৰু বিবেক যেন আঁতৰি গ’ল।

Verse 343

सैन्येन रजसा ध्वस्तं निर्मर्यादमवर्तत । उस समय सेनाद्वारा उड़ायी हुई धूलसे व्याप्त होकर सारा जनसमूह उद्विग्न हो रहा था

সঞ্জয় ক’লে—সেনাই উৰুৱা ধূলিত যুদ্ধক্ষেত্ৰ ধ্বস্ত হৈ মર્યাদাহীন হৈ পৰিল। ধূলিত ঢকা সমগ্ৰ জনসমূহ ব্যাকুল; কাৰো একো স্পষ্ট নাছিল। সেই সংঘাতত ন নিয়ম ৰ’ল, ন মર્યাদা।

Verse 356

नित्याभित्वरितानेव त्वरयामास पाण्डवान्‌ | तब सेनापति धूृष्टद्युम्नने यही उपयुक्त अवसर है, ऐसा कहते हुए सदा शीघ्रता करनेवाले पाण्डवोंको और भी जल्दी करनेके लिये प्रेरित किया

সঞ্জয় ক’লে—সদায় ত্বৰিত পাণ্ডৱসকলক তেওঁ আৰু অধিক ত্বৰান্বিত কৰিবলৈ ধৰিলে। তেতিয়া সেনাপতি ধৃষ্টদ্যুম্ন ক’লে, “এইয়েই যোগ্য সময়,” আৰু সদা তৎপৰ পাণ্ডৱসকলক আৰু অধিক বেগে কাৰ্যত নিয়োজিত কৰিলে।

Verse 363

सरो हंसा इवापेतुर्घ्नन्तो द्रोणरथं प्रति । तदनन्तर अपनी भुजाओंसे सुशोभित होनेवाले पाण्डव सेनापतिकी आज्ञाका पालन करनेके लिये वहाँ द्रोणाचार्यके रथपर प्रहार करते हुए उसी प्रकार टूट पड़े

সঞ্জয়ে ক’লে—যেন সকলো দিশৰ পৰা উৰি আহি বহু হাঁহে সৰোবৰত একেলগে জুমুৰি পৰে, তেনেকৈ যোদ্ধাসকলে দ্ৰোণৰ ৰথলৈ ধাৱি গৈ আঘাত হানিলে। তাৰ পাছত বাহুবল আৰু শোভাৰে খ্যাত পাণ্ডৱ সেনাপতিৰ আজ্ঞা পালন কৰিবলৈ তেওঁলোকে দ্ৰোণাচাৰ্যৰ ৰথক চাৰিওফালে ঘেৰাই পুনঃপুনঃ প্ৰহাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 373

इत्यासीत्‌ तुमुल: शब्दो दुर्धर्षस्य रथं प्रति । उस समय दुर्धर्ष वीर द्रोणाचार्यके रथके समीप सब ओरसे यही भयानक आवाज आने लगी कि “दौड़ो, पकड़ो और निर्भय होकर शत्रुओंको काट डालो”

সঞ্জয়ে ক’লে—এইদৰে দুর্ধর্ষৰ ৰথৰ প্ৰতি লক্ষ্য কৰি ভয়ংকৰ কোলাহল উঠিল। দ্ৰোণাচাৰ্যৰ ৰথৰ ওচৰত চাৰিওফালৰ পৰা বাৰে বাৰে সেই বিভীষিকাময় হাঁহাকাৰ গুঞ্জৰি উঠিল—“ধাও, ধৰা, আৰু নিৰ্ভয়ে শত্রুক কাটি পেলাও!”

