Adhyaya 118
भूरिश्रवसः गर्हा, प्रायोपवेशः, सात्यकिकृतशिरच्छेदः (Bhūriśravas’s Censure, Prāyopaveśa, and Sātyaki’s Beheading)
Upa-parva: Bhūriśravas–Sātyaki Dharmavāda (Episode of reproach, prāyopaveśa, and beheading)
Sañjaya reports that Bhūriśravas’s arm—still holding a sword—falls to the ground, cut by Arjuna (Kirīṭin). Bhūriśravas, seeing himself thwarted, releases Sātyaki and angrily censures Arjuna for striking him when he was not properly engaged, framing the act as a lapse from kṣatra-dharma and attributing it to association with Kṛṣṇa and Vṛṣṇi-Andhaka counsel. He then renounces further combat, sits in prāyopaveśa on the field, arranges arrows, and adopts a yogic, ascetic composure oriented toward Brahmaloka. Public reaction is divided: many reproach Kṛṣṇa and Arjuna while also praising Bhūriśravas’s restraint. Arjuna responds with controlled speech, arguing that cutting the arm of an armed aggressor intent on killing a Vṛṣṇi warrior is not blameworthy, and he cites the earlier killing of Abhimanyu (when weaponless/disabled) as evidence of compromised norms. Arjuna grants Bhūriśravas leave to attain higher worlds. After Bhūriśravas is released, Sātyaki rises with a sword intending to sever Bhūriśravas’s head; despite restraint attempts by several leaders, he proceeds to behead the prāyopaveśa-sitting Bhūriśravas. The armies do not celebrate the act; celestial beings honor Bhūriśravas, and discourse turns to fate (daiva), necessity, and retaliatory logic. Sātyaki defends himself by invoking Abhimanyu’s killing and by asserting a prior vow: anyone who tramples and attacks him in battle is to be slain, even if ascetic-like. The chapter closes with collective silence and a portrayal of Bhūriśravas’s purified ascent after death.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है कि रणभूमि में सात्यकि का पराक्रम भड़क उठा है—वह अकेला ही आपके महारथियों की भीड़ में घिरकर भी रुकता नहीं, और दुर्योधन-कृतवर्मा की प्रतिष्ठा को फिर चुनौती देता है। → द्रोणाचार्य सात्यकि पर तीक्ष्ण बाण-वर्षा करते हैं—सतहत्तर शरों से उसे घायल करते हैं; दुर्मर्षण, दुःसह और विकर्ण भी क्रमशः अनेक बाणों से उसे बेधते हैं। सात्यकि पर चारों ओर से आच्छादन होता है, पर वह एक-एक को प्रत्युत्तर देकर फिर-फिर नए बाणों से छेदता है और दुर्योधन तक को त्वरित आघात देता है। → सात्यकि विधिपूर्वक सज्जित रथ से ‘धनुर्धरों के आदर्श’ कृतवर्मा के सामने जा टिकता है; अर्जुन-दर्शन की उत्कंठा से प्रेरित होकर वह अस्सी बाणों की वर्षा करता है और फिर सुवर्ण-पंखों वाला प्रचण्ड बाण छोड़ता है—क्रुद्ध सर्प-सा दहकता हुआ। इसी उग्रता में दुर्योधन भी सात्यकि के श्रेष्ठ बाणों से क्षत-विक्षत होकर सहसा पीछे हटता/भागता है। → कृतवर्मा भी प्रत्युत्तर को तत्पर होता है; सारथी को आदेश मिलता है कि ‘सर्वधन्विनां प्रवर’ कृतवर्मा तीव्र वेग से आ रहा है—रथ बढ़ाओ। अध्याय का अंत इस पर होता है कि सात्यकि