Adhyaya 112

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ श्लोक मिलाकर कुल ४० श्लोक हैं) अपना बछ। आर: 2 दशाधिकशततमो<् ध्याय: द्रोणाचार्य और कं अड काछ 8543 द्ध 2807 सात्यकिकी प्रशंसा करते हुए सहायताके लिये कौरव-सेनामें प्रवेश करनेका आदेश घतयद्र उवाच भारद्वाजं कथं युद्धे युयुधानो न्यवारयत्‌ । संजयाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे

ধৃতৰাষ্ট্ৰ ক’লে— সঞ্জয়! যুদ্ধৰ মাজত যুযুধান (সাত্যকি) এ কেনেকৈ ভাৰদ্বাজপুত্ৰ দ্ৰোণাচাৰ্যক বাধা দিলে? সত্য কথাই তত্ত্বসহ কোৱা; কিয়নো এই বিষয়ে মোৰ কৌতূহল অতি মহান।

Verse 2

संजय उवाच शृणु राजन महाप्राज्ञ संग्रामं लोमहर्षणम्‌ । द्रोणस्य पाण्डवै: सार्थ युयुधानपुरोगमै:

সঞ্জয়ে ক’লে— হে ৰাজন, মহাপ্ৰাজ্ঞ! শুনা—যুযুধান (সাত্যকি) অগ্ৰভাগত থাকি পাণ্ডৱসকলৰ সৈতে দ্ৰোণাচাৰ্যৰ যি লোমহৰ্ষক সঙ্গ্ৰাম হৈছিল, তাৰ বৃত্তান্ত।

Verse 3

वध्यमानं बल दृष्टवा युयुधानेन मारिष | अभ्यद्रवत्‌ स्वयं द्रोण: सात्यकिं सत्यविक्रमम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে— হে মান্য নৃপ! যুযুধানৰ হাতে নিজৰ সেনা বিধ্বস্ত হোৱা দেখি দ্ৰোণাচাৰ্য স্বয়ং সত্যবিক্ৰমী সাত্যকিৰ ওপৰত ধাৱিত হ’ল।

Verse 4

तमापतन्तं सहसा भारद्वाजं महारथम्‌ | सात्यकि: पज्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्‌,उस समय सहसा आते हुए महारथी द्रोणाचार्यको सात्यकिने पचीस बाण मारे

সঞ্জয়ে ক’লে— তেতিয়া হঠাৎ ধাৱি অহা মহাৰথী ভাৰদ্বাজপুত্ৰ দ্ৰোণৰ ওপৰত সাত্যকিয়ে পঁচিশটা তীক্ষ্ণ বাণ নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 5

द्रोणो5पि युधि विक्रान्तो युयुधानं समाहित: । अविध्यत्‌ पज्चभिस्तूर्ण हेमपुड्खै: शरै: शितै:

সঞ্জয়ে ক’লে— তাৰ পাছত যুদ্ধত বিক্ৰান্ত দ্ৰোণাচাৰ্যই চিত্ত সমাহিত কৰি তৎক্ষণাৎ সোণালী পাখিযুক্ত পাঁচটা তীক্ষ্ণ শৰৰে যুযুধানক বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 6

ते वर्म भित्त्वा सुदृढं द्विषत्पिशितभोजना: । अभ्ययुर्थधरणीं राजन्‌ श्वसन्त इव पन्नगा:

সঞ্জয়ে ক’লে—হে ৰাজন! শত্রুভক্ষী, মাংসভোজী জন্তুৰ দৰে তেওঁলোকে সাত্যকিৰ অতি দৃঢ় বর্ম ভাঙি, ফোঁসফোঁস কৰা সাপৰ দৰে ভূমিৰ ফালে ধাৱমান হ’ল।

Verse 7

दीर्घबाहुरभिक्रुद्धस्तोत्रार्दित इव द्विप: । द्रोणं पजचाशताविषध्यन्नाराचैरग्निसंनिभै:

সঞ্জয়ে ক’লে—দীর্ঘবাহু তেওঁ ক্ৰোধে জ্বলি উঠি, অঙ্কুশে পীড়িত হাতীৰ দৰে, অগ্নিসদৃশ পঞ্চাশটা নাৰাচে দ্ৰোণক বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 8

तब अंकुशकी मार खाये हुए गजराजके समान अत्यन्त कुपित हुए महाबाहु सात्यकिने अग्निके समान तेजस्वी पचास नाराचोंद्वारा द्रोणाचार्यको वेध दिया ।।

সঞ্জয়ে ক’লে—অঙ্কুশৰ আঘাত খোৱা গজৰাজৰ দৰে মহাবাহু যুযুধান (সাত্যকি) ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ অগ্নিসদৃশ পঞ্চাশটা নাৰাচে দ্ৰোণাচাৰ্যক বিদ্ধ কৰিলে। তাৰপিছত যুযুধানৰ আঘাতে ৰণত আহত ভাৰদ্বাজপুত্ৰ দ্ৰোণে তৎক্ষণাৎ বহু বাণে বিজয়ৰ বাবে যত্ন কৰা সাত্যকিক ক্ষতবিক্ষত কৰিলে।

Verse 9

ततः क्रुद्धो महेष्वासो भूय एव महाबल: । सात्वतं पीडयामास शरेणानतपर्वणा,तदनन्तर महाथनुर्धर महाबली द्रोणने पुनः कुपित होकर झुकी हुई गाँठवाले एक बाणद्वारा सात्यकिको गहरी चोट पहुँचायी

সঞ্জয়ে ক’লে—তাৰপিছত মহাবলী মহেষ্বাস দ্ৰোণ পুনৰ ক্ৰোধিত হৈ, বাঁকা গাঁঠযুক্ত এটা শৰৰে সাত্বত বীৰ (সাত্যকি)ক তীব্ৰভাৱে পীড়া দিলে।

Verse 10

स वध्यमान: समरे भारद्वाजेन सात्यकि: । नान्वपद्यत कर्तव्यं किज्चिदेव विशाम्पते,प्रजानाथ! समरभूमिमें द्रोणाचार्यके द्वारा क्षत-विक्षत होकर सात्यकिसे कुछ भी करते नहीं बना

সঞ্জয়ে ক’লে—হে প্ৰজানাথ, বিশামপতে! ৰণত ভাৰদ্বাজপুত্ৰ দ্ৰোণৰ প্ৰহাৰত ক্ষতবিক্ষত হৈ থকা সাত্যকিয়ে কৰ্তব্যৰ কোনো পথেই নাপালে; একো উপায়ে ধৰা নপৰিল।

Verse 11

विषण्णवदनश्चापि युयुधानो5भवन्नूप । भारद्वाजं रणे दृष्टवा विसृजन्तं शितान्‌ शरान्‌

হে নৃপ! ৰণক্ষেত্ৰত ভাৰদ্বাজপুত্ৰ দ্ৰোণাচাৰ্যক তীক্ষ্ণ বাণ অবিৰাম নিক্ষেপ কৰি থকা দেখি যুযুধান (সাত্যকি)-ৰ মুখ বিষাদে মলিন হৈ পৰিল।

Verse 12

नरेश्वर! रणक्षेत्रमें पैने बाणोंकी वर्षा करते हुए द्रोणाचार्यको देखकर युयुधानके मुखपर विषाद छा गया ।।

হে নৰেশ! ৰণক্ষেত্ৰত দ্ৰোণাচাৰ্যক তীক্ষ্ণ বাণৰ বৰ্ষা কৰি থকা দেখি যুযুধান (সাত্যকি)-ৰ মুখ বিষাদে আচ্ছন্ন হ’ল। কিন্তু হে বিশামপতে! তেওঁক সেই অৱস্থাত দেখি তোমাৰ পুত্ৰসকল আৰু সৈন্যদল হৰ্ষিত হৈ, সিংহৰ দৰে বাৰে বাৰে গর্জন কৰিবলৈ ধৰিলে।

Verse 13

त॑ श्रुत्वा निनदं घोरं पीड्यमानं च माधवम्‌ | युधिष्ठिरो5ब्रवीद्‌ राजा सर्वसैन्यानि भारत,भारत! उनकी वह घोर गर्जना सुनकर और सात्यकिको पीड़ित देखकर राजा युधिष्ठिरने अपने समस्त सैनिकोंसे कहा--

হে ভাৰত! সেই ভয়ংকৰ গর্জন শুনি আৰু মাধৱ (সাত্যকি)-ক পীড়িত হোৱা দেখি, ৰজা যুধিষ্ঠিৰে সমগ্ৰ সেনাদলক সম্বোধন কৰিলে।

Verse 14

एष वृष्णिवरो वीर: सात्यकि: सत्यविक्रम: । ग्रस्थते युधि वीरेण भानुमानिव राहुणा

এইজন বৃষ্ণিবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ বীৰ সাত্যকি—সত্যবিক্ৰমী—যুদ্ধত এজন মহাবীৰে তেওঁক তেনেকৈ গ্ৰাস কৰি আছে, যেন ৰাহুৱে দীপ্তিমান সূৰ্যক গ্ৰাস কৰে।

Verse 15

धृष्टद्युम्नं च पाउचाल्यमिदमाह जनाधिप:

তাৰ পিছত জনাধিপ ৰজাই পাঁচালৰ ৰাজকুমাৰ ধৃষ্টদ্যুম্নক ক’লে—“ত্রুপদনন্দন! কিয় থিয় হৈ আছা? শীঘ্ৰে দ্ৰোণাচাৰ্যৰ ওপৰত ধাৱা কৰা। তুমি নেদেখা নেকি, দ্ৰোণৰ কাৰণেই আমাৰ বাবে ঘোৰ ভয় উপস্থিত হৈছে?”