Verse 383

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ शल्यश्वैतान्‌ न्यवारयन्‌ । तब द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, कर्ण, अश्वत्थामा, राजा जयद्रथ, अवन्तीके राजकुमार विन्द और अनुविन्द तथा राजा शल्यने मिलकर इन आक्रमणकारियोंको रोका

সঞ্জয়ে ক’লে—অৱন্তীৰ ৰাজপুত্ৰ বিন্দ আৰু অনুবিন্দে শল্য আৰু শ্বেতৰ বাহিনীৰ অগ্ৰগতি ৰোধ কৰিলে। সেই সময়ত দ্ৰোণাচাৰ্য, কৃপাচাৰ্য, কৰ্ণ, অশ্বত্থামা, ৰজা জয়দ্ৰথ, অৱন্তীৰ বিন্দ-অনুবিন্দ আৰু ৰজা শল্য—সকলোৱে একেলগে মিলি সেই আক্রমণকাৰীসকলক প্ৰতিহত কৰিলে।

Verse 396

शरार्ता न जहुद्रोणं पज्चाला: पाण्डवैः सह । वे पाण्डवोंसहित पाउ्चालवीर आर्यधर्मके अनुसार विजयके लिये प्रयत्नशील थे। उन्हें रोकना या पराजित करना बहुत कठिन था। वे बाणोंसे पीड़ित होनेपर भी द्रोणाचार्यको छोड़ न सके

সঞ্জয়ে ক’লে—শৰে পীড়িত হ’লেও পাণ্ডৱসকলৰ সৈতে পাঞ্চালসকলে দ্ৰোণক ত্যাগ নকৰিলে। আৰ্যধৰ্ম অনুসাৰে জয়ৰ বাবে তেওঁলোকে অদম্য চেষ্টা চলাইছিল; তেওঁলোকক ৰোধ কৰা বা পৰাজিত কৰা অতি দুষ্কৰ আছিল। বাণবেদনা সহিও তেওঁলোকে দ্ৰোণাচাৰ্যক এৰি নাহিল।

Verse 413

वज्संहादसंकाशस्त्रासयन्‌ मानवान्‌ बहून्‌ | आर्य! उनके धनुषकी प्रत्यंचाका गम्भीर घोष सम्पूर्ण दिशाओंमें सुनायी देता था। वह वज्रकी गर्जनाके समान घोर शब्द बहुसंख्यक मनुष्योंको भयभीत कर रहा था

সঞ্জয়ে ক’লে—বজ্ৰাঘাতৰ দৰে তেওঁৰ ধনুৰ প্ৰত্যঞ্চাৰ গম্ভীৰ ধ্বনি সকলো দিশতে শুনা গৈছিল। সেই ঘোৰ, বজ্ৰগর্জনাসদৃশ শব্দে অসংখ্য মানুহক ভীত-সন্ত্রস্ত কৰি তুলিছিল।

Verse 423

अभ्ययात्‌ तत्र यत्रासौ द्रोण: पाण्डून्‌ प्रमर्दति । इसी समय अर्जुन बहुत-से संशप्तकोंपर विजय प्राप्त करके उस स्थानपर आये, जहाँ आचार्य द्रोण पाण्डव-सैनिकोंका मर्दन कर रहे थे

ঠিক সেই সময়তে অৰ্জুনে বহু সংশপ্তকক পৰাজিত কৰি সেই ঠাইলৈ আগবাঢ়িল, য’ত আচাৰ্য দ্ৰোণে পাণ্ডৱ-সেনাক ভয়ংকৰভাৱে চূর্ণ কৰি আছিল।

Verse 453

स पाण्डवयुगान्तार्क: कुरूनप्यभ्यतीतपत्‌ । वे पाण्डुवंशके प्रलयकालीन सूर्य अपनी अस्त्रमयी किरणोंसे उस संशप्तकरूपी समुद्रको सोखकर कौरव-सैनिकोंको भी संतप्त करने लगे

সেই যোদ্ধা পাণ্ডৱসকলৰ বাবে যুগান্তৰ সূৰ্যৰ দৰে জ্বলি উঠি কুৰুকুলকো সন্তপ্ত কৰিবলৈ ধৰিলে। অস্ত্ৰময় কিৰণৰে সি সমুদ্ৰসদৃশ সংশপ্তকসকলক শুষ্ক কৰি পেলাই কৌৰৱ-সেনাৰ শাৰীত দাহ বিয়পাই দিলে।

