Adhyaya 13
अग्निनिचयः (Agninichaya) / The Accumulation of Sacred Fire & the Classification of Pitṛs by Time-Order
এই অধ্যায়ত সূতে স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰৰ প্ৰসঙ্গ স্থাপন কৰি কয়—ব্ৰহ্মাৰ সৃষ্টিত মানুহ, অসুৰ আৰু দেৱৰ উদ্ভৱৰ পাছত পিতৃগণ প্ৰকাশ পায়, যিসকলে ব্ৰহ্মাক পিতৃৱৎ বুলি মানে। পিতৃ-উৎপত্তিৰ পূৰ্ববৃত্তান্ত সংক্ষিপ্তভাৱে পুনৰ ক’লে আৰু সময়-ক্রম অনুসাৰে পিতৃসকলৰ শৃঙ্খলাবদ্ধ বৰ্গীকৰণ কৰা হয়। মধু আদি ছয় ঋতুক পিতৃ-দেৱতা ৰূপে চিনাক্ত কৰি “ঋতৱঃ পিতৰঃ দেৱাঃ” শ্ৰুতি-বাক্য উল্লেখ কৰা হৈছে। অগ্নিষ্বাত্ত আৰু বৰ্হিষদ পিতৃগোষ্ঠীক যজ্ঞ-যোগ্যতা আৰু অগ্নিকৰ্ম-সম্পৰ্কে পৃথক কৰা হয়—কিছুমানে পবিত্ৰ অগ্নি নোজ্বলাই, কিছুমানে অগ্নিহোত্ৰ আদি পালন কৰে। মধু–মাধৱ, শুচি–শুক্ৰ, নভস্–নভস্য আদি মাস-যুগল ঋতুচৰণৰ সৈতে সংযুক্ত। অর্ধমাস, মাস, ঋতু, অয়ন আৰু বছৰত অৱস্থিত ‘অভিমানী’ অধিষ্ঠাতাসকলৰ ব্যাখ্যাৰে বংশ-তত্ত্বক সময়-মানচিত্ৰত একীভূত কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अग्निनिचयो नाम द्वादशो ऽध्यायः सुत उवाच ब्रह्मणः सृजतः पुत्रान् पूर्वं स्वायंभुवेंऽतरे / गात्रेभ्यो जज्ञिरे तस्य मनुष्यासुरदेवताः
এইদৰে শ্ৰীব্ৰহ্মাণ্ড মহাপুৰাণৰ বায়ু-প্ৰোক্ত পূৰ্বভাগৰ দ্বিতীয় অনুষঙ্গপাদত ‘অগ্নিনিচয়’ নাম দ্বাদশ অধ্যায়। সূত ক’লে— স্বায়ম্ভুব মন্বন্তৰৰ আৰম্ভণিতে, ব্ৰহ্মাই পুত্ৰসৃষ্টি কৰোঁতে, তেওঁৰ অঙ্গসমূহৰ পৰা মানুহ, অসুৰ আৰু দেৱতা জন্মিল।
Verse 2
पितृवन्मन्यमानास्तं जज्ञिरे पितरो ऽपि च / तेषां निसर्गः प्रागुक्तः समासाच्छ्रुयतां पुनः
তেওঁক পিতাৰ দৰে মানি পিতৃগণো জন্মিল। তেওঁলোকৰ উৎপত্তিৰ কথা আগতেই কোৱা হৈছে; এতিয়া সংক্ষেপে পুনৰ শুনা।
Verse 3
देवासुरमनुष्यांश्च सृष्ट्वा ब्रह्माभ्यमन्यत / पितृवन्मन्यमाना वै जज्ञिरे ऽस्योपपक्षतः
দেৱ, অসুৰ আৰু মানুহ সৃষ্টি কৰি ব্ৰহ্মাই মনতে ভাবিলে; আৰু তেওঁক পিতাৰ দৰে মান্য কৰা পিতৃগণ তেওঁৰ পাৰ্শ্বৰ পৰা জন্মিল।
Verse 4
मध्वादयः षडृतवः पितॄंस्तान्परिचक्षते / ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः
মধু আদি ছয় ঋতুৱে সেই পিতৃগণক সূচায়। ‘ঋতুৱেই পিতৰ, আৰু পিতৰেই দেৱ’— এইয়াই বৈদিক শ্ৰুতি।
Verse 5
मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेषु वै / एते स्वायंभुवे पूर्वमुत्पन्नाश्चान्तरे शुभे
অতীত আৰু আগত সকলো মন্বন্তৰত, এইসকল পিতৃ শుభ স্বায়ম্ভুব মন্বন্তৰত সৰ্বপ্ৰথম জন্মিল।
Verse 6
अग्निष्वात्ता स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै / अयज्वानस्तथा तेषामासन्ये गृहमेधिनः
তেওঁলোক ‘অগ্নিষ্বাত্ত’ নামে স্মৃত, আৰু ‘বৰ্হিষদ’ো বটে; তেওঁলোকৰ মাজত কিছুমান অন্য যজ্ঞ নকৰা গৃহমেধী আছিল।
Verse 7
अग्निष्वात्ता स्मृतास्ते वै पितरो नाहिताग्नयः / यज्वानस्तेषु ये त्वासन्पितरः सोमपीथिनः
‘অগ্নিষ্বাত্ত’ বুলি স্মৃত পিতৃসকল নাহিতাগ্নি (অগ্নি স্থাপন নকৰা); আৰু তেওঁলোকৰ মাজত যিসকল যজ্বান আছিল, তেওঁলোক সোমপানকাৰী পিতৃ।
Verse 8
स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितर स्त्वग्निहोत्रिणः / ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रे ऽस्मिन्निश्चयं गताः
‘বৰ্হিষদ’ পিতৃসকল অগ্নিহোত্ৰ পালন কৰা বুলি স্মৃত; আৰু এই শাস্ত্ৰত ঋতুসকল পিতৃ-দেৱ বুলি নিশ্চিত কৰা হৈছে।
Verse 9
मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ च शुष्मिणौ / नभाश्चैव नभस्यश्च जीवावेतापुदात्दृतौ
মধু আৰু মাধৱ ৰসস্বৰূপ বুলি জ্ঞেয়; শুচি আৰু শুক্ৰ তেজস্বী; আৰু নভা আৰু নভস্য—এই দুয়ো ‘জীৱ’ অপুদাত্-দৃত বুলি কোৱা হয়।
Verse 10
इषश्चैव तथोर्जश्च स्वधावन्तावृदात्दृतौ / सहश्चैव सहस्यश्च घोरावेतापुदात्दृतौ
ইষ আৰু ঊর্জ—এই দুয়ো ‘স্বধাৱন্ত’ আৰু ‘বৃদাত্-দৃত’; সহ আৰু সহস্য—এই দুয়ো ‘ঘোৰ’ আৰু ‘অপুদাত্-দৃত’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 11
तपाश्चैव तपस्यश्च मन्युमन्तौ तु शैशिरौ / कालावस्थासु षट्स्वेते मासाख्या वै व्यवस्थिताः
তপ আৰু তপস্যা, লগতে মন্যুমন্ত আৰু শৈশিৰ—এই ছয় মাহৰ নাম কালাৱস্থাত সু-ব্যৱস্থিত।
Verse 12
इमे च ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनेषु वै / ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्ते ऽभिमानिनः
এই ঋতুবোৰ চেতন-অচেতন সকলোতে কথিত; ঋতুবোৰ ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ—তেওঁলোক ‘অভিমানী’ দেৱতা বুলি জানিব লাগে।
Verse 13
मासार्द्धमासस्थानेषु स्थानिनौ ऋतवो मताः / स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानागिमानिनः
মাহ আৰু অৰ্ধমাহৰ স্থানত ঋতুবোৰ অধিষ্ঠাতা বুলি ধৰা হয়; স্থানভেদ অনুসাৰে তেওঁলোক ‘স্থানাভিমানী’ বুলি জানিব লাগে।
Verse 14
अहोरात्राणि मासाश्च ऋतवश्चायनानि च / संवत्सराश्च स्थानानि कामाख्या ह्यभिमानिनाम्