Verse 16

अभिद्रव द्रुतं द्रोणं किमु तिष्ठसि पार्षत । न पश्यसि भयं द्रोणाद्‌ घोर॑ न: समुपस्थितम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—“হে পাৰ্ষতপুত্ৰ! দ্ৰোণৰ ওপৰত দ্ৰুত ধাৱা কৰা; তুমি কিয় থমকি থিয় হৈ আছা? দ্ৰোণৰ দিশৰ পৰা আমাৰ ওপৰত ঘোৰ ভয় উপস্থিত হৈছে—তুমি নেদেখা নেকি?”

Verse 17

असौ द्रोणो महेष्वासो युयुधानेन संयुगे । क्रीडते सूत्रबद्धेन पक्षिणा बालको यथा

সঞ্জয়ে ক’লে—“সেই মহাধনুৰ্ধৰ দ্ৰোণ যুদ্ধক্ষেত্ৰত যুযুধানৰ সৈতে এনেদৰে ক্ৰীড়া কৰিছে, যেন এটা শিশু সূতাৰে বাঁধা পখীৰ সৈতে খেলিছে।”

Verse 18

तत्रैव सर्वे गच्छन्तु भीमसेनपुरोगमा: । त्वयैव सहिता: सर्वे युयुधानरथं प्रति,“अतः तुम्हारे साथ भीमसेन आदि सभी महारथी वहीं युयुधानके रथके समीप जायेँ

সঞ্জয়ে ক’লে—“ভীমসেনক আগত ৰাখি সকলোৱে তাতেই যাওক; আৰু সকলোৱে তোমাৰ সৈতে একেলগে যুযুধানৰ ৰথৰ দিশে আগবাঢ়ক।”

Verse 19

पृष्ठतो$नुगमिष्यामि त्वामहं सहसैनिक: । सात्यकिं मोक्षयस्वाद्य यमर्दंष्टान्तरं गतम्‌,'फिर मैं भी सम्पूर्ण सैनिकोंके साथ तुम्हारे पीछे-पीछे आऊँगा। इस समय यमराजकी दाढ़ोंमें पहुँचे हुए सात्यकिको छुड़ाओ”

সঞ্জয়ে ক’লে—“মই সমগ্ৰ সৈন্যসহ তোমাৰ পিছে পিছে অনুসৰণ কৰিম। আজিয়েই সাত্যকিক উদ্ধাৰ কৰা; সি যেন যমৰ দন্তৰ মাজত পৰি গৈছে।”

Verse 20

एवमुक्‍्त्वा ततो राजा सर्वसैन्येन भारत । अभ्यद्रवद्‌ रणे द्रोणं युयुधानस्य कारणात्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—“হে ভাৰত! এইদৰে কৈ ৰজা যুধিষ্ঠিৰে যুযুধানৰ ৰক্ষাৰ কাৰণে সমগ্ৰ সৈন্যসহ ৰণত দ্ৰোণৰ ওপৰত ধাৱা কৰিলে।”

Verse 21

तत्रारावो महानासीद्‌ द्रोणमेकं॑ युयुत्सताम्‌ । पाण्डवानां च भद्रें ते सृूज्जयानां च सर्वश:

সেখানে দ্ৰোণক একাই যুদ্ধ কৰিবলৈ সংকল্প কৰি অহা পাণ্ডৱ আৰু সৃঞ্জয়সকলৰ মাজত, হে ৰাজন, চাৰিওফালে মহা কোলাহল উঠিল।

Verse 22

ते समेत्य नरव्यात्रा भारद्वाजं महारथम्‌ | अभ्यवर्षन्‌ शरैस्तीक्ष्पै: कड्कबर्हिणवाजितै:

সেই নৰব্যাঘ্ৰসম বীৰসকলে একেলগে গোট খাই ভাৰদ্বাজপুত্ৰ মহাৰথী দ্ৰোণৰ ওপৰত আগুৱাই গৈ, কঙ্ক আৰু ময়ূৰৰ পাখিৰে সজ্জিত তীক্ষ্ণ শৰবৃষ্টি কৰিলে।

Verse 23

स्मयन्नेव तु तान्‌ वीरान्‌ द्रोण: प्रत्यग्रहीत्‌ स्वयम्‌ । अतिथीनागतान्‌ यद्धत्‌ सलिलेनासनेन च

দ্ৰোণে হাঁহি মাৰি স্বয়ং আগবাঢ়ি সেই বীৰসকলক গ্ৰহণ কৰিলে, হে ৰাজন, যেন গৃহস্থে আগত অতিথিক জল আৰু আসন দি আদৰ কৰে।

Verse 24

तर्पितास्ते शरैस्तस्य भारद्वाजस्य धन्विन: । आतियथेयं गृहं प्राप्पय नृपतेडतिथयो यथा

হে নৃপতি, সেই ধনুৰ্ধৰ ভাৰদ্বাজপুত্ৰৰ শৰবাণে তেওঁলোক তৃপ্ত হ’ল; যেন অতিথিসকল আতিথ্যপূর্ণ গৃহত উপস্থিত হৈ তৃপ্ত হয়।

Verse 25

भारद्वाजं च ते सर्वे न शेकुः प्रतिवीक्षितुम्‌ । मध्यंदिनमनुप्राप्तं सहस्रांशुमिव प्रभो

হে প্ৰভু, তেওঁলোক সকলেই ভাৰদ্বাজপুত্ৰ দ্ৰোণৰ ফালে চাবলৈও নোৱাৰিলে; যেন মধ্যাহ্নত সহস্ৰৰশ্মি সূৰ্যৰ পানে চোৱা দুষ্কৰ।

Verse 26

तांस्तु सर्वान्‌ महेष्वासान्‌ द्रोण: शस्त्रभृतां वर: । अतापयच्छरब्रातैर्गभस्तिभिरिवांशुमान्‌

অস্ত্ৰধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ দ্ৰোণাচাৰ্য সেই সকলো মহাধনুৰ্ধৰক নিজৰ বাণসমূহৰ বৰ্ষাৰে তেনেকৈ দগ্ধ কৰিবলৈ ধৰিলে, যেন কিৰণময় সূৰ্য নিজৰ ৰশ্মিৰে জগতক তপায়।

Verse 27

वध्यमाना महाराज पाण्डवा: सृञज्जयास्तथा । त्रातारं नाध्यगच्छन्त पड़कमग्ना इव द्विपा:,महाराज! उस समय द्रोणाचार्यकी मार खाते हुए पाण्डव और सूंजय सैनिक कीचड़में फँसे हुए हाथियोंके समान कोई रक्षक न पा सके

মহাৰাজ! দ্ৰোণাচাৰ্যৰ আঘাতত পীড়িত পাণ্ডৱ আৰু সৃঞ্জয়সকলে কাদাত ডুবি থকা হাতীৰ দৰে কোনো ৰক্ষকেই নাপালে।

Verse 28

द्रोणस्य च व्यदृश्यन्त विसर्पन्तो महाशरा: । गभस्तय इवार्कस्य प्रतपन्त: समन्ततः

দ্ৰোণৰ পৰা নিক্ষিপ্ত মহাবাণসমূহ সকলো দিশে বিস্তাৰিত হোৱা দেখা গ’ল; সিহঁতে চাৰিওফালে সূৰ্যৰ ৰশ্মিৰ দৰে দহাই তুলিছিল।

Verse 29

जैसे सूर्यकी किरणें सब ओर ताप प्रदान करती हुई फैल जाती हैं, उसी प्रकार द्रोणाचार्यके विशाल बाण सब ओर फैलते और शत्रुओंको संतप्त करते दिखायी देते थे ।।

যেনেকৈ সূৰ্যৰ ৰশ্মিয়ে সকলো দিশে তাপ বিস্তাৰ কৰে, তেনেকৈ দ্ৰোণাচাৰ্যৰ বিশাল বাণসমূহো চাৰিওফালে বিস্তাৰিত হৈ শত্রুসেনাক দহাই তুলিছিল। সেই যুদ্ধতে দ্ৰোণাচাৰ্যই পাঁচালসকলৰ পঁচিশজন প্ৰসিদ্ধ মহাৰথীক বধ কৰিলে—যিসকল ধৃষ্টদ্যুম্নৰ অতি প্ৰিয় আছিল।

Verse 30

पाण्डूनां सर्वसैन्येषु पड्चालानां तथैव च । द्रोणं सम ददृशु: शूरं विनिध्नन्तं वरान्‌ वरान्‌