Verse 483

पार्थबाणहता: केचितन्निपेतुर्विगतासव: । कोई आर्तनाद करने लगे, कोई नष्ट हो गये, कोई अर्जुनके बाणोंसे मारे जाकर प्राणशून्य हो पृथ्वीपर गिर पड़े

পার্থৰ বাণে আঘাতপ্ৰাপ্ত কিছুমান যোদ্ধা প্ৰাণহীন হৈ মাটিত লুটাই পৰিল। ৰণভূমিত ক’তবাত আৰ্তনাদ উঠিল, ক’তবাত সম্পূৰ্ণ বিনাশ—অৰ্জুনৰ শৰ এক নিমিষতে জীৱন আৰু বীৰ্য ছিন্ন কৰিলে।

Verse 513

मा भैछ्टेति प्रतिश्रुत्य ययावभिमुखो<र्जुनम्‌ । तब अधिरथपुत्र कर्णने उन शरणार्थी सैनिकोंकी करुण पुकार सुनकर 'डरो मत” इस प्रकार उन्हें आश्वासन देकर अर्जुनका सामना करनेके लिये प्रस्थान किया

অধিৰথপুত্ৰ কৰ্ণে শৰণাগত সৈনিকসকলৰ কৰুণ আহ্বান শুনি ‘ভয় নকৰিবা’ বুলি আশ্বাস দিলে আৰু অৰ্জুনক সন্মুখীন কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।

Verse 523

प्रादुश्चक्रे तदाग्नेयमस्त्रमस्त्रविदां वर: । उस समय अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ, भरतवंशियोंके श्रेष्ठ महारथी तथा सम्पूर्ण भारतीय सेनाका हर्ष बढ़ानेवाले कर्णने आग्नेयास्त्र प्रकट किया

তেতিয়া অস্ত্ৰবিদ্যাত শ্ৰেষ্ঠ মহাৰথী কৰ্ণে—ভৰতসেনাৰ হর্ষ বৃদ্ধি কৰোঁতা—আগ্নেয়াস্ত্ৰ প্ৰকাশ কৰিলে।

Verse 533

शरौघाञ्छरजालेन विदुधाव धनंजय: । प्रजवलित बाणसमूह तथा देदीप्यमान धनुष धारण करनेवाले कर्णके उन बाणसमूहोंको अर्जुनने अपने बाणोंके समुदायद्वारा छिन्न-भिन्न कर दिया

সঞ্জয়ে ক’লে—ধনঞ্জয় অৰ্জুনে নিজৰ শৰজালেৰে ধাৱি অহা শৰবৃষ্টিক চূৰ্ণ-বিচূৰ্ণ কৰিলে। দীপ্ত ধনু ধাৰণ কৰা কৰ্ণে নিক্ষেপ কৰা জ্বলন্ত বাণসমূহকো অৰ্জুনে নিজৰ ঘন শৰপ্ৰবাহেৰে কাটি টুকুৰা-টুকুৰা কৰি ছটিয়াই দিলে।

Verse 553

विव्यधु: कर्णमासाद्य त्रिभिस्त्रिभिरजिद्वागै: । इसी समय धृष्टद्युम्न, भीम तथा महारथी सात्यकिने भी कर्णके पास पहुँचकर उसे तीन-तीन बाणोंसे घायल कर दिया

সঞ্জয়ে ক’লে—কৰ্ণৰ ওচৰ পোৱাত তেওঁলোকে প্ৰত্যেকে তিনিটাকৈ শৰৰে তেওঁক বিদ্ধ কৰিলে। সেই ক্ষণতে ধৃষ্টদ্যুম্ন, ভীম আৰু মহাৰথী সাত্যকিও কৰ্ণৰ সমীপলৈ আহি, প্ৰত্যেকে তিনিটাকৈ শৰৰে তেওঁক আঘাত কৰিলে।