की धारा ने कौरव-पक्ष को क्षणिक रूप से डगमगाया, पर कृतवर्मा का प्रतिघात अब सामने है। → कृतवर्मा के तीव्र प्रत्याक्रमण में सात्यकि टिकेगा या मार्ग बनाकर अर्जुन तक पहुँचेगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६३ “लोक मिलाकर कुल ६२३ श्लोक हैं।) ० गा षोडशाधिकशततमोड<्ध्याय: सात्यकिका पराक्रम तथा दुर्योधन और कृतवर्माकी पुनः पराजय संजय उवाच ते किरन्त: शरव्रातान् सर्वे यत्ता: प्रहारिण: । त्वरमाणा महाराज युयुधानमयोधयन्
সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! প্ৰহাৰত নিপুণ সেই সকলো যোদ্ধা সাৱধান হৈ, ত্বৰিতগতিতে শৰসমূহৰ বৰ্ষা কৰি কৰি তাত যুযুধানৰ সৈতে যুদ্ধত লিপ্ত হ’ল।
Verse 2
तं द्रोण: सप्तसप्तत्या जघान निशितै: शरे: । दुर्मर्षणो द्वादशभिर्दु:सहो दशभि: शरै:,द्रोणाचार्यने सात्यकिको सतहत्तर तीखे बाणोंसे घायल कर दिया। फिर दुर्मर्षणने बारह और दु:सहने दस बाणोंसे उन्हें बींध डाला
সঞ্জয়ে ক’লে— দ্ৰোণে তেওঁক সাতাত্তৰটা তীক্ষ্ণ শৰৰে আঘাত কৰিলে। তাৰ পাছত দুৰ্মৰ্শণে বাৰটা আৰু দুঃসহে আৰু দহটা শৰৰে তেওঁক বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 3
विकर्णश्वापि निशितैस्त्रिंशद्धिः कड्कपत्रिभि: । विव्याध स्ये पाश्वें तु स््तनाभ्यामन्तरे तथा,तत्पश्चात् विकर्णने भी कंककी पाँखवाले तीस तीखे बाणोंसे सात्यकिकी बायीं पसली और छाती छेद डाली
সঞ্জয়ে ক’লে— বিকৰ্ণেও কঙ্ক-পাখিৰ পাখনা-যুক্ত ত্ৰিশটা তীক্ষ্ণ শৰৰে শৈনেয় (সাত্যকি)ৰ পাৰ্শ্ব আৰু স্তনদ্বয়ৰ মাজৰ স্থান বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 4
दुर्मुखो दशभिर्बाणैस्तथा दुःशासनोडष्टभि: । चित्रसेनश्न शैनेयं द्वाभ्यां विव्याध मारिष,आर्य! तदनन्तर दुर्मुखने दस, दुःशासनने आठ और चित्रसेनने दो बाणोंसे सात्यकिको घायल कर दिया
সঞ্জয়ে ক’লে— দুৰ্মুখে শৈনেয় (সাত্যকি)ক দহটা শৰৰে আঘাত কৰিলে; দুঃশাসনে আঠটা; আৰু চিত্ৰসেনে দুটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 5
दुर्योधनश्व॒ महता शरवर्षेण माधवम् | अपीडयद्ू रणे राजन शूराश्षान्ये महारथा:,राजन! उस रणक्षेत्रमें दुर्योधन तथा अन्य शूरवीर महारथियोंने भारी बाण-वर्षा करके सात्यकिको पीड़ित कर दिया
সঞ্জয়ে ক’লে— হে ৰাজন! সেই যুদ্ধত দুঃৰ্যোধনে অন্য শূৰ মহাৰথীসকলৰ সৈতে মিলি মহা শৰবৃষ্টিৰে মাধৱ (শৈনেয়/সাত্যকি)ক পীড়িত কৰিলে।
Verse 6
सर्वतः प्रतिविद्धस्तु तव पुत्रैर्महारथै: । तान् प्रत्यविध्यद् वार्ष्णेय: पृथक् पृथगजिद्दागैः
সঞ্জয়ে ক’লে— তোমাৰ পুত্ৰ মহাৰথীসকলে চাৰিওফালৰ পৰা তেওঁক বিদ্ধ কৰিলেও, বৃষ্ণিবংশীয় বীৰ সাত্যকিয়ে তেওঁলোকৰ প্ৰতিজনক পৃথক পৃথকভাৱে নিজৰ অচ্যুত, সোজা গতিৰ শৰৰে বিদ্ধ কৰি প্ৰতিউত্তৰ দিলে।
Verse 7
भारद्वाजं त्रिभिरबणर्दु:सहं नवभि: शरै: । विकर्ण पञज्चविंशत्या चित्रसेनं च सप्तभि:
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণৰ মাজত সি ভাৰদ্বাজ (দ্ৰোণ)ক তিনিটা শৰ, দুঃসহক নটা, বিকৰ্ণক পঁচিশটা আৰু চিত্ৰসেনক সাতটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 8
दुर्मर्षणं द्वादशभिरष्टाभिश्न विविंशतिम् । सत्यव्रतं च नवभिर्विजयं दशभि: शरै:
সঞ্জয়ে ক’লে—সি দুৰ্মৰ্ষণক বাৰটা শৰ, বিবিংশতিক আঠটা, সত্যব্ৰতক নটা আৰু বিজয়ক দহটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 9