পাণ্ডৱ আৰু পাঁচালসকলৰ সমগ্ৰ সেনাবাহিনীত লোকসকলে দেখিলে—শূৰ দ্ৰোণাচাৰ্যই শ্ৰেষ্ঠ শ্ৰেষ্ঠ যোদ্ধাসকলক বাছি বাছি নিধন কৰি আছে।

Verse 31

महाराज! सौ केकययोद्धाओंको मारकर शेष सैनिकोंको चारों ओर खदेड़नेके पश्चात्‌ द्रोणाचार्य मुँह बाये हुए यमराजके समान खड़े हो गये

সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! এশজন কেকয় যোদ্ধাক বধ কৰি আৰু অৱশিষ্ট সৈন্যক চাৰিওফালে খেদাই দিয়াৰ পাছত দ্ৰোণাচাৰ্য মুখ মেলি যমৰাজৰ দৰে তাত থিয় হৈ ৰ’ল।

Verse 32

पज्चालान्‌ सृञ्जयान्‌ मत्स्यान्‌ केकयांश्व नराधिप । द्रोणोड5जयन्महाबाहु: शतशोडथ सहसत्रश:,नरेश्वर! महाबाहु द्रोणाचार्यने पांचाल, सृंजय, मत्स्य और केकयोंके सैकड़ों तथा सहस्रों वीरोंको परास्त किया

সঞ্জয়ে ক’লে—হে নৰাধিপ! মহাবাহু দ্ৰোণে পাঞ্চাল, সৃঞ্জয়, মৎস্য আৰু কেকয়সকলক শত শত আৰু সহস্ৰ সহস্ৰকৈ পৰাস্ত কৰিলে।

Verse 33

केकयानां शतं हत्वा विद्राव्य च समन्ततः । द्रोणस्तस्थौ महाराज व्यादितास्य इवान्तक:

সঞ্জয়ে ক’লে—মহাৰাজ! কেকয়সকলৰ এশজনক বধ কৰি আৰু বাকিসকলক চাৰিওফালে খেদাই ছত্ৰভংগ কৰি দ্ৰোণ মুখ মেলি অন্তকৰ দৰে তাত দৃঢ়ভাৱে থিয় হৈ ৰ’ল। দ্ৰোণৰ শৰবিদ্ধ সেই যোদ্ধাসকলৰ যি আৰ্তনাদ উঠিল, সেয়া ধোঁৱাৰ কেতু টানি বিয়পি পৰা দাবানলে আৱৰা ভয়ংকৰ অৰণ্যত বনচৰ প্ৰাণীৰ ক্ৰন্দনধ্বনিৰ দৰে শুনা গ’ল।

Verse 34

तत्र देवा: सगन्धर्वा: पितरश्नाब्रुवन्‌ नृप । एते द्रवन्ति पठचाला: पाण्डवाक्ष ससैनिका:

সঞ্জয়ে ক’লে—হে নৃপ! তেতিয়া আকাশত অৱস্থিত দেৱতা, গন্ধৰ্ব আৰু পিতৃগণে ক’লে—‘এই পাঞ্চাল আৰু পাণ্ডৱসকল সৈন্যসহ পলাই গৈছে।’

Verse 35

त॑ तथा समरे द्रोणं निघ्नन्तं सोमकान्‌ रणे । न चाप्यभिययु: केचिदपरे नैव विव्यधु:,इस प्रकार समरांगणमें सोमकोंका वध करते हुए द्रोणाचार्यके सामने न तो कोई जा सके और न कोई उन्हें चोट ही पहुँचा सके

সঞ্জয়ে ক’লে—এইদৰে ৰণক্ষেত্ৰত সোমকসকলক বধ কৰি থকা দ্ৰোণৰ সন্মুখত কোনোও আগবাঢ়িব নোৱাৰিলে; আৰু আনসকলৰ কোনোও তেওঁক সামান্যও আঘাত কৰিব নোৱাৰিলে।

Verse 36

वर्तमाने तथा रौद्रे तस्मिन्‌ वीरवरक्षये । अशृणोत्‌ सहसा पार्थ: पाउ्चजन्यस्य नि:स्वनम्‌

শ্ৰেষ্ঠ বীৰসকলৰ বিনাশ সাধন কৰা সেই ভয়ংকৰ যুদ্ধ চলি থাকোঁতেই হঠাৎ পাৰ্থে পাঞ্চজন্য শঙ্খৰ গম্ভীৰ নিনাদ শুনিলে।

Verse 37

पूरितो वासुदेवेन शड्खराट्‌ स्वनते भृशम्‌ | युध्यमानेषु वीरेषु सैन्धवस्याभिरक्षिषु

বাসুদেৱৰ শ্বাসে পূৰ্ণ হৈ শঙ্খৰাজে অতি প্ৰচণ্ডভাৱে গর্জন কৰিলে। সৈন্ধৱ (জয়দ্ৰথ)ৰ ৰক্ষাৰ বাবে নিযুক্ত বীৰসকল যুদ্ধত লিপ্ত আছিল; অৰ্জুনৰ ৰথৰ ওচৰত আপোনাৰ পুত্ৰ আৰু সৈন্যসকল গর্জি উঠিছিল, আৰু চাৰিওফালৰ কোলাহলত গাণ্ডীৱৰ টংকাৰ ক্ষণকালৰ বাবে চাপা পৰিল।

Verse 38

नदत्सु धार्तराष्ट्रेषु विजयस्य रथं प्रति । गाण्डीवस्य च निर्घोषे विप्रणष्टे समनन्‍्तत:ः

ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পুত্ৰসকল বিজয় (অৰ্জুন)ৰ ৰথৰ ফালে গর্জি ধাৱমান হোৱাত, চাৰিওফালৰ পৰা গাণ্ডীৱৰ ঘনঘোষ চাপা পৰিল।

Verse 39

कश्मलाभिह्ठतो राजा चिन्तयामास पाण्डव: । न नूनं स्वस्ति पार्थाय यथा नदति शड्खराट्‌

বিষাদ আৰু মোহে আচ্ছন্ন পাণ্ডৱ ৰজাই চিন্তা কৰিলে—“নিশ্চয়েই পাৰ্থৰ মঙ্গল নাই; কিয়নো শঙ্খৰাজ যিদৰে নাদিব লাগে তিদৰে নাদিছে নে।”

Verse 40

कौरवाश्न यथा हृष्टा विनदन्ति मुहुर्मुहुः । तब पाण्डुपुत्र राजा युधिष्ठिर मोहके वशीभूत होकर इस प्रकार चिन्ता करने लगे --'जिस प्रकार शंखराज पांचजन्यकी ध्वनि हो रही है और जिस तरह कौरव-सैनिक बारंबार हर्षनाद कर रहे हैं, उससे जान पड़ता है, निश्चय ही अर्जुनकी कुशल नहीं है” ।।

“আৰু কৌৰৱসকলে যিদৰে হৃষ্ট হৈ বাৰে বাৰে উচ্চনাদ কৰিছে, তাতেও সেই কথাই বুজা যায়।” এইদৰে ভাবি অজাতশত্ৰু যুধিষ্ঠিৰৰ অন্তৰাত্মা ব্যাকুল হৈ উঠিল।

Verse 41

अजातशशणत्रु: कौन्तेय: सात्वतं प्रत्यभाषत । बाष्पगद्गदया वाचा मुहामानो मुहुर्मुहु: । कृत्यस्यानन्तरापेक्षी शैनेयं शिनिपुड़वम्‌

সঞ্জয়ে ক’লে—অজাতশত্ৰু কৌন্তেয় যুধিষ্ঠিৰে সাত্বত বীৰক সম্বোধন কৰিলে। অশ্ৰুতে গদগদ কণ্ঠে তেওঁ বাৰে বাৰে মোহিত হৈ পৰিছিল। জয়দ্ৰথ-বধৰ কাৰ্য বিলম্ব নোহোৱাকৈ নিৰ্বিঘ্নে সম্পন্ন হওক—এই উৎকণ্ঠাত শিনিপ্ৰৱৰ শৈনেয় সাত্যকিক তেওঁ পুনঃপুনঃ সম্বোধন কৰি ক’লে।

Verse 42

युधिष्ठिर उवाच यः स धर्म: पुरा दृष्ट: सदूभि: शैनेय शाश्वत: । साम्पराये सुद्ृत्कृत्ये तस्य कालोडयमागत:ः

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে শৈনেয়! বিপদৰ সময়ত সত্য সুহৃদৰ কৰ্তব্য সম্পৰ্কে সজ্জনসকলে পুৰ্বকালত যি শাশ্বত ধৰ্ম দেখিছিল, আজি সেই ধৰ্ম পালন কৰাৰ সময় উপস্থিত হৈছে।

Verse 43

सर्वेष्वपि च योधेषु चिन्तयन्‌ शिनिपुड्रव । त्वत्त: सुह्तत्तमं कज्चिन्नाभिजानामि सात्यके

হে শিনিপ্ৰৱৰ সাত্যকি! সকলো যোদ্ধাক ভাবি চাইলেও, তোমাৰ চেয়ে ডাঙৰ মোৰ সুহৃদ আন কাকো মই নাজানো।

Verse 44

यो हि प्रीतमना नित्यं यश्नच नित्यमनुव्रतः । स कार्य साम्पराये तु नियोज्य इति मे मति:

যি সদায় প্ৰীতচিত্ত থাকে আৰু নিত্যই মোৰ প্ৰতি অনুৰক্ত হৈ অনুবর্তী থাকে, সংকটকালত গুৰুত্বপূর্ণ কাৰ্যৰ বাবে তাকেই নিয়োগ কৰা উচিত—এয়াই মোৰ মত।

Verse 45

यथा च केशवो नित्यं पाण्डवानां परायणम्‌ | तथा त्वमपि वार्ष्णेय कृष्णतुल्यपराक्रम:

হে বাৰ্ষ্ণেয়! কেশৱ যেন সদায় পাণ্ডৱসকলৰ পৰম আশ্ৰয়, তেনেকৈ তুমিও; তোমাৰ পৰাক্ৰমো কৃষ্ণতুল্য।

Verse 46

सो<हं भारं समाधास्ये त्वयि तं वोढुम्हसि । अभिप्रायं च मे नित्यं न वृथा कर्तुमहसि

সেয়ে মই এই দায়িত্ব তোমাৰ ওপৰত অৰ্পণ কৰিছোঁ; তুমি ইয়াক বহন কৰি সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগিব। আৰু মোৰ অভিপ্ৰায় কেতিয়াও বৃথা নাযায়, তাৰ বাবে তুমি সদায় চেষ্টা কৰিব লাগিব।

Verse 47

स व्वं भ्रातुर्वयस्यस्य गुरोरपि च संयुगे । कुरु कृच्छे सहायार्थमर्जुनस्य नरर्षभ

নরশ্ৰেষ্ঠ! অৰ্জুন তোমাৰ ভ্ৰাতা, সখা, আৰু এক অৰ্থত গুৰু-তুল্যও। তেওঁ এতিয়া যুদ্ধক্ষেত্ৰত ঘোৰ সংকটত পৰিছে; সেয়ে এই বিপদত তেওঁৰ সহায়ৰ বাবে চেষ্টা কৰা।

Verse 48

त्वं हि सत्यव्रतः शूरो मित्राणामभयड्कर: । लोके विख्यायसे वीर कर्मभि: सत्यवागिति,तुम सत्यव्रती, शूरवीर तथा मित्रोंको अभय देनेवाले हो। वीर! तुम अपने कर्माद्वारा संसारमें सत्यवादीके रूपमें विख्यात हो

তুমি সত্যব্ৰতধাৰী শূৰ, আৰু বন্ধুসমূহক অভয় দান কৰা। হে বীৰ, তোমাৰ কৰ্মৰ দ্বাৰাই তুমি জগতত সত্যভাষী বুলি খ্যাত।

Verse 49

यो हि शैनेय मित्रार्थे युध्यमानस्त्यजेत्‌ तनुम्‌ । पृथिवीं च द्विजातिभ्यो यो दद्यात्‌ स समो भवेत्‌

হে শৈনেয়! যি বন্ধু-হিতাৰ্থে যুদ্ধ কৰি কৰি দেহ ত্যাগ কৰে, আৰু যি দ্বিজসকলক (ব্ৰাহ্মণসকলক) সমগ্ৰ পৃথিৱী দান কৰে—এই দুয়ো সমান পুণ্যৰ ভাগী হয়।

Verse 50

श्रुताश्ष बहवो5स्माभी राजानो ये दिवं गता: । दत्त्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि,हमने सुना है कि बहुत-से राजा ब्राह्मणोंको विधिपूर्वक इस समूची पृथ्वीका दान करके स्वर्गलोकमें गये हैं

আমি শুনিছোঁ—বহু ৰজাই বিধি অনুসাৰে এই সমগ্ৰ পৃথিৱী ব্ৰাহ্মণসকলক দান কৰি স্বৰ্গলোক লাভ কৰিছে।

Verse 51

एवं त्वामपि धर्मात्मन्‌ प्रयाचे5हं कृताञज्जलि: । पृथिवीदानतुल्यं स्यादधिकं वा फलं विभो

ধৰ্মাত্মন্! এইদৰে অৰ্জুনৰ সহায়ৰ বাবে মইও হাত জোৰ কৰি তোমাক প্ৰাৰ্থনা কৰোঁ। প্ৰভো! এই কাম কৰিলে তোমাৰ পৃথিৱী-দানসম বা তাতকৈও অধিক ফল লাভ হ’ব।

Verse 52

एक एव सदा कृष्णो मित्राणामभयड्करः । रणे संत्यजति प्राणान्‌ द्वितीयस्त्वं च सात्यके

হে সাত্যকি! বন্ধুসমূহক অভয় দান কৰা সদায় এজনেই—শ্ৰীকৃষ্ণ; যি ৰণত প্ৰাণ পৰ্যন্ত ত্যাগ কৰিবলৈও সদা প্ৰস্তুত থাকে। দ্বিতীয়জন তুমি—হে সাত্যকি!

Verse 53

विक्रान्तस्य च वीरस्य युद्धे प्रार्थथतो यश: । शूर एव सहाय: स्यान्नेतर: प्राकृतो जन:

যুদ্ধত যশ লাভৰ আকাঙ্ক্ষাৰে পৰাক্ৰমে আগবঢ়া বীৰৰ সহায় কেৱল এজন শূৰবীৰেই কৰিব পাৰে; আন কোনো সাধাৰণ, হীনমনস্ক মানুহে তাৰ সহায় হ’ব নোৱাৰে।

Verse 54

ईदृशे तु परामर्दे वर्तमानस्य माधव । त्वदन्यो हि रणे गोप्ता विजयस्य न विद्यते,माधव! ऐसे घोर युद्धमें लगे हुए रणक्षेत्रमें अर्जुनका सहायक एवं संरक्षक होनेयोग्य तुम्हारे सिवा दूसरा कोई नहीं है

হে মাধৱ! এনে ভয়ংকৰ যুদ্ধচাপত, এই ৰণভূমিত, অৰ্জুনৰ সহায় আৰু ৰক্ষক হৈ বিজয় ৰক্ষা কৰিব পৰা তোমাৰ বাহিৰে আন কোনো নাই।

Verse 55

श्लाघन्नेव हि कर्माणि शतशस्तव पाण्डव: । मम संजनयन्‌ हर्ष पुन: पुनरकीर्तयत्‌,पाणए्डुपुत्र अर्जुनने तुम्हारे सैकड़ों कार्योंकी प्रशंसा करते और मेरा हर्ष बढ़ाते हुए बारंबार तुम्हारे गुणोंका वर्णन किया था

পাণ্ডুপুত্ৰ অৰ্জুনে তোমাৰ শত শত কৰ্মৰ প্ৰশংসা কৰি, মোৰ হৰ্ষ বৃদ্ধি কৰি, পুনঃ পুনঃ তোমাৰ গুণগান কৰিছিল।

Verse 56

लघुहस्तश्नित्रयोधी तथा लघुपराक्रम: । प्राज्ञ: सर्वास्त्रविच्छूरों मुहुते न च संयुगे

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— “সাত্যকিৰ হাত অতি ক্ষিপ্ৰ; সি বিচিত্ৰ আৰু কৌশলী উপায়ে যুদ্ধ কৰে আৰু তৎক্ষণাৎ পৰাক্ৰম দেখুৱায়। সি প্ৰাজ্ঞ, সকলো অস্ত্ৰৰ জ্ঞানী আৰু সত্য বীৰ; ৰণভূমিত সি কেতিয়াও মোহিত নহয়—যুদ্ধৰ মাজতো এক মুহূৰ্তৰ বাবে নহয়।”

Verse 57

महास्कन्धो महोरस्को महाबाहुर्महाहनु: । महाबलो महावीर्य: स महात्मा महारथ:

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— “তাৰ স্কন্ধ বিশাল, বক্ষ গম্ভীৰ; বাহু প্ৰবল আৰু হনু বৃহৎ। সি মহাবলী, মহাবীৰ্যবান; সেই মহাত্মা সত্যই মহাৰথী।”

Verse 58

शिष्यो मम सखा चैव प्रियो<स्याहं प्रियश्न मे । युयुधान: सहायो मे प्रमथिष्यति कौरवान्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— “সাত্যকি মোৰ শিষ্যো আৰু সখাও। মই তাৰ প্ৰিয়, সিও মোৰ প্ৰিয়। ইউযুধান মোৰ সহায় হৈ আমাৰ বিপক্ষ কৌৰৱসকলক চূর্ণ কৰিব।”

Verse 59

अस्मदर्थ च राजेन्द्र संनहोद्‌ यदि केशव: । रामो वाप्यनिरुद्धो वा प्रद्मयुम्नो वा महारथ:

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— “ৰাজেন্দ্ৰ! মহাৰাজ! আমাৰ পক্ষত কেশৱ (শ্ৰীকৃষ্ণ) নিজে অস্ত্ৰধাৰী হৈ যুদ্ধলৈ সন্নদ্ধ হৈ থাকিলেও, অথবা বলৰাম, অথবা অনিৰুদ্ধ, অথবা মহাৰথী প্ৰদ্যুম্ন—তথাপি মোৰ সহায়কাৰ্যৰ বাবে মই পুৰুষসিংহ, সত্যপৰাক্ৰমী, শিনিপৌত্ৰ সাত্যকিকেই নিযুক্ত কৰিম; কিয়নো মোৰ বিচাৰত সাত্যকিৰ সমান আন কোনো নাই।”