Verse 576

रथशक्ती: समुत्क्षिप्प भृशं सिंहा इवानदन्‌ । अपने धनुष कट जानेपर विषहीन भुजंगमोंके समान उन शूरवीरोंने रथ-शक्तियोंको ऊपर उठाकर सिंहोंके समान भयंकर गर्जना की

সঞ্জয়ে ক’লে—তেওঁলোকৰ ধনু কাটি পেলোৱা হ’লে, সেই শূৰবীৰসকলে বিষহীন সাপৰ দৰে ৰথ-শক্তি তুলি সিংহৰ ন্যায় ভয়ংকৰ গর্জন কৰিলে।

Verse 593

ननाद बलवान्‌ कर्ण: पार्थाय विसृजज्छरान्‌ । परंतु बलवान्‌ कर्णने सीधे जानेवाले तीन-तीन बाणसमूहोंद्वारा उन शक्तियोंके टुकड़े- टुकड़े करके अर्जुनपर बाणोंकी वर्षा करते हुए सिंहनाद किया

সঞ্জয়ে ক’লে—বলবান কৰ্ণে পাৰ্থ অৰ্জুনৰ প্ৰতি শৰ নিক্ষেপ কৰি সিংহনাদ কৰিলে। সোজাকৈ উৰা তিনিটাকৈ শৰসমূহেৰে তেওঁ আহি থকা শক্তিসমূহক টুকুৰা-টুকুৰা কৰি, পুনৰ অৰ্জুনৰ ওপৰত শৰবৃষ্টি ঢালিলে।

Verse 633

वरासिना कर्णपक्षान्‌ जघान दश पञ्च च | तदनन्तर भीमसेनने गरुड़की भाँति अपने रथसे उछलकर उत्तम खड्गद्वारा कर्णपक्षके पंद्रह योद्धाओंको मार डाला

সঞ্জয়ে ক’লে—উৎকৃষ্ট অস্ত্ৰেৰে তেওঁ কৰ্ণপক্ষৰ পন্ধৰজন যোদ্ধাক নিধন কৰিলে। তাৰ পিছত ভীমসেনে গৰুড়ৰ দৰে ৰথৰ পৰা জঁপিয়াই নামি, শ্ৰেষ্ঠ খড়্গেৰে কৰ্ণপক্ষৰ আৰু পন্ধৰজন যোদ্ধাক বধ কৰি ভূমিত পেলালে।

Verse 653

जघान चन्द्रवर्माणं बृहत्क्षत्रं च नैषधम्‌ । धष्टद्युम्नने भी श्रेष्ठ खड़ग और चमकीली ढाल लेकर चन्द्रवर्मा तथा निषधराज बृहत्क्षतका काम तमाम कर दिया

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ভাৰতশ্ৰেষ্ঠ! ধৃষ্টদ্যুম্নে খড়্গ আৰু দীপ্ত ঢাল লৈ চন্দ্ৰৱৰ্মা আৰু নিষধৰাজ বৃহৎক্ষত্ৰক ৰণত নিপাত কৰিলে।

Verse 666

आदाय कर्ण विव्याध त्रिसप्तत्या नदन्‌ रणे | तदनन्तर पाञ्चालराजकुमार धृष्टद्युम्नने अपने रथपर बैठकर दूसरा धनुष ले रणक्षेत्रमें गर्जना करते हुए तिहत्तर बाणोंद्वारा कर्णको बींध डाला

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণমাজত গর্জি উঠি সি কৰ্ণক তিয়াত্তৰ শৰে বিদ্ধ কৰিলে। তাৰ পাছত পাঞ্চালৰাজকুমাৰ ধৃষ্টদ্যুম্নে নিজৰ ৰথত উঠি দ্বিতীয় ধনু লৈ, যুদ্ধক্ষেত্ৰত বজ্ৰনিনাদে গর্জি, কৰ্ণক পুনৰ তিয়াত্তৰ বাণে ভেদ কৰিলে।