ततो रुक््माड़्दं चाप॑ं विधुन्चानो महारथ: । अभ्ययात् सात्यकिस्तूर्ण पुत्र तव महारथम्
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত সুৱৰ্ণ অঙ্গদে বিভূষিত নিজৰ মহাধনু কঁপাই মহাৰথী সাত্যকি তোৰ মহাৰথী পুত্ৰৰ ওপৰত তৎক্ষণাৎ ধাৱমান হ’ল।
Verse 10
राजानं सर्वलोकस्य सर्वलोकमहारथम् | शरैरभ्याहनद् गाढं ततो युद्धम भूत् तयो:
সঞ্জয়ে ক’লে—সকলো লোকৰ ৰজা আৰু জগতখ্যাত মহাৰথী দুর্যোধনক সি শৰবৃষ্টিৰে গাঢ়কৈ আঘাত কৰিলে; তেতিয়া তেওঁলোক দুজনৰ মাজত ভয়ংকৰ যুদ্ধ আৰম্ভ হ’ল।
Verse 11
विमुज्चन्तौ शरांस्तीक्ष्णान् संदधानौ च सायकान् | अदृश्यं समरे<न्योन्यं चक्रतुस्तो महारथौ,उन दोनों महारथियोंने समरभूमिमें बाणोंका संधान और तीखे बाणोंका प्रहार करते हुए एक-दूसरेको अदृश्य कर दिया
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই দুয়ো মহাৰথী তীক্ষ্ণ শৰ উজাৰি দি আৰু পুনঃপুনঃ নতুন সায়ক সংধান কৰি, সমৰত পৰস্পৰক শৰবৃষ্টিৰ আৱৰ্তত অদৃশ্য কৰি তুলিলে।
Verse 12
सात्यकि: कुरुराजेन निर्विद्धों बह्मशो भत । अस्रवद् रुधिरं भूरि स्वरसं चन्दनो यथा
সঞ্জয়ে ক’লে—কুৰুৰাজৰ বাণে বাৰে বাৰে ভীষণভাৱে বিদ্ধ হৈ সাত্যকিয়ে অতি প্ৰচুৰ ৰক্ত ঢালিবলৈ ধৰিলে। তথাপি ৰক্ত ঝৰাৰ মাজতো তেওঁ ৰক্তচন্দন গছৰ দৰে—যেন স্বাভাৱিক ৰক্তিম ৰস নিঃসৃত হৈছে—আৰু অধিক দীপ্তিমান দেখা দিলে।
Verse 13
सात्वतेन च बाणीौचघैर्निरविद्धिस्तनयस्तव । शातकुम्भमयापीडो बभौ यूप इवोच्छित:,सात्यकिके बाणसमूहोंसे घायल होकर आपका पुत्र दुर्योधन सुवर्णमय मुकुट धारण किये ऊँचे यूपके समान सुशोभित हो रहा था
সঞ্জয়ে ক’লে—সাত্বত (সাত্যকি)-ৰ ঘন বাণবৃষ্টিত বিদ্ধ হৈ তোমাৰ পুত্ৰ দুর্যোধন, শুদ্ধ সোণৰ মুকুট পিন্ধি, উচ্চ যূপস্তম্ভৰ দৰে স্পষ্টভাৱে দীপ্তিমান হৈ উঠিছিল।
Verse 14
माधवस्तु रणे राजन् कुरुराजस्य धन्विन: । धनुश्चिच्छेद समरे क्षुरप्रेण हसन्निव,राजन! रफणक्षेत्रमें सात्यकिने धनुर्धर दुर्योधनके धनुषको एक क्षुरप्रद्वारा हँसते हुए-से काट दिया
সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! ৰণক্ষেত্ৰত মাধৱে যেন হাঁহি উঠাৰ দৰে, ক্ষুৰপ্ৰ (ক্ষুৰধাৰ) বাণে ধনুৰ্ধৰ কুৰুৰাজ দুর্যোধনৰ ধনুখন কাটি পেলালে।
Verse 15
अथीैनं छिन्नधन्वानं शरैर्बहुभिसचिनोत् । निर्भिन्निश्न शरैस्तेन द्विषता क्षिप्रकारिणा
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ ধনুখন কাটি পেলোৱাৰ পাছত তাক বহু বাণে তৎক্ষণাৎ আচ্ছন্ন কৰা হ’ল। সেই ক্ষিপ্ৰকাৰী শত্রুৰ শৰবিদ্ধ হৈ সি বিদীৰ্ণ-বিদীৰ্ণ হৈ তীব্ৰ যন্ত্ৰণা ভোগ কৰিলে।
Verse 16
अथान्यद् धनुरादाय हेमपृष्ठं दुरासदम्
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত সি আন এটা ধনু ল’লে—সোণালী পৃষ্ঠবিশিষ্ট, যাক সহ্য বা প্ৰতিহত কৰা আনৰ বাবে দুষ্কৰ।
Verse 17
सो$तिविद्धों बलवता तव पुत्रेण धन्विना
সঞ্জয় ক’লে—তোমাৰ পুত্ৰ, সেই বলৱান ধনুৰ্ধৰে, তেওঁক মহাবলে গভীৰভাৱে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 18
पीडित॑ नृपतिं दृष्टवा तव पुत्रा महारथा:
সঞ্জয় ক’লে—পীড়িত নৃপতিক দেখি তোমাৰ পুত্ৰসকল, সেই মহাৰথীসকল, (তৎক্ষণাৎ সঁহাৰি দিলে)।
Verse 19
स च्छाद्यमानो बहुभिस्तव पुत्रैर्महारथै:
সঞ্জয় ক’লে—তোমাৰ বহু মহাৰথী পুত্ৰৰ বাণে চাৰিওফালে আচ্ছাদিত হৈ থাকিলেও সাত্যকিয়ে তেওঁলোকক এজন এজনকৈ প্ৰথমে পাঁচটা কৰি শৰৰে আহত কৰিলে, তাৰপিছত সাতটা কৰি শৰৰে পুনৰ বিদ্ধ কৰিলে। তাৰ পিছত আঠটা দ্ৰুতগামী বাণে দুঃশাসন নহয়, দুঃযোধনকো গভীৰ আঘাত কৰিলে।