দিন-ৰাতি, মাহ, ঋতু, অয়ন আৰু সংবৎসৰ—এইবোৰ ‘অভিমানী’ শক্তিসকলৰ স্থান; ইয়াক ‘কাম’ নামে কোৱা হয়।
Verse 15
एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्था व्यवस्थिताः / तत्सतत्त्वास्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत
এই স্থানসমূহত যি কালাৱস্থাবোৰ সুস্থিৰ, সিহঁত সেই একে তত্ত্বৰ আৰু সেই একে আত্মাৰ; মই সিহঁত বৰ্ণনা কৰিম—মন দি শুনা।
Verse 16
पार्वण्यस्ति थयः संध्याः पक्षा मासार्द्धसंमिताः / निमेषाश्च कलाः कष्ठा मुहुर्त्ता दिवसाः क्षयाः
পৰ্ব, সন্ধ্যা, পক্ষ আৰু মাহৰ অৰ্ধাংশ—এইবোৰ কালৰ মাপ। নিমেষ, কলা, কাষ্ঠা, মুহূৰ্ত, দিন আৰু ক্ষয়ো কালগণনা।
Verse 17
द्वावर्द्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृ तुरुच्यते / ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे
দুটা অৰ্ধমাহ মিলি এটা মাহ; দুটা মাহক ঋতু বোলা হয়। তিন ঋতুত এটা অয়ন; আৰু দুটা অয়ন—দক্ষিণ আৰু উত্তৰ।
Verse 18
संवत्सरः समेतश्च स्थानान्येतानि स्थानिनाम् / ऋतवस्तु निमेः पुत्रा विज्ञेयास्ते तथैव षट्
এই সকলো একেলগে সংৱৎসৰ (বছৰ); এইবোৰ কালাধিষ্ঠাতাৰ স্থান। ঋতুবোৰ নিমিৰ পুত্ৰ; সিহঁত ছয়টাই বুলি জানিব লাগে।
Verse 19
ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजाः स्वार्तवलक्षणाः / यस्माच्चैवार्त्तवेभ्यस्तु जायन्ते स्थाणु जङ्गमाः
ঋতুপুত্ৰৰ পৰা পাঁচ প্ৰকাৰ প্ৰজা স্মৃত, যাৰ লক্ষণ ঋতুজ। কিয়নো সেই আৰ্তৱৰ পৰাই স্থাৱৰ আৰু জংগম সকলো জন্মে।
Verse 20
आर्तवाः पितरस्तस्मादृतवश्च पितामहाः / समेतास्तु प्रसूयन्ते प्रजाश्चैव प्रजापतेः
সেয়েহে আৰ্তৱ ‘পিতৰ’ আৰু ঋতু ‘পিতামহ’ বুলি কোৱা হয়। সিহঁতে একেলগে হৈ প্ৰজাপতিৰ প্ৰজাসকলক উৎপন্ন কৰে।
Verse 21
तस्मात्स्मृतः प्रजानां वै वत्सरः प्रपितामहः / स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्त्तिताः
সেইহেতু প্ৰজাসকলৰ বাবে ‘ৱৎসৰ’ক প্ৰপিতামহ বুলি স্মৰণ কৰা হয়। এইসকল নিজ নিজ স্থানত অধিষ্ঠিত, সেয়ে ‘স্থানাত্মা’ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 22
तदाख्यास्तत्ससत्त्वाश्च तदात्मानश्च ते स्मृताः / प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः
তেওঁলোক তেওঁৰেই নামে খ্যাত, তেওঁৰেই সত্ত্বে যুক্ত আৰু তেওঁৰেই আত্মস্বৰূপ বুলি স্মৃত। যিজন প্ৰজাপতি বুলি স্মৰণীয়, তেওঁকেই ‘সংৱৎসৰ’ বুলি মানা হয়।
Verse 23
संवत्सरसुतो ह्यग्नि ऋत इत्युच्यते बुधैः / ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः
সংৱৎসৰৰ পুত্ৰ অগ্নিক বুধসকলে ‘ঋত’ বুলি কয়। সেই ঋতৰ পৰাই ঋতুসকল জন্ম লোৱাৰ বাবে সিহঁত ‘ঋতৱঃ’ নামে পৰিচিত।
Verse 24
मासाः षडर्तवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चर्तवाः स्मृताः / द्विपदां चतुष्पदां चैव पक्षिणां सर्वतामपि
মাহসমূহৰ পৰা ছয় ঋতু জ্ঞেয়; আৰু তাত পাঁচটা ‘আর্তৱ’ বুলি স্মৃত—দ্বিপদ, চতুষ্পদ আৰু পক্ষী আদি সকলোৰে বাবে।
Verse 25
स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम् / ऋतुत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्त्तितम्
আৰু পাঁচ প্ৰকাৰ স্থাৱৰৰ বাবে পুষ্পক ‘কাল-আর্তৱ’ বুলি স্মৃত কৰা হৈছে। ঋতুত্ব, আর্তৱত্ব আৰু পিতৃত্বো ইয়াত প্ৰকীৰ্তিত।
Verse 26
इत्येते पितरो ज्ञेया ऋतवश्चार्तवाश्च ये / सर्वभूतानि तेभ्यो यदृतुकालाद्विजज्ञिरे
এইদৰে এইসকল পিতৃগণ ঋতু আৰু ‘আর্তৱ’ বুলি জ্ঞেয়; কিয়নো ঋতুকাল অনুসাৰে সকলো জীৱ তেওঁলোকৰ পৰাই উৎপন্ন হৈছে।
Verse 27
तस्मादेते हि पितर आर्तवा इति नः श्रुतम् / मन्वन्तरेष्विह त्वेते स्थिताः कालभिमानिनः
সেয়েহে আমি শুনিছোঁ যে এই পিতৃগণ ‘আর্তৱ’ বুলি কোৱা হয়; মন্বন্তৰসমূহত তেওঁলোক ইয়াত স্থিত হৈ কালের অধিষ্ঠাতা-অভিমানী হৈ থাকে।
Verse 28
कार्यकारणयुक्तास्तु ए श्वर्याद्व्याप्य संस्थिताः / स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंगमात्
তেওঁলোক কাৰ্য-কাৰণ-সম্পৰ্কে যুক্ত হৈ, ঐশ্বৰ্যৰে ব্যাপ্ত হৈ স্থিত; এইসকল স্থান-অভিমানী, সেয়েহে প্ৰসঙ্গবশে ইয়াত থাকে।
Verse 29
अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो विविधाः पुनः / जज्ञे स्वधापितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते
অগ্নিষ্বাত্ত আৰু বৰ্হিষদ এই পিতৃগণ পুনৰ নানা প্ৰকাৰ; আৰু স্বধা-পিতৃগণৰ পৰা লোকবিখ্যাত দুজনী কন্যা জন্মিল।
Verse 30
मेना च धारणी चैव याभ्यां धतमिदं जगत् / ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे
সেই দুজনী—মেনা আৰু ধাৰণী—যাঁহাৰ দ্বাৰাই এই জগত ধাৰিত; তেওঁলোক উভয়েই ব্ৰহ্মবাদিনী আৰু উভয়েই যোগিনী।
Verse 31
पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थं प्रददुः शुभे / अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी
হে শুভে কন্যা! সেই পিতৃসকলে ধৰ্মাৰ্থে নিজ কন্যাক দান কৰিলে। যিসকল ‘অগ্নিষ্বাত্ত’ বুলি কোৱা হয়, তেওঁলোকৰ মানস-কন্যা মেনা আছিল।