Verse 60

गदो वा सारणो वापि साम्बो वा सह वृष्णिभि: | सहायार्थ महाराज संग्रामोत्तममूर्थनि

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— “মহাৰাজ! গদ, বা সাৰণ, বা বৃষ্ণিসকলৰ সৈতে সাম্বো যদি কবচ ধৰি এই উত্তম সংগ্ৰামৰ অগ্ৰভাগত আমাৰ সহায়লৈ সন্নদ্ধ হয়—তথাপি মোৰ সহায়কাৰ্যৰ বাবে মই পুৰুষসিংহ, সত্যপৰাক্ৰমী, শিনিপৌত্ৰ সাত্যকিকেই নিযুক্ত কৰিম; কিয়নো মোৰ বিচাৰত সাত্যকিৰ সমান কোনো নাই।”

Verse 61

'राजेन्द्र! महाराज! यदि युद्धके श्रेष्ठ मुहानेपर हमारी सहायताके लिये भगवान्‌ श्रीकृष्ण

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—ৰাজেন্দ্ৰ, মহাৰাজ! এই যুদ্ধৰ আটাইতকৈ নিৰ্ণায়ক সম্মুখভাগত আমাৰ সহায়ৰ বাবে যদি ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ, বলৰাম, অনিৰুদ্ধ, মহাৰথী প্ৰদ্যুম্ন, আৰু গদ, সাৰণ—অথবা বৃষ্ণিবংশীয় বীৰসকলৰ সৈতে সাম্বও—কবচ ধৰি সাজু হয়, তথাপিও মই পুৰুষসিংহ, সত্যপৰাক্ৰমী শিনিপৌত্ৰ সাত্যকিকেই নিশ্চয় আমাৰ সহায়কাৰ্যত নিয়োজিত কৰিম; কিয়নো মোৰ বিচাৰত সাত্যকিৰ সমান আন কোনো নাই।

Verse 62

इति द्वैतवने तात मामुवाच धनंजय: । परोक्षे त्वदगुणांस्तथ्यान्‌ कथयन्नार्यसंसदि

তাত! এইদৰে দ্বৈতবনত ধনঞ্জয় (অর্জুন) এ মোক এই কথাবোৰ কৈছিল—যেতিয়া সি আৰ্যজনৰ সভাত তোমাৰ অনুপস্থিতিত তোমাৰ যথাৰ্থ গুণসমূহ সত্যভাৱে বৰ্ণনা কৰি আছিল।

Verse 63

तथाप्यहं नरव्याप्रं शैनेयं सत्यविक्रमम्‌ । साहाय्ये विनियोक्ष्यामि नास्ति मे5न्यो हि तत्सम:

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—তথাপিও, হে নৰব্যাঘ্ৰ! মই সত্যবিক্ৰমী শৈনেয়কেই সহায়কাৰ্যত নিয়োজিত কৰিম; কিয়নো মোৰ ওচৰত তাৰ সমান আন কোনো নাই। সেয়ে, হে বৃষ্ণেয়! অৰ্জুন, মই, ভীম আৰু মাদ্ৰীৰ দুয়ো পুত্ৰ—তোমাক লৈ আমি যি সংকল্প কৰিছোঁ, তুমি তাক বৃথা হ’বলৈ নিদিবা।

Verse 64

यच्चापि तीर्थानि चरन्नगच्छं द्वारकां प्रति । तत्राहमपि ते भक्तिमर्जुनं प्रति दृष्टवान्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—আৰু মই তীৰ্থভ্ৰমণ কৰি কৰি দ্বাৰকাৰ ফালে গৈছিলোঁ, তাতো মই অৰ্জুনৰ প্ৰতি তোমাৰ ভক্তি আৰু নিষ্ঠা প্ৰত্যক্ষ দেখিছিলোঁ।

Verse 65

न तत्‌ सौहदमन्येषु मया शैनेय लक्षितम्‌ | यथा त्वमस्मान्‌ भजसे वर्तमानानुपप्लवे

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে শৈনেয়! এই বিনাশকাৰী সংকটত পৰি থকা আমাক তুমি যিদৰে সেৱা আৰু সহায় কৰি আছা, তেনে সৌহাৰ্দ্য মই তোমাৰ বাহিৰে আন কাৰো মাজত দেখা নাই।

Verse 66

सो5भिजात्या च भवत्या च सख्यस्याचार्यकस्य च । सौहृदस्य च वीर्यस्य कुलीनत्वस्य माधव

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— হে মাধৱ! তোমাৰ উচ্চকুলত জন্ম, তোমাৰ নিজ গুণ-মহিমা, বন্ধুত্ব, আচার্য-ভাব, সৌহাৰ্দ্য, বীৰ্য আৰু কুলীনতা—এই সকলোৰ সৈতে সঙ্গত আৰু সত্যৰ অনুৰূপ কৰ্ম কৰা। এই গুণসমূহকেই আমাৰ প্ৰতি দয়া আৰু ৰক্ষাৰ উপায় কৰি তোলা।

Verse 67

सत्यस्य च महाबाहो अनुकम्पार्थमेव च । अनुरूप महेष्वास कर्म त्वं कर्तुमहसि

হে মহাবাহো, মহেষ্বাস! সত্যৰ অনুৰূপ আৰু কেৱল অনুকম্পাৰ বাবেই তুমি সেই কৰ্ম কৰা উচিত।

Verse 68

सुयोधनो हि सहसा गतो द्रोणेन दंशित: । पूर्वमेवानुयातास्ते कौरवाणां महारथा:

দ্ৰোণৰ প্ৰৰোচনাত উজ্জীৱিত হৈ সুয়োধন (দুৰ্যোধন) হঠাৎ আগবাঢ়িছে। কৌৰৱৰ সেই মহাৰথীসকল আগতেই তাৰ পিছে পিছে যাত্ৰা কৰিছিল।

Verse 69

सुमहान्‌ निनदश्चैव श्रूयते विजयं प्रति । स शैनेय जवेनाशु गन्तुमरहसि मानद

বিজয়ৰ দিশৰ পৰা অতি বৃহৎ নিনাদ শুনা গৈছে। সেয়ে, হে মানদ শৈনেয়! তুমি শীঘ্ৰে বেগেৰে তাত গমন কৰা উচিত।

Verse 70

भीमसेनो वयं चैव संयत्ता: सहसैनिका: । द्रोणमावारयिष्यामो यदि त्वां प्रति यास्यति

ভীমসেন আৰু আমি সকলোৱে সৈন্যসহ সম্পূৰ্ণ সাজু আছোঁ। দ্ৰোণ যদি তোমাৰ পিছে ধাৱিত হয়, তেন্তে আমি তেওঁক ৰোধ কৰিম।

Verse 71

पश्य शैनेय सैन्यानि द्रवमाणानि संयुगे । महान्तं च रणे शब्द दीर्यमाणां च भारतीम्‌

চোৱা, হে শৈনেয়! যুদ্ধৰ মাজতে সেনাবাহিনী পলাইছে। ৰণক্ষেত্ৰত মহা গর্জন উঠিছে আৰু ভাৰতীয় বাহিনীৰ ব্যূহ ফাটি ভাঙি পৰিছে।

Verse 72

महामारुतवेगेन समुद्रमिव पर्वसु । धार्रराष्ट्रबलं तात विक्षिप्तं सव्यसाचिना

তাত! যেন পৰ্বত-প্ৰান্তত মহাবায়ুৰ বেগে সমুদ্ৰ উত্তাল হয়, তেনেকৈ সব্যসাচী অৰ্জুনে ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকলৰ সেনাক ব্যাকুল কৰি ছিন্নভিন্ন কৰি পেলাইছে।

Verse 73

रथैरविपरिधावद्धिममनुष्यैश्व हयैश्व ह । सैन्यं रज:समुद्धूतमेतत्‌ सम्परिवर्तते,इधर-उधर भागते हुए रथों, मनुष्यों और घोड़ोंके द्वारा उड़ी हुई धूलसे आच्छादित हुई यह सारी सेना चक्कर काट रही है

ইফালে-সিফালে দৌৰা ৰথ, মানুহ আৰু ঘোঁৰাৰ তোলা ধূলিত আচ্ছন্ন এই সমগ্ৰ সেনা ব্যাকুল হৈ ঘূৰি ফুৰিছে।

Verse 74

संवृतः सिन्धुसौवीरैर्नखरप्रासयोधिभि: । अत्यन्तोपचितै: शूरै: फाल्गुन: परवीरहा

শত্ৰুবীৰ-সংহাৰী ফাল্গুন অৰ্জুন সিন্ধু আৰু সৌবীৰৰ সেই শূৰসকলৰ দ্বাৰা ঘেৰাও হৈছে, যিসকলে নখৰ-অস্ত্ৰ আৰু প্ৰাস লৈ যুদ্ধ কৰে আৰু অতি বৃহৎ সংখ্যাত একত্ৰিত হৈছে।