Verse 20
एकैकं पज्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभि: । दुर्योधनं च त्वरितो विव्याधाष्टभिराशुगै:
সঞ্জয় ক’লে—সাত্যকিয়ে এজন এজনকৈ পাঁচটা কৰি শৰৰে বিদ্ধ কৰি, পুনৰ সাতটা কৰি শৰৰে আঘাত কৰিলে; আৰু তৎক্ষণাৎ আঠটা দ্ৰুতগামী বাণে দুঃযোধনকো গভীৰভাৱে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 21
प्रहसंश्षास्य चिच्छेद कार्मुकं रिपुभीषणम् । नागं मणिमयं चैव शरैर्ध्वजमपातयत्,इसके बाद युयुधानने हँसते हुए ही दुर्योधनके शत्रु भीषण धनुषको और मणिमय नागसे चिह्नित ध्वजको भी बाणोंद्वारा काट गिराया
সঞ্জয় ক’লে—তাৰ পিছত ইউযুধানে হাঁহি হাঁহি সেই শত্রুভীষণ ধনুখন কাটি পেলালে; আৰু শৰৰে মণিময় নাগচিহ্নিত ধ্বজটোও পেলাই দিলে।
Verse 22
हत्वा तु चतुरो वाहांश्षतुर्भिनिशितै: शरै: । सारथिं पातयामास क्षुरप्रेण महायशा:,फिर चार तीखे बाणोंसे उसके चारों घोड़ोंको मारकर महायशस्वी सात्यकिने क्षुरप्रद्वारा उसके सारथिको भी मार गिराया
সঞ্জয়ে ক’লে—চাৰিটা তীক্ষ্ণ শৰৰে তাৰ চাৰিটা ঘোঁৰা বধ কৰি, মহাযশস্বী সাত্যকীয়ে ক্ষুৰপ্ৰ শৰৰে তাৰ সাৰথিকো মাটিত পেলালে।
Verse 23
एतस्मिन्नन्तरे चैव कुरुराजं महारथम् । अवाकिरच्छरैईष्टो बहुभिर्मर्म भेदिभि:,तदनन्तर हर्षमें भरे हुए सात्यकिने महारथी कुरुराज दुर्योधनपर बहुत-से मर्मभेदी बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी
সঞ্জয়ে ক’লে—ইয়াৰ মাজতে হর্ষে উল্লসিত শৈনেয় সাত্যকীয়ে মহাৰথী কুরু-ৰাজ দুর্যোধনৰ ওপৰত বহু মর্মভেদী শৰ বৰ্ষণ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 24
स वध्यमान: समरे शैनेयस्य शरोत्तमै: । प्राद्रवत् सहसा राजन पुत्रो दुर्योधनस्तव
সঞ্জয়ে ক’লে—সমৰত শৈনেয়ৰ শ্ৰেষ্ঠ শৰসমূহে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ, হে ৰাজন, তোমাৰ পুত্ৰ দুর্যোধন হঠাতে পলাই গ’ল।
Verse 25
हाहाभूतं जगच्चासीद् दृष्टवा राजानमाहवे
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰণভূমিত ৰজাক দেখি যেন সমগ্ৰ জগত ‘হায় হায়’ বুলি আৰ্তনাদ কৰি উঠিল।
Verse 26
त॑ तु शब्दमथ श्रुत्वा कृतवर्मा महारथ:
সঞ্জয়ে ক’লে—সেই শব্দ শুনি মহাৰথী কৃতবর্মা (সচেতন হৈ উঠিল)।
Verse 27
अभ्ययात् सहसा तत्र यत्रास्ते माधव: प्रभु: । उस कोलाहलको सुनकर महारथी कृतवर्मा सहसा वहीं आ पहुँचा, जहाँ शक्तिशाली सात्यकि खड़े थे ।। विधुन्वानो धनु: श्रेष्ठ चोदयंश्वैव वाजिन:
সেই কোলাহল শুনি মহাৰথী কৃতবর্মা সহসাই তাত ধাৱিত হ’ল, য’ত প্ৰভু মাধৱ অৱস্থিত আছিল। তেওঁ শ্ৰেষ্ঠ ধনু দোলাই আৰু বেগৱান অশ্বসমূহক তাড়ি আগবাঢ়িল।
Verse 28
तमापततन्तं सम्प्रेक्ष्य व्यादितास्यमिवान्तकम्
তেওঁক ধাৱিত হৈ আহি থকা দেখি—যেন মুখ মেলি অহা অন্তক (মৃত্যু) নিজেই—যোদ্ধাসকলৰ অন্তৰত ভয় জাগিল।
Verse 29
कृतवर्मा रथेनैष द्रुतमापतते शरी
ৰথাৰূঢ় কৃতবর্মা দ্ৰুতগতিতে ধাৱিত হৈ আহি শৰবৃষ্টিৰে শত্ৰুক প্ৰহাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 30
ततः प्रजविताश्वेन विधिवत् कल्पितेन च
তাৰ পাছত, বেগে তাড়িত অশ্বসমেত ৰথক বিধিমতে সজাই-গুছাই, পৰৱৰ্তী কাৰ্য শৃঙ্খলাবদ্ধভাৱে আৰম্ভ হ’ল।
Verse 31
ततः: परमसंक्रुद्धो ज्वलिताविव पावकौ