Verse 32
धारणी मानसी चैव कन्या बर्हिषदां स्मृता / मेरोस्तां धारणीं नाम पत्न्यर्थं वा सृजन् घुभाम्
‘ধাৰণী’ নামৰ মানস-কন্যা বৰ্হিষদ পিতৃসকলৰ কন্যা বুলি স্মৃত। মেরুৱে পত্নীৰ্থে ‘ধাৰণী’ নাম দি সেই শুভাক সৃষ্টি কৰিলে।
Verse 33
पितरस्ते बर्हिषदः स्मृता ये सोमपायिनः / अग्निष्वात्तास्तु तां मेना पत्नी हिमवते ददुः
যিসকল পিতৃ বৰ্হিষদ আৰু সোমপায়ী বুলি স্মৃত, সেই অগ্নিষ্বাত্তসকলে মেনাক হিমৱানক পত্নীৰূপে দিলে।
Verse 34
उपहूता स्मृता ये वै तद्दौहित्रान्निबोधत / मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सा व्यजायत
যিসকল ‘উপহূত’ বুলি স্মৃত, তেওঁলোকৰ দৌহিত্ৰসকলক জানিবা। হিমৱানৰ পত্নী মেনাই মৈনাকক জন্ম দিলে।
Verse 35
गङ्गां सरिद्वरां चैव पत्नी या लवणोदधेः / मैनाकस्या त्मजः क्रौचः क्रैञ्चद्वीपो यतः स्मृतः
নদীসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠা গংগা লৱণোদধিৰ পত্নী বুলি স্মৃত। মৈনাকৰ পুত্ৰ ক্রৌচ; তাৰ পৰাই ‘ক্রৈঞ্চদ্বীপ’ প্ৰসিদ্ধ।
Verse 36
मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् / मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः
মেৰুৰ পত্নী ধাৰণী দিৱ্য ঔষধিৰে সমন্বিতা আছিল। তেওঁ মন্দৰ নামৰ পুত্ৰ আৰু তিনিগৰাকী প্ৰসিদ্ধ কন্যাৰ জন্ম দিলে।
Verse 37
वेलां च नियतिं चैव तृतीयां चायतिं विदुः / धातुश्चैवायतिः पत्नी विधातुर्नियतिः स्मृता
তেওঁলোকক বেলা, নিয়তি আৰু তৃতীয়া আয়তি বুলি জনা যায়। ধাতুৰ পত্নী আয়তি, আৰু বিধাতুৰ পত্নী নিয়তি বুলি স্মৃত।
Verse 38
स्वायं भुवेंऽतरे पूर्वं ययोर्वै कीर्त्तिताः प्रजाः / सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम्
স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰৰ পূৰ্বে, যিসকলৰ প্ৰজা আগতেই কীৰ্তিত হৈছে, সেই বেলাই সাগৰৰ পৰা এক অনিন্দ্য কন্যাৰ জন্ম দিলে।
Verse 39
सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः / सवर्णायां सुता जाता दश प्राचीनबर्हिषः
প্ৰাচীনবৰ্হিষৰ পত্নী আছিল সমুদ্ৰকন্যা ‘সবৰ্ণা’ নামে খ্যাত। সবৰ্ণাৰ গৰ্ভে প্ৰাচীনবৰ্হিষৰ দশ পুত্ৰ জন্মিল।
Verse 40
सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः / तेषां स्वायंभुवो दक्षः पुत्रत्वं जग्मि वान्प्रभुः
তেওঁলোক সকলেই ‘প্ৰচেতস’ নামে প্ৰসিদ্ধ আৰু ধনুৰ্বিদ্যাত পাৰদৰ্শী আছিল। তেওঁলোকৰ মাজতে স্বায়ম্ভুৱ দক্ষ প্ৰভু পুত্ৰৰূপে উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 41
त्रयंबकस्याभिशापेन चाक्षुषस्यातरे मनोः / एतच्छुत्वा ततः सूतमपृच्छच्छांशपायनिः
ত্র্যম্বকৰ অভিশাপে চাক্ষুষ মনুৰ অন্তৰকালত এই ঘটনা ঘটিল। এই কথা শুনি শাংশপায়নিয়ে সূতক সুধিলে।
Verse 42
उत्पन्नः स कथं दक्षो ह्यभिशापाद्भवस्य तु / चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्
ভৱ (শিৱ)ৰ অভিশাপৰ পৰা দক্ষ কেনেকৈ জন্মিল? চাক্ষুষ মনুৰ অন্তৰকালত পূৰ্বে যি ঘটিছিল, সেয়া আমাক কওক।
Verse 43
इत्युक्तः कथयामास सूतो दक्षाश्रयां कथाम् / शांशपायनिमामन्त्र्य त्र्यंबकाच्छापकारणम्
এনেদৰে কোৱা হ’লে সূতে দক্ষ-আশ্ৰিত কাহিনী ক’বলৈ ধৰিলে। শাংশপায়নিক সম্বোধন কৰি ত্ৰ্যম্বকৰ অভিশাপৰ কাৰণ বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 44
सूत उवाच दक्षस्यासन्सुता ह्यष्टौ कन्या याः कीर्त्तिता मया / स्वेभ्यो गृहेभ्य आनाय्य ताः पिताभ्यर्चयद्गृहे
সূতে ক’লে—দক্ষৰ আঠজনী কন্যা আছিল, যাৰ কথা মই কীৰ্তন কৰিছোঁ। তেওঁলোকক নিজ নিজ গৃহৰ পৰা আনাই পিতাই নিজৰ গৃহত পূজা-সত্কাৰ কৰিলে।
Verse 45
ततस्त्वभ्यर्चिताः सर्वा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे / तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यंबकस्य वै
তাৰ পাছত সকলো কন্যাই পূজিত হৈ পিতৃগৃহত বাস কৰিলে। তেওঁলোকৰ জ্যেষ্ঠা ‘সতী’ নামৰ, যি ত্ৰ্যম্বক (শিৱ)ৰ পত্নী আছিল।
Verse 46
नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् / अकरोत्संनतिं दक्षे न कदाचिन्महेश्वरः
ৰুদ্ৰক বিদ্বেষ কৰা দক্ষে নিজৰ কন্যাক নাহাকিলে; আৰু মহেশ্বৰেো দক্ষৰ আগত কেতিয়াও নত নহ’ল।
Verse 47
जामाता श्वशुरे तस्मिन्स्वभावात्तेजसि स्थितः / ततो ज्ञात्वा सती सर्वाः न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे
সেই জোঁৱাইজন শ্বশুৰৰ আগত স্বভাৱতে তেজত স্থিত থাকিল; সেয়া জানি সতী সকলো ভনীসকলৰ সৈতে পিতৃগৃহতে থাকিল।
Verse 48
जगाम साप्यनाहूता सती तत्स्व पितुर्गृहम् / ताभ्यो हीनां पिता चक्रे सत्याः पूजामसंमताम्
নাহাকিলেও সতী পিতৃগৃহলৈ গ’ল; কিন্তু পিতাই সতীৰ পূজাক আনসকলতকৈ হীন আৰু অসম্মত কৰি তুলিলে।
Verse 49
ततो ऽब्रवीत्सा पितरं देवी क्रोधादमर्षिता / यवीयसीभ्यो प्यधमां पूजां कृत्वा मम प्रभो
তেতিয়া ক্ৰোধত অসহ্য হৈ দেৱীয়ে পিতাক ক’লে— ‘হে প্ৰভু! কনিষ্ঠাসকলকো উত্তম পূজা দি, মোৰ বাবে কিয় অধম পূজা কৰিলে?’