Verse 673

सूतपुत्र॑ चतुःषष्ट्या विद्ध्वा सिंह इवानदत्‌ | तत्पश्चात्‌ चन्द्रमाके समान कान्तिमान्‌ सात्यकिने भी दूसरा धनुष हाथमें लेकर सूतपुत्र कर्णको चौंसठ बाणोंसे घायल करके सिंहके समान गर्जना की

সঞ্জয়ে ক’লে—সাত্যকিয়ে সূতপুত্ৰ কৰ্ণক চৌষট্টি শৰে বিদ্ধ কৰি সিংহৰ দৰে গর্জি উঠিল। তাৰ পাছত চন্দ্ৰসম কান্তিমান সাত্যকিয়ে হাতত দ্বিতীয় ধনু লৈ কৰ্ণক পুনৰ চৌষট্টি বাণে ভেদ কৰি ৰণত সিংহনাদ কৰিলে।

Verse 693

निमज्जमान राधेयमुज्जहु: सात्यकार्णवात्‌ | तत्पश्चात्‌ दुर्योधन, द्रोणाचार्य तथा राजा जयद्रथने डूबते हुए राधानन्दन कर्णका सात्यकिरूपी समुद्रसे उद्धार किया

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰাধেয় কৰ্ণ যেতিয়া ডুবিবলৈ ধৰিলে, তেতিয়া তেওঁলোকে সাত্যকি-ৰূপী সাগৰৰ পৰা তাক টানি ওপৰলৈ তুলিলে। তাৰ পাছত দুর্যোধন, দ্ৰোণাচাৰ্য আৰু ৰজা জয়দ্ৰথেও ৰণত তাক সামৰি সেই উদ্ধাৰত সহায় কৰিলে।

Verse 716

नकुल: सहदेवश्व सात्यकिं जुगुपू रणे । उधर धृष्टद्युम्न, भीमसेन, अभिमन्यु, अर्जुन, नकुल तथा सहदेवने रणक्षेत्रमें सात्यकिका संरक्षण आरम्भ किया

সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণত নকুল আৰু সহদেৱে সাত্যকিক ৰক্ষা কৰিলে। আনফালে ধৃষ্টদ্যুম্ন, ভীমসেন, অভিমন্যু, অৰ্জুন, নকুল আৰু সহদেৱ—সকলো একেলগে মিলি যুদ্ধক্ষেত্ৰত সাত্যকিৰ সুৰক্ষা আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 726

तावकानां परेषां च त्यक्त्वा प्राणानभूद्‌ रण: । महाराज! इस प्रकार आपके तथा शत्रुपक्षके सम्पूर्ण धनुर्धरोंके विनाशके लिये उनमें परस्पर प्राणोंकी परवा न करके अत्यन्त भयंकर युद्ध होने लगा

তেতিয়া আপোনাৰ পক্ষ আৰু শত্রুপক্ষ—উভয়ৰে যোদ্ধাসকলে প্ৰাণৰ চিন্তা ত্যাগ কৰি ৰণত নামিল, আৰু যুদ্ধ দাউদাউকৈ জ্বলি উঠিল। মহাৰাজ! এইদৰে দুয়ো পক্ষৰ সকলো ধনুৰ্ধৰক বিনাশ কৰাৰ উদ্দেশ্যে, নিজৰ জীৱনকো গণ্য নকৰি, অতি ভয়ংকৰ সংঘৰ্ষ আৰম্ভ হ’ল।

Verse 753

इस प्रकार उन निर्भीक सैनिकोंका महान्‌ शक्तिशाली विपक्षी योद्धाओंके साथ अत्यन्त घमासान युद्ध हो रहा था

এইদৰে সেই নিৰ্ভীক সৈনিকসকলৰ সৈতে বিপক্ষৰ মহাবলী যোদ্ধাসকলৰ এক অতি ঘোৰ ঘমাসান যুদ্ধ চলি আছিল—এনে সংহাৰ যে কাঁচা মাংস ভক্ষণ কৰা পশু-পক্ষী আৰু পিশাচসকলৰ হর্ষ বৃদ্ধি কৰে আৰু যমৰাজৰ ৰাজ্যক সমৃদ্ধ কৰে।