তাৰ পাছত তেওঁলোক দুয়ো পৰম ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ, দুটা জ্বলি উঠা অগ্নিৰ দৰে দহি উঠিল।
Verse 32
कृतवर्मा तु शैनेयं षड़्विंशत्या समार्पयत्
সঞ্জয়ে ক’লে—তেতিয়া কৃতবর্মাই শৈনেয়ক ছাব্বিশজন যোদ্ধাৰ হাতত সঁপিলে; যুদ্ধৰ বাঢ়ি অহা উগ্ৰতাৰ মাজত এজন প্ৰখ্যাত বীৰৰ ওপৰত শক্তি ইচ্ছাকৃতভাৱে কেন্দ্ৰীভূত কৰাৰ কৌশল যেন সেয়া।
Verse 33
चतुरक्षतुरो वाहांश्षतुर्भि: परमेषुभि:
সঞ্জয়ে ক’লে—চাৰিটা পৰম বাণেৰে সি চাৰিটা ঘোঁৰা পেলাই দিলে; প্ৰতিটোক একেকটা শৰে—যুদ্ধত ধৰ্ম ঢাক খাই গ’লে দক্ষতাও দ্ৰুত ধ্বংসৰ অস্ত্ৰ হৈ উঠে, সেই নিৰ্দয় নিখুঁততা ইহাই।
Verse 34
रुक्मध्वजो रुक्मपृष्ठं महद् विस्फार्य कार्मुकम्
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰুক্মধ্বজে সোণালী পিঠযুক্ত নিজৰ মহাধনুখন টানি সম্পূৰ্ণ তানিলে আৰু পৰৱৰ্তী প্ৰহাৰৰ বাবে সাজু হ’ল—যুদ্ধৰ নৈতিক ভাৰৰ মাজতো অস্ত্ৰ আৰু দেহৰ ওপৰত শৃঙ্খলাবদ্ধ নিয়ন্ত্ৰণত প্ৰকাশ পোৱা বীৰনিশ্চয়ৰ সেই ছবি।
Verse 35
ततो<शीतिं शिने: पौत्र: सायकान् कृतवर्मणे
সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰ পাছত শিনিৰ পৌত্ৰই কৃতবর্মাৰ ওপৰত আশিটা বাণ নিক্ষেপ কৰিলে; ই যুদ্ধৰ নিৰন্তৰ প্ৰহাৰ-প্ৰতিপ্ৰহাৰক আৰু তীব্ৰ কৰিলে—য’ত বাঢ়ি অহা হিংসাৰ মাজতো বীৰত্বৰ মান সংযম আৰু নিখুঁততাৰে মাপা হয়।
Verse 36
सो5तिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुतापन:
সঞ্জয়ে ক’লে—বলবান শত্রুৰ প্ৰহাৰত শত্রুতাপন গভীৰভাৱে বিদ্ধ হ’ল; যুদ্ধত বৈৰিতা যেতিয়া নিৰ্ণায়ক হিংসালৈ পাকে, তেতিয়া মহাবলীয়েও আঘাত পাই নত হয়—এই দৃষ্টান্তই সেয়া।
Verse 37
त्रिषष्ट्या चतुरोअस्याश्वान् सप्तभि: सारथिं तथा
সঞ্জয়ে ক’লে—চৌষট্টি বাণে সি তাৰ চাৰিটা ঘোঁৰাক নিপাত কৰিলে, আৰু সাত বাণে তদ্ৰূপে সাৰথিকো বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 38
सुवर्णपुडुखं विशिखं समाधाय च सात्यकि:
সঞ্জয়ে ক’লে—সাত্যকিয়ে স্বৰ্ণপক্ষযুক্ত তীক্ষ্ণ বাণ ধনুত সংযোজিত কৰি আঘাতৰ বাবে সাজু হ’ল।
Verse 39
सो<विध्यत् कृतवर्माणं यमदण्डोपम: शर:,सात्यकिका वह बाण यमदण्डके समान भयंकर था। उसने कृतवमकिे सुवर्णजटित चमकीले कवचको छित्न-भिन्न करके उसे गहरी चोट पहुँचायी तथा खूनसे लथपथ होकर वह धरतीमें समा गया
সঞ্জয়ে ক’লে—যমদণ্ডসম ভয়ংকৰ সাত্যকিৰ সেই বাণ কৃতবর্মাক বিদ্ধ কৰিলে। স্বৰ্ণখচিত দীপ্ত বর্ম ছিন্নভিন্ন কৰি গভীৰ আঘাত দিলে, আৰু ৰক্তে সিক্ত হৈ সেই বাণ মাটিত গাঁথ খাই পৰিল।
Verse 40
जाम्बूनदविचित्रं च वर्म निर्भिद्य भानुमत् अभ्यगाद् धरणीमुग्रो रुधिरेण समुक्षित:
সঞ্জয়ে ক’লে—জাম্বূনদ স্বৰ্ণে বিচিত্ৰ দীপ্তিমান বর্ম ভেদ কৰি সেই উগ্ৰ যোদ্ধা ৰক্তে সিক্ত হৈ ধৰণীত লুটাই পৰিল।
Verse 41
संजातरुधिरश्नाजौ सात्वतेषुभिररदित: । सशरं धनुरुत्सृज्य न्यपतत् स्यन्दनोत्तमात्
সঞ্জয়ে ক’লে—সাত্বতসকলৰ বাণে আঘাতপ্ৰাপ্ত কৃতবর্মা ৰক্তে স্নাত হ’ল; বাণসহ ধনু ত্যাগ কৰি সেই উত্তম ৰথৰ পৰা লুটাই পৰিল।
Verse 42
स सिंहदंष्टो जानुभ्यां पतितो5मितविक्रम: । शरार्दित: सात्यकिना रथोपस्थे नरर्षभ:,सिंहके समान दाँतोंवाला अमितपराक्रमी नरश्रेष्ठ कृतवर्मा सात्यकिके बाणोंसे पीड़ित हो घुटनोंके बलसे रथकी बैठकमें गिर गया
সিংহদংশ্ত্ৰ, অপৰিমেয় পৰাক্ৰমী নৰশ্ৰেষ্ঠ কৃতবর্মা সাত্যকিৰ শৰবিদ্ধ হৈ হাঁটু গেড়ে ৰথাসনত লুটাই পৰিল।