Verse 50
असत्कृत्य पितर्मां त्वं कृतवानसि गर्हितम् / अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च त्वं मां सत्कर्तुमर्ह सि
হে পিতা! মোক অসত্কৃত কৰি তুমি নিন্দনীয় কাম কৰিছা; মই জ্যেষ্ঠা আৰু শ্ৰেষ্ঠা, তুমিও মোক সৎকাৰ কৰা উচিত।
Verse 51
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः संरक्तलोचनः / त्वत्तः श्रेष्ठावरिष्ठाश्च पूज्या बालाः सुता मम
এনেদৰে কোৱা হ’লে ৰক্তচক্ষু দক্ষে তাইক ক’লে— “তোমাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ আৰু পূজ্য মোৰ কন্যাসকল।”
Verse 52
तासां चैव तु भर्तार स्ते मे बहुमाताः सति / ब्रह्मिष्ठाः सुतपस्काश्च महायोगाः सुधार्मिकाः
হে সতী, সেই কন্যাসকলৰ স্বামীসকলও মোৰ অতি মান্য— তেওঁলোক ব্ৰহ্মনিষ্ঠ, কঠোৰ তপস্বী, মহাযোগী আৰু সুধাৰ্মিক।
Verse 53
गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यंबकात्सति / वसिष्ठो ऽत्रिः पुलस्त्यश्च ह्यङ्गिरा पुलहः क्रतुः
হে সতী, তেওঁলোক সকলেই ত্ৰ্যম্বকৰ তুলনাত গুণে অধিক আৰু প্ৰশংসনীয়— বসিষ্ঠ, অত্রি, পুলস্ত্য, অঙ্গিৰা, পুলহ আৰু ক্রতু।
Verse 54
भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रैष्ठा जामातरो मम / यस्मान्मां स्पर्द्धते शर्वः सदा चैवावमन्यते
ভৃগু আৰু মৰীচিও মোৰ শ্ৰেষ্ঠ জোঁৱাই; কিয়নো শৰ্ব সদায় মোৰ সৈতে স্পৰ্ধা কৰে আৰু মোক অৱমাননা কৰে।
Verse 55
तेन त्वां न विभूषोमि प्रतिकूलो हि मे भवः / इत्युक्तवांस्तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा
সেয়ে মই তোমাক বিভূষিত নকৰোঁ; কিয়নো ভব মোৰ প্ৰতিকূল— এইদৰে কৈ তেতিয়া দক্ষৰ চিত্ত মোহগ্ৰস্ত হ’ল।
Verse 56
शापार्थमात्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्षयः / तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवीदम ब्रवीत्
নিজ শাপাৰ্থ আৰু পৰমৰ্ষিসকলৰ উক্তি স্মৰি ক্ৰুদ্ধা দেৱীয়ে পিতাক এইদৰে ক’লে।
Verse 57
वाङ्मनः कर्मभिर्यस्माददुष्टां मां विगर्हसे / तस्मात्त्यजाम्यहमिमं देहं तात तवात्मजम्
বাক্, মন আৰু কৰ্মে তুমি নিৰ্দোষ মোক নিন্দা কৰিছা; সেয়ে, হে পিতা, মই তোমাৰ কন্যা এই দেহ ত্যাগ কৰোঁ।
Verse 58
ततस्तेनावमानेन सती दुःखादमर्षिता / अब्रवीद्वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयंभुवे
সেই অপমানে সতী দুখে অসহ্য হৈ উঠিল; তাৰ পাছত দেৱীয়ে স্বয়ম্ভূ ব্ৰহ্মাক নমস্কাৰ কৰি বাক্য ক’লে।
Verse 59
यत्राहमुपपद्ये च पुनर्देहेन भास्वता / तत्राप्यहमसंभूता संभूता धार्मिकादपि
য’ত মই পুনৰ দীপ্ত দেহ লৈ জন্ম ল’ম, তাতো মই (তোমাৰ পৰা) জন্ম নল’ম; ধাৰ্মিকজনৰ পৰাই জন্ম ল’ম।
Verse 60
गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यंबकस्यैव धीमतः / तत्रैवाथ समासीना युक्तात्मानं समादधे
মই ধীমান ত্ৰ্যম্বক (শিৱ)ৰ ধৰ্মপত্নী হ’ম—এই সংকল্প কৰি দেৱীয়ে তাতেই বহি যোগযুক্ত মন স্থিৰ কৰিলে।
Verse 61
धारयामास चाग्नेयीं धारणां मनसात्मनः / तत आत्मसमुत्थो ऽस्या वायुना समुदीरितः / सर्वागेभ्यो विनिःसृत्य वह्निस्तां भस्मसात्करोत्
তেওঁ মন আৰু আত্মবলৰে অগ্নেয়ী ধাৰণা ধাৰণ কৰিলে। তাৰ পাছত আত্মসমুত্থ আৰু বায়ুৰে প্ৰেৰিত অগ্নি সৰ্বাঙ্গৰ পৰা ওলাই আহি তেওঁক ভস্ম কৰি পেলালে।
Verse 62
तदुपश्रुत्य निधनं सत्या देवो ऽथ शूलभृत् / संवादं च तयोर्बुद्धा याथातथ्येन शङ्करः / दक्षस्य च ऋषीणां च चुकोप भगवान्प्रभुः
সতীৰ নিধনৰ কথা শুনি আৰু দুয়োৰ সংবাদ যথাৰ্থভাৱে বুজি শূলধাৰী দেৱ শংকৰ—ভগৱান প্ৰভু—দক্ষ আৰু ঋষিসকলৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ হল।
Verse 63
रुद्र उवाच सर्वेषामेव लोकानां भूर्लोकस्त्वादिरुच्यते / तं सदा धारयिष्यामि निदेशात्परमेष्ठिनः
ৰুদ্ৰই ক’লে—সকলো লোকৰ মাজত ভূৰ্লোকক আদিলোক বুলি কোৱা হয়। পৰমেষ্ঠীৰ নিৰ্দেশত মই তাক সদায় ধাৰণ কৰিম।
Verse 64
अस्यां क्षितौ धृता लोकाः सर्वे तिष्ठन्ति भास्वराः / तानहं धारया मीह सततं च तदाज्ञया
এই ক্ষিতিত ধৃত সকলো লোক দীপ্তিময় হৈ স্থিত আছে। তেওঁৰ আজ্ঞাৰে মই সিহঁতক ইয়াত সদায় ধাৰণ কৰোঁ।