Verse 75

नैतद्‌ बलमसंवार्य शक्‍्यो जेतुं जयद्रथः । एते हि सैन्धवस्यार्थे सर्वे संत्यक्तजीविता:,इस सेनाका निवारण किये बिना जयद्रथको जीतना असम्भव है। ये सभी सैनिक सिन्धुराजके लिये अपना जीवन न्यौछावर कर चुके हैं

এই অপ্রতিৰোধ্য বলক নৰোধাকৈ জয়দ্ৰথক জয় কৰা সম্ভৱ নহয়। সিন্ধুৰাজৰ কাৰণে এই সকলো যোদ্ধাই জীৱন ত্যাগ কৰিবলৈ স্থিৰ—মৃত্যুৰ বাবে সংকল্পবদ্ধ।

Verse 76

शरशक्तिध्वजवरं हयनागसमाकुलम्‌ | पश्यैतद्‌ धार्तराष्ट्राणामनीकं सुदुरासदम्‌,बाण, शक्ति और ध्वजाओंसे सुशोभित तथा घोड़े और हाथियोंसे भरी हुई कौरवोंकी इस दुर्जय सेनाको देखो

শৰ, শক্তি আৰু ধ্বজাৰে শোভিত, অশ্ব-গজে পৰিপূৰ্ণ—ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকলৰ এই দুৰাসদ সেনাবিন্যাসটো চাওক।

Verse 77

शणु दुन्दुभिनिर्घोषं शडखशब्दां श्व पुष्कलान्‌ | सिंहनादरवांश्षैव रथनेमिस्वनांस्तथा

শুনা—দুন্দুভিৰ গভীৰ গর্জন উঠিছে; প্ৰচুৰ শঙ্খধ্বনি জোৰে জোৰে বাজিছে; বীৰসকলৰ সিংহনাদ উথলি উঠিছে; আৰু ৰথচক্ৰৰ ঘৰ্ঘৰ শব্দো শুনা গৈছে।

Verse 78

नागानां शृणु शब्दं च पत्तीनां च सहस्रश: । सादिनां द्रवतां चैव शूणु कम्पयतां महीम्‌

হাতীৰ চিঙাৰ শুনা; সহস্ৰ সহস্ৰ পদাতিকৰ কোলাহল শুনা; আৰু মাটি কঁপাই ধাৱমান অশ্বাৰোহীৰ গর্জনো শুনা।

Verse 79

पुरस्तात्‌ सैन्धवानीकं द्रोणानीकं च पृष्ठत: । बहुत्वाद्धि नरव्याप्र देवेन्द्रमपि पीडयेत्‌

হে নৰব্যাঘ্ৰ! আগত সিন্ধুৰাজৰ সেনা, আৰু পাছত দ্ৰোণৰ সেনা। সংখ্যাৰ প্ৰাবল্যত এই বাহিনী দেৱেন্দ্ৰ ইন্দ্ৰকেও পীড়া দিব পাৰে।

Verse 80

अपर्यन्ते बले मग्नो जह्मादपि च जीवितम्‌ | तस्मिंश्न निहते युद्धे कथं जीवेत मादृूश:

এই সীমাহীন সেনাবলত নিমজ্জিত হৈ মই জীৱনৰ আশা পৰ্যন্ত ত্যাগ কৰিছোঁ। তেওঁ এই যুদ্ধত নিহিত হ’লে, মোৰ দৰে মানুহ কেনেকৈ জীয়াই থাকিব?

Verse 81

श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयश्व पाण्डव:

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—অৰ্জুন, শ্যামবৰ্ণ যুৱ গুডাকেশ, পাণ্ডৱসকলৰ মাজত অতি দৰ্শনীয় আৰু নিদ্ৰাজয়ী। সি দ্ৰুতগতিত অস্ত্ৰ প্ৰয়োগ কৰে আৰু বিচিত্ৰ কৌশলে যুদ্ধ কৰে। তাত! সেই মহাবাহু বীৰ সূৰ্যোদয়ত একাই কৌৰৱ-সেনাত প্ৰৱেশ কৰিছিল; এতিয়া দিন ক্ৰমে অতিবাহিত হৈ আছে।

Verse 82

लघ्वस्त्रश्नित्रयोधी च प्रविष्टस्तात भारतीम्‌ । सूर्योदये महाबाहुर्दिवसश्लातिवर्तते

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—তাত! সেই মহাবাহু বীৰ দ্ৰুতগতিত অস্ত্ৰ প্ৰয়োগত দক্ষ আৰু নানাবিধ যুদ্ধৰীতিত নিপুণ। সি সূৰ্যোদয়ত কৌৰৱ-সেনাত প্ৰৱেশ কৰিছিল; এতিয়া দিন অতিবাহিত হৈ আছে।

Verse 83

तन्न जानामि वार्ष्णेय यदि जीवति वा न वा । कुरूणां चापि तत्‌ सैन्यं सागरप्रतिमं महत्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে বাৰ্ষ্ণেয়! এই সময়লৈকে অৰ্জুন জীয়াই আছে নে নাই, মই নাজানো। কুৰুসকলৰ সেনা সাগৰৰ দৰে বিশাল; মহাসমৰত তাৰ প্ৰচণ্ড বেগ দেৱতাসকলেও সহিব নোৱাৰে। আৰু সেই কৌৰৱ-সেনাত মহাবাহু অৰ্জুন একাই প্ৰৱেশ কৰিছে।

Verse 84

एक एव च बीभत्सु: प्रविष्टस्तात भारतीम्‌ । अविषह्ाां महाबाहु: सुरैरपि महाहवे

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—তাত! বীভৎসু (অৰ্জুন) একাই কৌৰৱ-সেনাত প্ৰৱেশ কৰিছে। মহাযুদ্ধত সেই মহাবাহু দেৱতাসকলৰ বাবেও অসহ্য। তথাপি, হে বাৰ্ষ্ণেয়! এই মুহূর্তত সি জীয়াই আছে নে নাই, মই নাজানো; কৌৰৱ-সেনা সাগৰৰ দৰে বিশাল।

Verse 85

न हि मे वर्तते बुद्धिरद्य युद्धे कथंचन । दोणो<5पि रभसो युद्धे मम पीडयते बलम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—আজি কোনোপধ্যেই মোৰ বুদ্ধি যুদ্ধত স্থিৰ নহয়। আৰু দ্ৰোণাচাৰ্যও ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰচণ্ড বেগে আক্রমণ কৰি মোৰ বাহিনীলৈ পীড়া দিছে।

Verse 86

प्रत्यक्ष ते महाबाहो यथासौ चरति द्विज: । युगपच्च समेतानां कार्याणां त्वं विचक्षण:

মহাবাহো! শ্ৰেষ্ঠ বিপ্ৰ দ্ৰোণাচাৰ্য যিদৰে আচৰণ কৰিছে, সেয়া তোমাৰ চকুৰ সন্মুখতে আছে। একে সময়তে আহি পৰা বহু কৰ্তব্যৰ ভিতৰত কোনটো পালনীয়—সেই সিদ্ধান্তত তুমি বিচক্ষণ।

Verse 87

महार्थ लघुसंयुक्त कर्तुमहसि मानद । तस्य मे सर्वकार्येषु कार्यमेतन्‍्मतं महत्‌

মানদ! মহৎ অৰ্থক সংক্ষিপ্ততাৰে সংযুক্ত কৰি তুমি তাক ৰচনা কৰা। মোৰ বাবে সকলো কাৰ্যৰ ভিতৰত এইটোৱেই সৰ্বাধিক গম্ভীৰ আৰু অনিবার্য কাৰ্য—এইয়াই মোৰ দৃঢ় মত।

Verse 88

नाहं शोचामि दाशाहं गोप्तारं जगत: पतिम्‌

তাত! দাশাৰ্হনন্দন শ্ৰীকৃষ্ণৰ বাবে মই শোক নকৰোঁ; তেওঁ সমগ্ৰ জগতৰ ৰক্ষক আৰু অধিপতি। তেন্তে ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকলৰ এই অতি দুৰ্বল সেনাবলক লৈ ভয় বা শোক কিয়?