Verse 43
सहस्रबाहुसदृशमक्षोभ्यमिव सागरम् | निवार्य कृतवर्माणं सात्यकि: प्रययौ ततः,सहस्रबाहु अर्जुनके समान दुर्जय तथा महासागरके समान अक्षोभ्य कृतवर्माको इस प्रकार पराजित करके सात्यकि वहाँसे आगे बढ़ गये
সহস্ৰবাহুৰ ন্যায় দুৰ্জয় আৰু মহাসাগৰৰ ন্যায় অক্ষোভ্য কৃতবর্মাক নিবাৰণ কৰি সাত্যকি তাৰপিছত আগবাঢ়িল।
Verse 44
खड्गशक्तिधनु:कीर्णा गजाश्वरथसंकुलाम् । प्रवर्तितोग्ररुधिरां शतश: क्षत्रियर्षभै:
সেই সেনা খড়্গ, শক্তি আৰু ধনুৰে ছেয়ে আছিল; হাতী-ঘোঁৰা-ৰথে গিজগিজ কৰিছিল; আৰু শত শত ক্ষত্ৰিয়শ্ৰেষ্ঠৰ প্ৰচোদনাত ভয়ংকৰ ৰক্তধাৰা বোৱাইছিল।
Verse 45
प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां मध्येन शिनिपुड्भव: । अभ्यागाद्वाहिनीं हित्वा वृत्रहेवासुरी चमूम्
সকলো সেনাই চাই থাকোঁতে শিনিবংশপ্ৰৱৰ সাত্যকি তেওঁলোকৰ মাজেদি আগবাঢ়ি সেই বাহিনী ত্যাগ কৰি গ’ল—যেনেকৈ বৃত্ৰহন্তা ইন্দ্ৰ অসুৰসেনা ভেদি যায়।
Verse 46
समाश्चस्य च हार्दिक्यो गृह चान्यन्महद् धनु: । तस्थौ स तत्र बलवान् वारयन् युधि पाण्डवान्
আনফালে হাৰ্দিক্য কৃতবর্মা সাৱধান হৈ আন এটা বৃহৎ ধনু ধৰি তাতে বলবান হৈ থিয় দিলে আৰু যুঁজত পাণ্ডৱসকলক বাধা দিবলৈ ধৰিলে।
Verse 116
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सात्यकिकप्रवेशे दुर्योधनकृतवर्मपराजये षोडशाधिकशततमो<ध्याय:
এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বত, জয়দ্ৰথবধপৰ্বৰ অন্তৰ্গত, সাত্যকিৰ যুদ্ধপ্ৰৱেশ আৰু দুৰ্যোধন- কৃতৱৰ্মাৰ পৰাজয় বৰ্ণনা কৰা একশ ষোলতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।
Verse 153
नामृष्यत रणे राजा शत्रोर्विजयलक्षणम् | धनुष कट जानेपर उन्होंने बहुत-से बाण मारकर दुर्योधनके शरीरको चुन दिया। शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले अपने शत्रु सात्यकिके बाणोंद्वारा विदीर्ण होकर राजा दुर्योधन रणभूमिमें विपक्षीके उस विजय-सूचक पराक्रमको सह न सका
ৰণত ৰজাই শত্রুৰ বিজয়-লক্ষণ সহ্য কৰিব নোৱাৰিলে। দ্ৰুতহস্ত শত্রু সাত্যকিৰ বহু বাণে বিদীৰ্ণ হৈ ৰজা দুৰ্যোধন ৰণভূমিত সেই বিজয়-সূচক পৰাক্ৰম সহিব নোৱাৰিলে।
Verse 166
विव्याध सात्यकिं तूर्ण सायकानां शतेन ह | उसने सोनेकी पीठवाले दूसरे दुर्धर्ष धनुषको लेकर शीघ्र ही सौ बाणोंसे सात्यकिको घायल कर दिया
তেতিয়া সি সোনাৰ পিঠ থকা আন এটা দুৰ্ধর্ষ ধনু লৈ অতি শীঘ্ৰে এশ বাণে সাত্যকিক বিদ্ধ কৰি আহত কৰিলে।
Verse 173
अमर्षवशमापतन्नस्तव पुत्रमपीडयत् | आपके बलवान् और धरनुर्धर पुत्रके द्वारा अत्यन्त घायल किये जानेपर सात्यकिने भी अमर्षके वशीभूत होकर आपके पुत्रको बड़ी पीड़ा दी
আপোনাৰ বলবান ধনুৰ্ধৰ পুত্ৰে অত্যন্ত আহত কৰিলেও সাত্যকি আমৰ্শৰ বশ হৈ আপোনাৰ পুত্ৰৰ ওপৰত ঝাঁপাই পৰি তাক ভীষণ যন্ত্ৰণা দিলে।
Verse 186
सात्यकिं शरवर्षेण छादयामासुरोजसा । राजाको पीड़ित देखकर आपके अन्य महारथी पुत्रोंने बलपूर्वक बाणोंकी वर्षा करके सात्यकिको आच्छादित कर दिया
ৰজাক পীড়িত দেখি আপোনাৰ আন মহাৰথী পুত্ৰসকলে বলপূৰ্বক বাণবৃষ্টি কৰি সাত্যকিক সম্পূৰ্ণ আচ্ছাদিত কৰিলে।
Verse 253
ग्रस्यमानं सात्यकिना खे सोममिव राहुणा । जैसे आकाशमें राहु चन्द्रमापर ग्रहण लगाता है, उसी प्रकार सात्यकिद्वारा राजा दुर्योधनको ग्रस्त होते देख वहाँ सब लोगोंमें हाहाकार मच गया