Verse 65
चातुर्वर्ण्यं हि देवानां ते चाप्येकत्र भुञ्जते / नाहं तैः सह भोक्षये वै ततो दास्यन्ति ते पृथक्
দেৱতাসকলৰো চাতুৰ্বৰ্ণ্য আছে আৰু তেওঁলোকে একেলগে ভোজন কৰে। মই তেওঁলোকৰ সৈতে ভোজন নকৰোঁ; সেয়ে তেওঁলোকে মোক পৃথককৈ নিবেদন কৰিব।
Verse 66
यस्मादवमता दक्ष मत्कृते ऽनागसा सती / प्रशस्ताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह
হে দক্ষ! মোৰ কাৰণে নিৰ্দোষা সতীক তুমি অপমান কৰিলা; সেয়ে তোমাৰ সকলো কন্যা নিজ নিজ স্বামীৰ সৈতে প্ৰশংসিত আৰু মঙ্গলপ্ৰাপ্ত হওক, আৰু আনসকলেও।
Verse 67
तस्मा द्वैवस्वते प्राप्ते पुनरेते महर्षयः / उत्पत्स्यन्ते द्वितीये वै मम यज्ञ ह्ययोनिचाः
সেয়ে দ্বৈবস্বত মন্বন্তৰ আহিলে এই মহর্ষিসকল পুনৰ উদ্ভৱ হ’ব; দ্বিতীয় যজ্ঞত তেওঁলোকে মোৰ যজ্ঞাৰ্থে অযোনিজ (গৰ্ভবিহীন) ৰূপে প্ৰকাশ পাব।
Verse 68
हुते वै ब्रह्मणा शुक्रे चाक्षुषस्यातरे मनोः / अभिव्याहृत्य सर्वांस्तान् दक्षं चैवाशपत्पुनः
চাক্ষুষ মনুৰ অন্তৰকালত, শুক্ৰকালত ব্ৰহ্মাই হোম কৰিলে; সকলোকে নাম ধৰি উচ্চাৰণ কৰি তেওঁ দাক্ষক পুনৰ শাপ দিলে।
Verse 69
भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये / प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचे तसाम्
তুমি চাক্ষুষ মনুৰ বংশত এজন মানৱ ৰজা হ’বা; প্ৰাচীনবৰ্হিষৰ পৌত্ৰ আৰু প্ৰচেতাসকলৰ পুত্ৰো হ’বা।
Verse 70
दक्ष एवेह नाम्ना तु मारिषायां जनिष्यसि / कन्यायां शाखिनां त्वं वै प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे
তুমি ইয়াত ‘দক্ষ’ নামেই মাৰিষাৰ গৰ্ভত জন্ম ল’বা; বৈবস্বত মন্বন্তৰৰ অন্তৰকালত শাখিনসকলৰ কন্যাৰ পৰা তোমাৰ জন্ম হ’ব।
Verse 71
विघ्नं तत्रा प्यहं तुभ्यमाचरिष्यामि दुर्मते / धर्म्मयुक्ते च ते कार्ये एकस्मिंस्तु दुरासदे
হে দুৰ্মতে! তাতো মই তোমাৰ বাবে বিঘ্ন ঘটাম; ধৰ্মযুক্ত তোমাৰ সেই এক কামো অতি দুৰ্লভ হ’ব।
Verse 72
सुत उवाच तदुपश्रुत्य दक्षस्तु रुद्रं सो ऽभ्य शपत्पुनः / यस्मात्त्वं मत्कृते ऽनिष्टमृषीणां कृतवानसि / तस्मात्सार्द्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः
সূত ক’লে—এই কথা শুনি দক্ষে ৰুদ্ৰক পুনৰ শাপ দিলে: ‘মোৰ কাৰণে তুমি ঋষিসকলৰ অনিষ্ট কৰিছা; সেয়ে দেৱসকলৰ সৈতে যজ্ঞত দ্বিজসকলে তোমাক যজন নকৰিব।’
Verse 73
हुत्वाऽहुतिं तव क्रूर ह्यपः स्प्रक्ष्यन्ति कर्मसु / इहैव वत्स्यसि तथा दिवं हित्वा युगक्षयात्
হে ক্ৰূৰ! তোমাৰ আহুতি দিয়া হলে কৰ্মত জল তাত স্পৰ্শ কৰিব; আৰু যুগক্ষয়লৈ স্বৰ্গ ত্যাগ কৰি তুমি ইয়াতেই থাকিবা।
Verse 74
ततो देवैःस तैः सार्द्धं नेज्यते पृथसिज्यते / ततो ऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा
তেতিয়া সেই দেৱসকলৰ সৈতে তেওঁৰ যজন নহয়, পৃথকভাৱে যজন হয়; তাৰপিছত অমিত তেজস্বী ৰুদ্ৰে দক্ষক উত্তৰ দিলে।
Verse 75
स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह
স্বায়ম্ভুৱী দেহ ত্যাগ কৰি তেওঁ ইয়াত মানুহৰ মাজত জন্ম ল’লে।
Verse 76
ज्ञात्वा गृहपतिर्दक्षो यज्ञाना मीश्वरं प्रभुम् / समस्तेनेह यज्ञेन सो ऽयजद्दैवतैः सह
গৃহপতি দক্ষে যজ্ঞসমূহৰ ঈশ্বৰ প্ৰভুক জানি, ইয়াত সমগ্ৰ যজ্ঞৰে দেৱতাসকলৰ সৈতে তেওঁৰ যজন কৰিলে।
Verse 77
अथ देवी सती या तु प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे / मेनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट्
তাৰ পাছত বৈৱস্বত মন্বন্তৰ আহিলে, যি দেৱী সতী আছিল, সেই দেৱী উমা ৰূপে মেনাৰ গৰ্ভত শৈলৰাজে জন্ম দিলে।
Verse 78
या तु देवी सती पूर्वमासीत्पश्चादुमाभवत् / सदा पत्नी भवस्यैषा न तया मुच्यते भवः
যি দেৱী পূৰ্বে সতী আছিল, সেই দেৱী পাছত উমা হ’ল; তেওঁ সদায় ভব (শিৱ)-ৰ পত্নী—ভৱ তেওঁক কেতিয়াও ত্যাগ নকৰে।
Verse 79
मरीचं कश्यपं देवी यथादितिरनुव्रता / यथा नारायणं श्रीश्च मघवतं शची यथा
যেনেদৰে অদিতি দেৱী মৰীচি-কশ্যপৰ প্ৰতি অনুব্ৰতা, যেনেদৰে শ্ৰী নাৰায়ণৰ প্ৰতি শ্ৰী, তেনেদৰে শচী মঘৱ (ইন্দ্ৰ)-ৰ প্ৰতি।