Verse 89

स हि शक्तो रणे तात त्रींललोकानपि संगतान्‌ । विजेतुं पुरुषव्याप्र: सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते

তাত! সেই পুৰুষব্যাঘ্ৰ ৰণত সক্ষম—তিনিও লোক একেলগে আহিলেও তেওঁলোকক জয় কৰিব পাৰে। এই সত্য মই তোমাক কওঁ।

Verse 90

अर्जुनस्त्वेष वा्ष्णेय पीडितो बहुभिययुधि

হে বাষ্ণেয়! এই অৰ্জুন যুঁজত বহু শত্রুৰ চাপে পীড়িত হৈ কঠোৰভাৱে সংকটত পৰিছে।

Verse 91

तस्य त्वं पदवीं गच्छ गच्छेयुस्त्वाद्शा यथा

তুমি তেওঁৰেই পদাঙ্ক অনুসৰণ কৰা—তেওঁ স্থিৰ কৰা পথত চলা—যাতে তোমাৰ দৰে লোকসকল যথোচিতভাৱে আগবাঢ়িব পাৰে।

Verse 92

रणे वृष्णिप्रवीराणां द्वावेवातिरथौ स्मृती

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“ৰণত, বৃষ্ণিকুলৰ অগ্ৰণী বীৰসকলৰ মাজত কেৱল দুজনকেই প্ৰকৃত অতিৰথ বুলি স্মৰণ কৰা হয়।”

Verse 93

अस्त्रे नारायणसम: संकर्षणसमो बले

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“অস্ত্ৰপ্ৰয়োগত সি নাৰায়ণৰ সমান, আৰু বলত সি সংকর্ষণৰ তুল্য।”

Verse 94

भीष्मद्रोणावतिक्रम्य सर्वयुद्धविशारदम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“ভীষ্ম আৰু দ্ৰোণকো অতিক্ৰম কৰি—যি সকলো যুদ্ধবিধাত পাৰদৰ্শী—…”

Verse 95

त्वामेव पुरुषव्याप्रं लोके सन्त: प्रचक्षते । इस जगत्‌में भीष्म और द्रोणके बाद तुझ पुरुषसिंह सात्यकिको ही श्रेष्ठ पुरुष सम्पूर्ण युद्धकलामें निपुण बताते हैं ।।

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“জগতৰ সৎ আৰু বিবেকী লোকসকলে তোমাকেই সামৰ্থ্যবান পুৰুষসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ—পুৰুষসিংহ—বুলি ঘোষণা কৰে। সজ্জনৰ সমাগমত তোমাৰ গুণ সদায় অনন্য বুলি পৃথককৈ কীৰ্তিত হয়। তেওঁলোকে কয়—সাত্যকি দেৱ, অসুৰ, গন্ধৰ্ব, কিন্নৰ আৰু মহাসৰ্পসহ শত্রুৰ বৃহৎ বৃহৎ দলৰ সঙ্গেও যুদ্ধ কৰি জয়ী হ’ব পাৰে; একেলগে যেন সমগ্ৰ জগতৰ বিপক্ষে থিয় হ’ব পাৰে। হে মাধৱ, লোকৰ মুখে শোনা যায়—এই জগতত সাত্যকিৰ বাবে একো অসম্ভৱ নাই। সেয়ে সকলোৰে—আৰু মোৰ আৰু অৰ্জুনৰ—তোমাৰ প্ৰতি থকা উচ্চ ভাবনা মনত ৰাখি, মই যি কওঁ সেয়াই কৰা। আগৰ সংকল্পৰ পৰা বিচলিত নহ’বা; প্ৰাণমোহ ত্যাগ কৰি ৰণাঙ্গনত নিৰ্ভয়ৰ দৰে স্থিৰতাৰে বিচৰণ কৰা।”

Verse 96

तत्‌ त्वां यदभिवक्ष्यामि तत्‌ कुरुष्व महाबल । सम्भावना हि लोकस्य मम पार्थस्य चोभयो:

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে মহাবলী, মই যি ক’বলৈ যাওঁ, ঠিক সেইদৰে কৰ। লোকসমাজে তোমাক অতি উচ্চ মান দিয়ে, আৰু মই আৰু পাৰ্থ (অৰ্জুন) দুয়োও তোমাৰ প্ৰতি সমান আদৰ ৰাখোঁ; সেয়ে মোৰ কথামতে কাৰ্য কৰ।

Verse 97

नान्यथा तां महाबाहो सम्प्रकर्तुमिहाहसि । परित्यज्य प्रियान्‌ प्राणान्‌ रणे चर विभीतवत्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে মহাবাহু, এই বিষয়ত ইয়াত তুমি অন্যথা আচৰণ কৰা উচিত নহয়। প্ৰিয় প্ৰাণৰ মোহ ত্যাগ কৰি ৰণত নিৰ্ভয়জনৰ দৰে বিচৰণ কৰা।

Verse 98

न हि शैनेय दाशार्हा रणे रक्षन्ति जीवितम्‌ । अयुद्धमनवस्थानं संग्रामे च पलायनम्‌

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে শৈনেয়, দাশাৰ্হসকলে ৰণত জীৱন ৰক্ষা কৰিবলৈ এইদৰে নকৰে—যুদ্ধ নকৰা, যুদ্ধক্ষেত্ৰত দৃঢ়ভাৱে নথকা, আৰু সংগ্ৰামৰ পৰা পলায়ন কৰা।

Verse 99

भीरूणामसतां मार्गो नैष दाशार्हसेवित: । शैनेय! दशार्हकुलके वीर पुरुष रणक्षेत्रमें अपने प्राण बचानेकी चेष्टा नहीं करते हैं। युद्धसे मुँह मोड़ना, युद्धस्थलमें डटे न रहना और संग्रामभूमिमें पीठ दिखाकर भागना यह कायरों और अधम पुरुषोंका मार्ग है। दशाकुलके वीर पुरुष इससे दूर रहते हैं || ९८ ई ।।

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—এইটো ভীৰু আৰু অধম লোকৰ পথ; দাশাৰ্হসকলে এই পথ নচলে। হে শৈনেয়, দাশাৰ্হকুলৰ বীৰসকলে ৰণক্ষেত্ৰত প্ৰাণ বচাবলৈ চেষ্টা নকৰে। যুদ্ধৰ পৰা মুখ ঘূৰোৱা, যুদ্ধস্থলত দৃঢ়ভাৱে নথকা, আৰু সমৰভূমিত পিঠ দেখুৱাই পলাই যোৱা—এইটো ভীৰুৰ পথ; দাশাৰ্হ বীৰসকলে ইয়াৰ পৰা দূৰে থাকে।

Verse 100

कारणद्वयमेतद्धि जानंस्त्वामहमब्रुवम्‌

এই দুটা কাৰণ জানিয়েই মই তোমাক এই কথা ক’লোঁ।

Verse 101

वासुदेवमतं चैव मम चैवार्जुनस्य च

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“নিশ্চয়েই এইটো বাসুদেৱৰ মত; আৰু মোৰ আৰু অৰ্জুনৰো।”

Verse 102

एतद्‌ वचनमाज्ञाय मम सत्यपराक्रम

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“হে সত্যপৰাক্ৰম! মোৰ এই বাক্য বুজি…”

Verse 103

प्रविश्य च यथान्यायं संगम्य च महारथै: । यथार्हमात्मन: कर्म रणे सात्वत दर्शय,सात्वत! इसमें प्रवेश करके यथायोग्य सब महारथियोंसे मिलकर युद्धमें अपने अनुरूप पराक्रम दिखाओ

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“হে সাত্বত! বিধিমতে ৰণত প্ৰৱেশ কৰা; আৰু মহাৰথীসকলৰ সৈতে যথোচিতভাৱে মিলি, যুদ্ধত নিজৰ যোগ্যতা অনুসাৰে কৰ্ম আৰু পৰাক্ৰম দেখুওৱা।”

Verse 109

इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें अलग्बुषवधविषयक एक सौ नवाँ अध्याय पूरा हुआ

সঞ্জয়ে ক’লে—“এইদৰে পবিত্ৰ মহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বৰ অন্তৰ্গত জয়দ্ৰথবধপৰ্বত অলম্বুষবধ-বিষয়ক একশ নৱম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।”

Verse 110

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि युधिष्ठिरवाक्ये दशाधिकशततमोड<ध्याय:

এইদৰে শ্ৰীমহাভাৰতৰ দ্ৰোণপৰ্বত, জয়দ্ৰথবধপৰ্বৰ অন্তৰ্গত, যুধিষ্ঠিৰৰ বাক্য-প্ৰসঙ্গত একশ বাৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল।

Verse 146

अभिद्रवत गच्छध्वं सात्यकिर्यत्र युध्यते । 'योद्धाओ! जैसे राहु सूर्यको ग्रस लेता है

সঞ্জয়ে ক’লে—“ধাৱি যোৱা; য’ত সাত্যকি যুদ্ধ কৰি আছে তাত তৎক্ষণাৎ গৈ উপস্থিত হোৱা। যেনেকৈ ৰাহুৱে সূৰ্যক গ্ৰাস কৰে, তেনেকৈ বৃষ্ণিবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ, সত্যপৰাক্ৰমী সাত্যকি, মহাবলী দ্ৰোণাচাৰ্যৰ হাতত যেন মৃত্যুৰ মুখত নিজেই সোমাবলৈ উদ্যত। সেয়ে দৌৰি গৈ, য’ত ৰণ তীব্ৰ হৈ উঠিছে তাতেই তাক গৈ ধৰা।”

Verse 803

सर्वथाहमनुप्राप्त: सुकृच्छ त्वयि जीवति । इस अनन्त सैन्यसमुद्रमें डूबकर अर्जुन अपने प्राणोंका भी परित्याग कर देगा। युद्धमें उसके मारे जानेपर मेरे-जैसा मनुष्य कैसे जीवित रह सकता है? युयुधान! तुम्हारे जीते-जी मैं सब प्रकारसे बड़े भारी संकटमें पड़ गया हूँ

“যুযুধান! তুমি জীয়াই থাকোঁতে মই সকলো দিশে ভয়ংকৰ সংকটত পৰিছোঁ। এই অনন্ত সৈন্যসমুদ্ৰত ডুবি অৰ্জুনে প্ৰাণ পৰ্যন্ত ত্যাগ কৰিব পাৰে। যুদ্ধত সি নিহত হ’লে মোৰ দৰে মানুহ কেনেকৈ জীয়াই থাকিব?”