সঞ্জয়ে ক’লে— যেনেকৈ আকাশত গ্ৰহণকালত ৰাহুৱে চন্দ্ৰক গ্ৰাস কৰে, তেনেকৈ সাত্যকিৰ দ্বাৰা দুঃৰ্যোধন গ্ৰস্ত হোৱা যেন দেখা গ’ল। ৰজাক এইদৰে আচ্ছন্ন হোৱা দেখি তাত উপস্থিত সকলোৰে মাজত হাহাকাৰ উঠিল।
Verse 273
भर्त्सयन् सारथिं चाग्रे याहि याहीति सत्वरम् । वह अपने श्रेष्ठ धनुषको कँपाता, घोड़ोंको हाँकता और “आगे बढ़ो, जल्दी चलो” कहकर सारथिको फटकारता हुआ वहाँ आया
সঞ্জয়ে ক’লে— সি সাৰথিক ভৰ্ত্সনা কৰি তৎক্ষণাৎ ক’লে, “আগলৈ যা, আগলৈ যা— সোনকালে!” শ্ৰেষ্ঠ ধনুখন কঁপাই, ঘোঁৰাবোৰক তীব্ৰ বেগে হাঁকাই সি দ্ৰুতগতিতে তাত আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 283
युयुधानो महाराज यन्तारमिदमब्रवीत् | महाराज! मुँह बाये हुए कालके समान कृतवर्माको वहाँ आते देख युयुधानने अपने सारथिसे कहा--
সঞ্জয়ে ক’লে— হে মহাৰাজ, যুযুধানে নিজৰ সাৰথিক এই কথা ক’লে। মুখ বেঁকা কৰি, যেন কালস্বৰূপ— তেনে কৃতৱৰ্মাক তাত আহি থকা দেখি সি নিজৰ চালকক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 303
आससाद रणे भोजं प्रतिमानं धनुष्मताम् । तदनन्तर सात्यकि विधिपूर्वक सजाये गये तेज घोड़ोंवाले रथके द्वारा रणभूमिमें धनुर्धरोंके आदर्शभूत कृतवर्माके पास जा पहुँचे
সঞ্জয়ে ক’লে— ৰণত ধনুৰ্ধৰসকলৰ আদৰ্শ ভোজ (কৃতৱৰ্মা)ৰ ওচৰলৈ সাত্যকি আগবাঢ়ি গ’ল। তাৰ পিছত বিধিপূৰ্বক সাজোৱা ৰথত, তীব্ৰ আৰু বলৱান ঘোঁৰাৰে যুক্ত হৈ, সি ৰণভূমিত কৃতৱৰ্মাৰ সন্নিকটত শীঘ্ৰে উপস্থিত হ’ল।
Verse 316
समेयातां नरव्याप्रौ व्याप्राविव तरस्विनौ । तत्पश्चात् प्रजजलित पावक और वेगशाली व्याप्रोंके समान वे दोनों नरश्रेष्ठ वीर अत्यन्त कुपित हो एक-दूसरेसे भिड़ गये
সঞ্জয়ে ক’লে— সেই দুজন নৰব্যাঘ্ৰ, তীব্ৰ বেগে দুটা বাঘৰ দৰে একে-অপৰক ওচৰলৈ আহি মিলিল। তাৰ পিছত প্ৰজ্বলিত অগ্নিৰ দৰে জ্বলি উঠি, ক্ৰোধৰ বেগে প্ৰেৰিত হৈ, দুয়ো পৰস্পৰে মুখামুখি হৈ সংঘৰ্ষত লিপ্ত হ’ল।
Verse 326
निशितै: सायकैस्ती&णैर्यन्तारं चास्य पठचभि: । कृतवमनि सात्यकिपर तेज धारवाले छब्बीस तीखे बाण चलाये और पाँच बाणोंद्वारा उनके सारथिको भी घायल कर दिया
সঞ্জয়ে ক’লে—যুদ্ধতেজে দীপ্ত সাত্যকিয়ে ছাব্বিশটা তীক্ষ্ণ শৰৰে কৃতবর্মাক বিদ্ধ কৰিলে, আৰু আরও পাঁচটা শৰৰে তাৰ সাৰথিকো আহত কৰিলে।
Verse 333
अविध्यत् साधुदान्तान् वै सैन्धवान् सात्वतस्य हि | इसके बाद चार उत्तम बाण मारकर उसने सात्यकिके सुशिक्षित एवं विनीत चारों सिंधी घोड़ोंको भी बींध डाला
সঞ্জয়ে ক’লে—সাত্যকি (সাত্বত)-ৰ সুদমিত, সুপ্ৰশিক্ষিত সৈন্ধৱ ঘোঁৰাবোৰক সি বিদ্ধ কৰিলে; তাৰ পিছত চাৰিটা উৎকৃষ্ট শৰৰে তাৰ চাৰিওটা সিন্ধু অশ্বক আৰ-পাৰ কৰি দিলে।
Verse 343
रुक्माड्दी रुक्मवर्मा रुक्मपुड्खैरवारयत् । तदनन्तर सोनेके केयूर और सोनेके ही कवच धारण करनेवाले सुवर्णमय ध्वजासे सुशोभित कृतवर्माने सोनेकी पीठवाले अपने विशाल धनुषकी टंकार करके स्वर्णमय पंखवाले बाणोंसे सात्यकिको आगे बढ़नेसे रोक दिया
সঞ্জয়ে ক’লে—ৰুক্মবর্মা আদি বীৰসকলে স্বৰ্ণপুঙ্খ শৰৰে তাক বাধা দিলে। তাৰ পিছত স্বৰ্ণধ্বজে শোভিত, স্বৰ্ণ কেয়ূৰ আৰু স্বৰ্ণ কবচধাৰী কৃতবর্মাই সোনালী পিঠযুক্ত নিজৰ বিশাল ধনুৰ টংকাৰ তুলিলে আৰু স্বৰ্ণপক্ষ শৰৰে সাত্যকিক আগবাঢ়িবলৈ নিদিলে।
Verse 353
प्राहिणोत् त्वरया युक्तो द्रष्टकामो धनंजयम् | तब शिनिपौत्र सात्यकिने बड़ी उतावलीके साथ मनमें अर्जुनके दर्शनकी कामना लिये वहाँ कृतवर्माको अस्सी बाण मारे