Verse 80
विष्णुं कीर्ती रुषा मूर्यं वसिष्ठं चाप्यरुन्धती / नैतास्तु विजहत्येतान् भर्तॄन् देव्यः कदाचन
কীৰ্তি বিষ্ণুৰ প্ৰতি, ৰূষা মূৰ্যৰ প্ৰতি, আৰু অৰুন্ধতী বসিষ্ঠৰ প্ৰতি—এই দেৱীসকলে নিজৰ স্বামীসকলক কেতিয়াও ত্যাগ নকৰে।
Verse 81
आवर्तमानाः कल्पेषु जायन्ते तैः पुनः सह / एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषेंऽतरे
তেওঁলোকে কল্পে কল্পে পুনৰাবৃত্তি হৈ তেওঁলোকৰ সৈতে পুনৰ জন্ম লয়। এইদৰে প্ৰাচেতস দক্ষ চাক্ষুষ মন্বন্তৰত জন্মিল।
Verse 82
दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां पुनर्नृपः / जज्ञे तदाभिशापेन द्वितीय इति नः श्रुतम्
দশ প্ৰচেতাৰ দ্বাৰা মাৰিষাৰ গৰ্ভত সেই নৃপ পুনৰ জন্মিল; তেতিয়াৰ অভিশাপৰ ফলত তেওঁ ‘দ্বিতীয়’ বুলি কোৱা হয়—এনে আমি শুনিছোঁ।
Verse 83
भृगवादयश्च ये सप्त जज्ञिरे च महर्षयः / आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य च
ভৃগু আদি সেই সাত মহর্ষিও জন্মিল—আদ্য ত্ৰেতাযুগত, বৈৱস্বত মনুৰ পূৰ্বে।
Verse 84
देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् / इत्येषो ऽनुशयो ह्यासीत्तयोर्जात्यन्तरानुगः
মহাদেৱৰ মহাযজ্ঞত (এজনে) বাৰুণী-ৰূপ দেহ ধাৰণ কৰিছিল—এইয়েই সেই পূৰ্বানুশয়, যি দুয়োৰে জন্মান্তৰলৈকে অনুসাৰী ৰ’ল।
Verse 85
प्रजापतेश्च दक्षस्य त्र्यबकस्य च धीमतः / तस्मान्नानुशयः कार्यो वैरेष्विह कदाचन
প্ৰজাপতি দক্ষ আৰু ত্ৰ্যম্বক (শিৱ) দুয়ো ধীমান; সেয়ে এই লোকত বৈৰ বিষয়ে কেতিয়াও অনুশয়—অন্তৰ্দ্বেষ—ধাৰণ কৰা উচিত নহয়।
Verse 86
जात्यन्तरगतस्यापि भवितस्य शुभाशुभैः / ख्यातिं न मुञ्चते जन्तुस्तन्न कार्यं विपश्चिता
অন্য জাতিত জন্ম ল’লেও, শুভ-অশুভ কৰ্মফলত জীৱে নিজৰ খ্যাতি নাছাৰে; সেয়ে বিবেকীয়ে তেনে কাৰ্য নকৰিব।
Verse 87
इत्येषा समनुक्रान्ता कथा पापप्रमोचनी / या दक्षमधिकृत्येह त्वया पूर्वं प्रचौदिता
এইদৰে পাপমোচনী এই কাহিনী সংক্ষেপে কোৱা হ’ল; দক্ষক কেন্দ্ৰ কৰি, যি তুমি আগতে প্ৰেৰণা দি সুধিছিলা।
Verse 88
पितृवंशप्रसंगेन कथा ह्येषा प्रकीर्त्तिता / पितॄणामानुपूर्व्येण देवान्वक्ष्याम्यतः परम्
পিতৃবংশৰ প্ৰসঙ্গত এই কাহিনী কোৱা হ’ল; এতিয়া পিতৃসকলৰ অনুক্ৰম অনুসৰি মই দেৱসকলৰ বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 89
त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन्स्वायंभुवेंऽतरे / देवायामा इति ख्याताः पूर्वं ये यज्ञसूनवः
পূৰ্বে ত্ৰেতাযুগৰ আৰম্ভণিতে, স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰত, যিসকল আগতে যজ্ঞৰ পুত্ৰ আছিল, তেওঁলোক ‘দেৱায়ামা’ বুলি খ্যাত আছিল।
Verse 90
प्रथिता ब्रह्मणः पुत्रा अजत्वादजितास्तु ते / पुत्राः स्वायंभुवस्यैते शक्ता नाम तु मानसाः
তেওঁলোক ব্ৰহ্মাৰ প্ৰসিদ্ধ পুত্ৰ; অজ (অজন্মা) হোৱাৰ বাবে তেওঁলোক ‘অজিত’ বুলি কোৱা হ’ল। এইসকল স্বায়ম্ভুৱৰ মানসপুত্ৰ, যাৰ নাম ‘শক্তা’।
Verse 91
तेषां यतो गणा ह्येते देवानां तु त्रयः स्मृताः / छन्दजास्तु त्रयस्त्रिंशत्सर्गे स्वायंभुवस्य ह
ইয়াৰ পৰাই এই গণসমূহ উৎপন্ন; দেৱতাসকলৰ তিনিটা বৰ্গ স্মৃত। স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ সৃষ্টিত ছন্দজাত দেৱ তেত্ৰিশ বুলি কীৰ্তিত।
Verse 92
यदुर्ययातिर्देवौ द्वौ वीवधस्रासतो मतिः / विभासश्च क्रतुश्चैव प्रयातिर्विश्रुतो द्युतिः
যদু আৰু যযাতি—এই দুজন দেৱ; লগতে ভীৱধস্ৰাস আৰু মতি। বিভাস আৰু ক্রতু, আৰু প্ৰয়াতি—এইসকল খ্যাতিমান দীপ্তিময় দেৱ।
Verse 93
वायव्यः संयमश्चैव यामा द्वादश कीर्त्तिताः / असमश्चोग्रदृष्टिश्च सुनयो ऽथ शुचिश्रवाः
বায়ব্য আৰু সংযম—ইয়ামা নামৰ দ্বাদশ দেৱ বুলি কীৰ্তিত। লগতে অসম, উগ্ৰদৃষ্টি, সুনয় আৰু শুচিশ্ৰৱাও গণ্য।
Verse 94
केवलो विश्वरूपश्च सुदक्षो मधुपस्तथा / तुरीय इद्रयुक्चैव युक्तो ग्रावजितस्तु वै
কেবল, বিশ্বৰূপ, সুদক্ষ আৰু মধুপ; লগতে তুৰীয়, ইদ্ৰযুক, যুক্ত আৰু গ্ৰাৱজিত—এইসকলকো দেৱগণত উল্লেখ কৰা হয়।
Verse 95