Verse 1636

बभ्रमु: समरे नागा मृद्नन्त: शतशो नरान्‌ । कितने ही गजराज अपने दाँतोंमें लगी हुई मनुष्योंकी आँतें लिये समरभूमिमें सैकड़ों योद्धाओंको कुचलते हुए चक्कर लगा रहे थे

সমৰত মহাগজসকলে ঘূৰি ঘূৰি শত শত মানুহক পিষি পেলাইছিল। কিছুমান গজৰাজৰ দন্তত মানুহৰ অন্ত্ৰ লেগি আছিল; সিহঁতে ৰণভূমিত চক্কৰ কাটোঁতে কাটোঁতে বহু শত যোদ্ধাক পদদলিত কৰিছিল।

Verse 3136

मातड़ो न्यपतद्‌ भूमौ नदीरोध इवोष्णगे । कोई अपने ही सैनिकोंको और कोई शत्रु-योद्धाओंको अपने तीखे बाणोंसे मार रहा था। उस युद्धमें पर्वत शिखरके समान विशालकाय हाथी नाराचसे मारा जाकर वर्षाकालमें नदीके तटकी भाँति धरतीपर गिरा और ढेर हो गया

এটা মহাহস্তী গৰমত নদীৰ বাঁধ ভাঙি ধস নামাৰ দৰে ভূমিত লুটাই পৰিল। সেই ভয়ংকৰ যুদ্ধত গণ্ডগোলত কিছুমানে নিজৰেই সৈন্যক, কিছুমানে শত্রু-যোদ্ধাক তীক্ষ্ণ বাণেৰে বধ কৰিছিল। পৰ্বতশিখৰৰ দৰে বিশালকায় সেই হাতী নাৰাচ বাণে বিদ্ধ হৈ, বৰ্ষাকালত নদীতীৰ ধস নামাৰ দৰে, মাটিত পৰি ঢেৰ হৈ ৰ’ল।

Verse 5636

तेषां त्रयाणां चापानि चिच्छेद विशिखैस्त्रिभि: । तब राधानन्दन कर्णने अपने बाणोंकी वर्षद्वारा अर्जुनके बाणोंका निवारण करके अपने तीन बाणोंद्वारा धृष्टद्युम्न आदि तीनों वीरोंके धनुषोंको भी काट दिया

কৰ্ণে তিনিটা তীক্ষ্ণ বাণেৰে সেই তিনিজনৰ ধনু ছেদ কৰিলে। তাৰ পাছত ৰাধানন্দন কৰ্ণে নিজৰ বাণবৃষ্টিৰে অৰ্জুনৰ বাণবৃষ্টি নিবারণ কৰি, নিজৰ তিনিটা বাণেৰে ধৃষ্টদ্যুম্ন আদি সেই তিনিও বীৰৰ ধনুও কাটি পেলালে।

Verse 7463

संयुक्ता: समदृश्यन्त पत्तयश्चापि पत्तिभि: । घोड़ोंसे घोड़े, हाथियोंसे हाथी, रथियोंसे रथी और पैदलोंसे पैदल जूझते दिखायी दे रहे थे

পদাতিকসকল পদাতিকসকলৰ সৈতে ঘনিষ্ঠ যুঁজত জড়িত দেখা গৈছিল; তেনেদৰে ৰণক্ষেত্ৰত ঘোঁৰা ঘোঁৰাৰ সৈতে, হাতী হাতীৰ সৈতে, ৰথী ৰথীৰ সৈতে—প্ৰত্যেক শ্ৰেণীৰ যোদ্ধাই নিজৰ সমকক্ষক মুখামুখি হৈ নিৰ্দয় সংঘৰ্ষত লিপ্ত হৈছিল।