সঞ্জয়ে ক’লে—ধনঞ্জয় (অর্জুন)-ক দেখাৰ আকাঙ্ক্ষাৰে ব্যাকুল হৈ, ত্বৰিত শিনিপৌত্ৰ সাত্যকিয়ে তাত কৃতবর্মাক আশীটা শৰৰে বিদ্ধ কৰিলে।
Verse 363
समकम्पत दुर्धर्ष: क्षितिकम्पे यथाचल: । शत्रुओंको संताप देनेवाला दुर्धर्ष वीर कृतवर्मा अपने बलवान शत्रु सात्यकिके द्वारा अत्यन्त घायल होकर उसी प्रकार काँपने लगा, जैसे भूकम्पके समय पर्वत हिलने लगता है
সঞ্জয়ে ক’লে—শত্ৰুক সন্তাপ দিয়া দগ্ধ কৰা দুৰ্ধর্ষ বীৰ কৃতবর্মা, বলবান শত্রু সাত্যকিৰ দ্বাৰা গভীৰভাবে আহত হৈ, ভূমিকম্পত পৰ্বত যেন কঁপে তেনেকৈ কঁপিবলৈ ধৰিলে।
Verse 373
विव्याध निशितैस्तूर्ण सात्यकि: सत्यविक्रम: । तत्पश्चात् सत्यपराक्रमी सात्यकिने तिरसठ बाणोंसे उसके चारों घोड़ोंको और सात तीखे बाणोंसे उसके सारथिको भी शीघ्र ही क्षत-विक्षत कर दिया
সঞ্জয় ক’লে—সত্যবিক্ৰমী সাত্যকিয়ে তীক্ষ্ণ বাণেৰে তৎক্ষণাৎ শত্রুক বিদ্ধ কৰিলে। তাৰ পিছত সত্য পৰাক্ৰম দেখুৱাই তেওঁ তেষট্টি বাণেৰে তাৰ চাৰিটা ঘোঁৰা নিপাত কৰিলে আৰু সাতটা তীক্ষ্ণ শৰে সাৰথিকো তৎক্ষণাৎ আঘাত কৰি ক্ষত-বিক্ষত কৰিলে।
Verse 386
व्यसृजत् तं॑ महाज्वालं संक्ुद्धमिव पन्नगम् । अब सात्यकिने अपने धनुषपर सुवर्णमय पंखवाले अत्यन्त तेजस्वी बाणका संधान किया
সঞ্জয় ক’লে—মহাজ্বালাৰে দীপ্ত সেই বাণটো তেওঁ ক্ৰোধেৰে উন্মত্ত সাপৰ দৰে নিক্ষেপ কৰিলে। তাৰ পিছত সাত্যকিয়ে স্বৰ্ণপক্ষযুক্ত অতি তেজস্বী শৰ ধনুত সংধান কৰি কৃতবর্মাৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰিলে।
Verse 2436
आप्लुतश्न ततो यान॑ चित्रसेनस्थ धन्विन: । राजन! सात्यकिके श्रेष्ठ बाणोंद्वारा समरांगणमें क्षत-विक्षत होकर आपका पुत्र दुर्योधन सहसा भागा और थधनुर्धर चित्रसेनके रथपर जा चढ़ा
সঞ্জয় ক’লে—হে ৰাজন! তেতিয়া সমৰাঙ্গণত সাত্যকিৰ শ্ৰেষ্ঠ বাণে ক্ষত-বিক্ষত হৈ আপোনাৰ পুত্ৰ দুর্যোধন হঠাৎ পলাই গৈ ধনুৰ্ধৰ চিত্ৰসেনৰ ৰথত উঠিল।
Verse 2936
प्रत्युद्याहि रथेनैनं प्रवरं सर्वधन्विनाम् । 'सूत! यह कृतवर्मा बाण लेकर रथके द्वारा तीव्र वेगसे आ रहा है। यह सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ है। तुम रथके द्वारा इसकी अगवानी करो”
সঞ্জয় ক’লে—“সূত! এই কৃতবর্মা বাণ লৈ ৰথে তীব্ৰ বেগে আহি আছে। সি সকলো ধনুৰ্ধৰৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ; তুমি ৰথ লৈ আগবাঢ়ি তাক প্ৰত্যুদ্গম কৰা।”
Frequently Asked Questions
Whether it is dharmically legitimate to strike a combatant perceived as disengaged or vulnerable, versus the counter-claim that protecting an ally and responding to prior norm-violations justifies exceptional action in battle.
The chapter illustrates dharma’s ‘sūkṣmatā’ (subtlety): ethical judgments depend on intention, context, and prior actions; vows and communal memory (e.g., Abhimanyu’s death) shape what parties consider justifiable.
Yes in narrative effect: Bhūriśravas is depicted as ‘purified’ by a weapon-death and ascetic composure, receiving celestial honor and ascent—functioning as a theological valuation of disciplined end-of-life resolve rather than a formal phalaśruti.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.