चनिमा विश्वदेवा च जविष्ठो मितवानपि / जरो विभुर्विभावश्च स ऋचीको ऽथ दुर्दिहः
চনিমা আৰু বিশ্বদেৱা; লগতে জৱিষ্ঠ আৰু মিতৱান। জৰো, বিভু, বিভাৱ, ঋচীко আৰু দুৰ্দিহ—এইসকলকো দেৱ বুলি কোৱা হয়।
Verse 96
श्रुतिर्गृणानो ऽथ बृहच्छुक्रा द्वादश कीर्त्तिताः / आसन्स्वायंभुवस्यैते चान्तरे सोमपायिनः
শ্ৰুতি, গৃণান আৰু বৃহচ্ছুক্ৰ—এই বাৰোজন বুলি কীৰ্তিত। স্বায়ম্ভুব মন্বন্তৰত তেওঁলোক সকলেই সোমপায়ী আছিল।
Verse 97
दीप्तिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः / तेषामिन्द्रस्तद्दा ह्यासीत्प्रथमे विश्वभुक्त प्रभुः
এই গণসমূহ দীপ্তিমান, বীৰ্যবান আৰু মহাবলী আছিল। তেতিয়া তেওঁলোকৰ প্ৰথম ইন্দ্ৰই আছিল—বিশ্বভুক্ত প্ৰভু।
Verse 98
असुरा ये तदा तेषामासन् दायादबान्धवाः / सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः
তেতিয়াৰ যি অসুৰ আছিল, তেওঁলোক তেওঁলোকৰ দায়াদ আছিল যদিও বান্ধৱ নাছিল। সুপৰ্ণ, যক্ষ, গন্ধৰ্ব, পিশাচ, উৰগ আৰু ৰাক্ষসো আছিল।
Verse 99
अष्टौ ताः पितृभिः सार्द्धमासन्या देवयोनयः / स्वायंभुवेन्तरे ऽतीताः प्रजास्तासां महस्रशः
সেই আঠ দেবযোনি পিতৃসকলৰ সৈতে অন্য ৰূপে আছিল। স্বায়ম্ভুব মন্বন্তৰত তেওঁলোক অতীত হ’ল; তেওঁলোকৰ প্ৰজা অসংখ্য সহস্ৰ।
Verse 100
प्रभावरूपसंपन्ना आयुषा च बलेन च / विस्तरादिह नोच्यन्ते माप्रसंगो भवेदिह
তেওঁলোক প্ৰভাৱ, ৰূপ, আয়ু আৰু বলত সম্পন্ন আছিল। ইয়াত বিস্তাৰে কোৱা নহয়, যাতে প্ৰসঙ্গ দীঘল নহয়।
Verse 101
स्वायंभुवो विसर्गस्तु विज्ञेयः सांप्रतेन ह / अतीतो वर्तमानेन दृष्टो वैवस्वते न सः
স্বায়ম্ভুৱ বিসৰ্গ বৰ্তমানৰ দ্বাৰা জানিব লাগে; বৈবস্বত মন্বন্তৰত সি বৰ্তমান লোকৰ দৃষ্টিত নপৰে, কিয়নো সি অতীত।
Verse 102
प्रजाभिर्देवाताभिश्च ऋषिभिः पितृभिः सह / तेषां सर्पर्षयः पूर्वमासन्ये तान्निबोधत
প্ৰজা, দেৱতা, ঋষি আৰু পিতৃসকলৰ সৈতে—তেওঁলোকৰ আগতে সৰ্পঋষিসকল আছিল; তেওঁলোকৰ কথা শুনি বুজা।
Verse 103
भृग्वं गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / अत्रिश्चैव वसिष्ठस्च सप्त स्वायंभुवे ऽतरे
ভৃগু, অঙ্গিৰা, মৰীচি, পুলস্ত্য, পুলহ, ক্ৰতু, অত্ৰি আৰু বসিষ্ঠ—স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰত এই সাত মহর্ষি।
Verse 104
आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मोधा मेधातिथिर् वसुः / ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सत्त्र एव च
আগ্নীধ্ৰ, অগ্নিবাহু, মোধা, মেধাতিথি, বসু, জ্যোতিষ্মান, দ্যুতিমান, হব্য, সবন আৰু সত্ত্ৰ—এই (অন্য) নামসমূহ।
Verse 105
मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः / वायुवेगा महासत्त्वा राजानः प्रथमेंऽतरे
স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ এই দহ পুত্ৰ মহাতেজস্বী আছিল; বায়ুৰ বেগসম, মহাসত্ত্ববান—প্ৰথম মন্বন্তৰত তেওঁলোক ৰজা হৈছিল।
Verse 106
सासुरं तत्सुगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् / सपिशाचमनुष्यञ्च ससुपर्णाप्सरोगणम्
তাত দেৱগণ, গন্ধৰ্ব, যক্ষ, নাগ আৰু ৰাক্ষস, পিশাচ আৰু মানুহ, লগতে সুপৰ্ণ আৰু অপ্সৰাগণো অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।
Verse 107
नशक्यमानु पूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि / बहुत्वान्नामधेयानां संख्या तेषां कुतः कुले
পূৰ্বসকলৰ মতে শত শত বছৰ ক’লেও তেওঁলোকৰ বৰ্ণনা সম্ভৱ নহয়; নামৰ বহুত্বত তেওঁলোকৰ কুলৰ সংখ্যা কেনেকৈ গণনা হ’ব?
Verse 108
या वै प्रजा युगाख्यास्तु आसन्स्वायंभुवेंऽतरे / कालेन महतातीता अयनाब्दयुगक्रमैः
স্বায়ম্ভুৱ মন্বন্তৰত যিসকল প্ৰজা যুগ-নামে প্ৰসিদ্ধ আছিল, সিহঁত মহাকালৰ প্ৰবাহত অয়ন, বছৰ আৰু যুগৰ ক্ৰমে অতীত হৈ গ’ল।
Verse 109
ऋषय ऊचुः क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः / कस्य योनिः किमादिश्च किं सतत्त्वः किमात्मकः
ঋষিসকলে ক’লে—সৰ্বভূত অপহৰণকাৰী এই ভগৱান কাল কোন? তেওঁৰ যোনি কাৰ, তেওঁৰ আদ্য কি, তেওঁৰ তত্ত্ব কি, আৰু তেওঁৰ আত্মস্বরূপ কি?