Verse 873

अर्जुनस्य परित्राणं कर्तव्यमिति संयुगे । मानद! सबसे महान्‌ प्रयोजनको तुम्हें शीघ्रतापूर्वक सम्पन्न करना चाहिये। मुझे तो सब कार्योमें सबसे महान्‌ कार्य यही जान पड़ता है कि युद्धस्थलमें अर्जुनकी रक्षा की जाय

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“যুদ্ধৰ মাজত অৰ্জুনৰ পৰিত্ৰাণ নিশ্চিত কৰিবই লাগিব। হে মানদ! সৰ্বোচ্চ প্ৰয়োজনটো তুমি শীঘ্ৰে সম্পন্ন কৰা উচিত। মোৰ মতে সকলো কৰ্তব্যৰ ভিতৰত সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ কৰ্তব্য এই—ৰণক্ষেত্ৰত অৰ্জুনক ৰক্ষা কৰা।”

Verse 896

कि पुनर्धात॑राष्ट्रस्य बलमेतत्‌ सुदुर्बलम्‌ । तात! मैं दशार्हनन्दन भगवान्‌ श्रीकृष्णके लिये शोक नहीं करता। वे तो सम्पूर्ण जगत्‌के संरक्षक और स्वामी हैं। युद्धस्थलमें तीनों लोक संघटित होकर आ जायाँ तो भी वे पुरुषसिंह श्रीकृष्ण उन सबको परास्त कर सकते हैं

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“তেন্তে ধৃতৰাষ্ট্ৰপক্ষৰ এই ব’ল কিমান—অত্যন্ত দুৰ্বল! তাত! মই দশাৰ্হনন্দন ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ বাবে শোক নকৰোঁ; তেওঁ সমগ্ৰ জগতৰ ৰক্ষক আৰু স্বামী। যদি তিনিও লোক একত্ৰ হৈ ৰণক্ষেত্ৰলৈ ধাৱি আহে, তথাপি পুৰুষসিংহ শ্ৰীকৃষ্ণে তেওঁলোক সকলোকে পৰাস্ত কৰিব পাৰে—এই কথা মই তোমাক সত্যকৈ কওঁ। তেন্তে দুৰ্যোধনৰ এই অতিদুৰ্বল সেনাক জয় কৰা তেওঁৰ বাবে কি ডাঙৰ কথা?”

Verse 913

तादृशस्येदृशे काले मादृशेनाभिनोदित:ः । अतः तुम मेरे-जैसे मनुष्यसे प्रेरित हो ऐसे संकटके समय अर्जुन-जैसे प्रिय सखाके पथका अनुसरण करो, जैसा कि तुम्हारे-जैसे वीर पुरुष किया करते हैं

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—“এনে অৱস্থাত, এনে সংকটকালত, মোৰ দৰে এজনৰ দ্বাৰা তুমি উৎসাহিত হৈছা। সেয়ে মোৰ দৰে মানুহে প্ৰেৰণা দিলেও, এই বিপদৰ ক্ষণত অৰ্জুনৰ দৰে প্ৰিয় সখাৰ পথ অনুসৰণ কৰা—যেনেকৈ তোমাৰ দৰে বীৰ পুৰুষে কৰে।”

Verse 923

प्रद्मुम्नश्च महाबाहुस्त्वं च सात्वत विश्रुतः । सात्वत! वृष्णिवंशी प्रमुख वीरोंमें रणक्षेत्रके लिये दो ही व्यक्ति अतिरथी माने गये हैं-- एक तो महाबाह प्रद्युम्न और दूसरे सुविख्यात वीर तुम

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— মহাবাহু প্ৰদ্যুম্ন আৰু তুমিও, সাত্বতসকলৰ মাজত প্ৰসিদ্ধ— হে সাত্বত, বৃষ্ণিবংশ-প্ৰৱৰ! প্ৰধান বীৰসকলৰ ভিতৰত ৰণক্ষেত্ৰৰ বাবে কেৱল দুজনকেই ‘অতিৰথী’ বুলি মানা হয়— এজন মহাবাহু প্ৰদ্যুম্ন, আনজন তুমি, সুপ্ৰসিদ্ধ যোদ্ধা।

Verse 933

वीरतायां नरव्यात्र धनंजयसमो हासि । नरव्याप्र! तुम अस्त्रविद्याके ज्ञानमें भगवान्‌ श्रीकृष्णके समान, बलमें बलरामजीके तुल्य और वीरतामें धनंजयके समान हो

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— হে নৰব্যাঘ্ৰ! বীৰতাত তুমি ধনঞ্জয়ৰ সমান। হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! অস্ত্ৰবিদ্যাৰ জ্ঞানত তুমি ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ তুল্য, বলত বলৰামৰ সমকক্ষ, আৰু শৌৰ্যত ধনঞ্জয়ৰ সমান।

Verse 996

वासुदेवो गुरुश्नापि तव पार्थस्य धीमत: । तात! शिनिप्रवर! धर्मात्मा अर्जुन तुम्हारा गुरु है तथा भगवान्‌ श्रीकृष्ण तुम्हारे और बुद्धिमान अर्जुनके भी गुरु हैं

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— বাসুদেৱ (ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ) তোমাৰো আৰু বুদ্ধিমান পাৰ্থ (অর্জুন)-ৰো পূজ্য গুৰু। হে তাত, শিনিবংশ-প্ৰৱৰ! ধৰ্মাত্মা অৰ্জুন তোমাৰ গুৰু, আৰু ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ তোমালোক দুয়োৰে গুৰু।

Verse 1006

मावमंस्था वचो महां गुरुस्तव गुरोह[हम्‌ । इन दोनों कारणोंको जानकर मैं तुमसे इस कार्यके लिये कह रहा हूँ। तुम मेरी बातकी अवहेलना न करो; क्‍योंकि मैं तुम्हारे गुरुका भी गुरु हूँ

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— মোৰ বাক্য তুচ্ছ বুলি নাভাবিবা। মই মহান জ্যেষ্ঠ— তোমাৰ গুৰুৰো গুৰু। এই দুটা কাৰণ জানি মই এই কাৰ্যৰ বাবে তোমাক ক’লোঁ। মোৰ কথাক অমান্য নকৰিবা; কিয়নো মই তোমাৰ গুৰুৰো গুৰু।

Verse 1013

सत्यमेतन्मयोक्तं ते याहि यत्र धनंजय: । तुम्हारा वहाँ जाना भगवान्‌ श्रीकृष्णको, मुझको तथा अर्जुनको भी प्रिय है। यह मैंने तुमसे सच्ची बात कही है। अत: जहाँ अर्जुन है, वहाँ जाओ

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে— মই তোমাক যি কৈছোঁ, সেয়া সঁচা। য’ত ধনঞ্জয় (অর্জুন) আছে, তাতেই যোৱা। তাত তোমাৰ গমন ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ, মোৰ আৰু অৰ্জুনৰো প্ৰিয়। মই সঁচা কথাই কৈছোঁ; সেয়ে য’ত অৰ্জুন আছে, তাতেই যোৱা।

Verse 1026

प्रविशैतद्‌ बल॑ तात धार्तराष्ट्रस्थ दुर्मते: । सत्यपराक्रमी वत्स! तुम मेरी इस बातको मानकर दुर्बुद्धि दुर्योधनकी इस सेनामें प्रवेश करो

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—তাত! এই ব’লত প্ৰৱেশ কৰা—ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকলৰ পক্ষত অৱস্থিত সেই দুঃমতিৰ সেনাত। সত্যপৰাক্ৰমী বৎস! মোৰ উপদেশ মানি দুঃবুদ্ধি দুঃৰ্যোধনৰ এই সেনাত সোমাই পৰ।

Verse 9063

प्रजह्मयात्‌ समरे प्राणांस्तस्माद्‌ विन्दामि कश्मलम्‌ | परंतु वार्ष्णेय! यह अर्जुन तो युद्धस्थलमें बहुसंख्यक सैनिकोंद्वारा पीड़ित होनेपर समरांगणमें अपने प्राणोंका परित्याग कर देगा। इसीलिये मैं शोक और दु:खमें डूबा जा रहा हूँ

যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—সেই যদি সমৰত প্ৰাণ ত্যাগ কৰে, তেন্তে মই ঘোৰ বিষাদত নিমজ্জিত হ’ম। কিন্তু হে বাৰ্ষ্ণেয়! এই অৰ্জুন যুদ্ধক্ষেত্ৰত বহুসংখ্যক সৈন্যৰ দ্বাৰা পীড়িত হ’লে ৰণাঙ্গণতেই নিজৰ প্ৰাণ ত্যাগ কৰিব; সেইবাবেই মই শোক আৰু দুঃখত ডুবি গৈ আছোঁ।