Verse 110
किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के वा अवयवाः स्मृताः / किं नामधेयं को ऽस्यात्मा एप्तत्त्वं ब्रूहि तत्त्वतः
তেওঁৰ চকু কি, তেওঁৰ মূৰ্তি কেনেকুৱা, আৰু তেওঁৰ কোন কোন অংগ স্মৃতিত কোৱা হৈছে? তেওঁৰ নাম কি, তেওঁৰ আত্মা কোন—এই তত্ত্ব সত্যৰূপে কওক।
Verse 111
सूत उवाच श्रूयता कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम् / सूर्ययोनिर्निमेषादिः संख्याचक्षुः स उच्यते
সূত ক’লে—কালৰ সত্য স্বভাৱ শুনা; শুনি ভালদৰে মনত ধৰা। সূৰ্য্য-যোনিৰ পৰা নিমেষ আদি যাৰ উৎপত্তি, সেয়াই ‘সংখ্যা-চক্ষু’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 112
मूर्तिरस्य त्वहो रात्रो निमेषावयवश्च सः / संवत्सरः सतत्त्वश्च नाम चास्य कलात्मकः
তাৰ মূৰ্তি দিন আৰু ৰাতি; নিমেষ আদি তাৰ অংগ। সেয়াই সংৱৎসৰ-ৰূপ তত্ত্ব, আৰু তাৰ নাম ‘কলাত্মক’ বুলিও কোৱা হয়।
Verse 113
साम्प्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः / पञ्चधा प्रविभक्तां तु कालावस्थां निबोधत
সেই প্ৰজাপতি বৰ্তমান, অনাগত আৰু অতীত—তিনিও কালের আত্মা। এতিয়া পাঁচ প্ৰকাৰ বিভক্ত কালাৱস্থাটো বুজি লোৱা।
Verse 114
दिवसार्द्धमासमासैश्च ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा / संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः
দিন, অৰ্ধদিন, মাস-উপমাস, ঋতু আৰু অয়ন আদি ক্ৰমত—প্ৰথমটো ‘সংৱৎসৰ’, দ্বিতীয়টো ‘পৰিবৎসৰ’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 115
इड्रवत्सरस्तृतीयश्च चतुर्थश्चानुवत्सरः / पञ्चमो वत्सरस्तेषां कालःस युगसज्ञितः
তৃতীয়টো ‘ইড্ৰৱৎসৰ’ আৰু চতুৰ্থটো ‘অনুৱৎসৰ’। পঞ্চমটো ‘ৱৎসৰ’; এই সকলোৰে এই কাল ‘যুগ’ নামে প্ৰসিদ্ধ।
Verse 116
तेषां तत्त्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत / क्रतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः
তেওঁলোকৰ তত্ত্ব মই ক’ম; কীৰ্তিত হোৱা কথাখিনি মন দি বুজা। যাক ‘ক্ৰতু-অগ্নি’ বুলি কোৱা হৈছে, সেয়াই ‘সংৱৎসৰ’ বুলি মানা হয়।
Verse 117
आदितेयस्त्वसौ सूर्यः कालाग्निः परिवत्सरः / शुक्लकृष्णगतिश्चापि अपां सारमयः खगः
সেই সূৰ্য আদিতেয়; ‘কালাগ্নি’য়েই ‘পৰিবৎসৰ’। তাৰ গতি শুক্ল-কৰ্ষ্ণ পক্ষ অনুসৰি, আৰু সি জলতত্ত্বৰ সাৰময় খগ।
Verse 118
स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयं गतः / यश्चायं पवते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः
সেই সোমেই ‘ইডাৱৎসৰ’; পুৰাণত এই কথা নিশ্চিত। আৰু সি সাত-সাত তনুৰে লোকসমূহ পবিত্ৰ কৰে।
Verse 119
अनुवाता च लोकस्य स वायुरनुवत्सरः / अहङ्कारादुदग्रुद्रः संभूतो ब्रह्मणास्तु यः
লোকৰ অনুবাত (অনুগামী বতাহ) সেয়াই; সেই বায়ুৱেই ‘অনুবৎসৰ’। আৰু যি ব্ৰহ্মাৰ পৰা অহংকাৰৰ পৰা জন্মা উগ্ৰ ৰুদ্ৰ।
Verse 120
स रुद्रो वत्सर स्तेषां विज्ञेयो नीललोहितः / सतत्त्वं तस्य वक्ष्यमि कीर्त्यमानं निबोधत
তেওঁলোকৰ মাজত সেই ৰুদ্ৰেই ‘ৱৎসৰ’; তেওঁক ‘নীললোহিত’ বুলি জানিবা। তেওঁৰ তত্ত্ব মই ক’ম; কীৰ্তিত হোৱা কথাখিনি মন দি বুজা।
Verse 121
अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात्कालात्मा प्रतितामहः / ऋक्सामयजुषां योनिः पञ्चानां पतिरीश्वरः
অংগ-প্ৰত্যংগৰ সংযোগৰ পৰা তেওঁ কালাত্মা পৰম পিতামহ; তেওঁৱেই ঋক্-সাম-যজুঃৰ যোনি আৰু পঞ্চৰ অধিপতি ঈশ্বৰ।
Verse 122
सो ऽग्निर्यमश्च कालश्च संभूतिः स प्रजापतिः / प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्य चोनिर्मनीषिभिः
তেওঁৱেই অগ্নি, তেওঁৱেই যম, তেওঁৱেই কাল; তেওঁৱেই সম্ভূতি, তেওঁৱেই প্ৰজাপতি। মনীষিসকলে তেওঁক ‘সংবৎসৰ’ আৰু ‘সূৰ্য-যোনি’ বুলিও কৈছে।
Verse 123
यस्मात्कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि / ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुः कर्मणां तथा
যাৰ পৰা কালের বিভাগ—মাস, ঋতু আৰু অয়ন—আৰু গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ, শীত-উষ্ণ, বৰ্ষা, আয়ু আৰু কৰ্মৰ বিধানো উদ্ভৱ হয়।
Verse 124
योनिः स प्रविभागानां दिवसानां च भास्करः / वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः
তেওঁৱেই সেই বিভাগসমূহৰ যোনি আৰু দিনৰ ভাস্কৰ; তেওঁ বৈকাৰিক, প্ৰসন্নাত্মা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ প্ৰজাপতি।
Verse 125
एको नैको ऽथ दिवसो मासो ऽथर्तुः पितामहः / आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः
তেওঁ একো, পুনৰ অনেকো; তেওঁৱেই দিন, মাহ আৰু ঋতুৰ পিতামহ। তেওঁৱেই আদিত্য, সবিতা, ভানু—জীৱনদাতা—আৰু ব্ৰহ্মাৰ দ্বাৰা সৎকৃত।
Verse 126
प्रभवश्चाव्ययश्चैव भूतानां तेन भास्करः / ताराभिमानी विज्ञेयो द्वितीयः परिवत्सरः
সেই ভাস্কৰ সকলো ভূতৰ প্ৰভৱ আৰু অব্যয়; তৰাবোৰৰ অধিমানী বুলি জানিবা—সেই দ্বিতীয় পৰিৱৎসৰ।
Verse 127
सोमः सर्वौंषधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः / आजीवः सर्वभूतानां योगक्षेमकृदीश्वरः
সোম সকলো ঔষধিৰ অধিপতি; সেয়ে তেওঁ প্ৰপিতামহ বুলি খ্যাত। তেওঁ সকলো ভূতৰ জীৱিকা, যোগক্ষেম সাধনকাৰী ঈশ্বৰ।
Verse 128
आवेक्षमाणः सततं बिभर्ति जगदंशुभिः / तिथीनां पर्वसंधीनां पूर्णिमादर्शयोरपि
তেওঁ সদায় দৃষ্টি ৰাখি নিজৰ কিৰণৰে জগত ধাৰণ কৰে; তিথি, পৰ্বসন্ধি, পূৰ্ণিমা আৰু অমাৱস্যাকো।
Verse 129
योनिर्निशाकरो यश्च अमृतात्मा प्रजापतिः / तस्मात्स पितृमान्सोमः स्मृत इङ्वत्सरात्मकः
যিজন যোনি, নিশাকৰ, অমৃতাত্মা প্ৰজাপতি; সেয়েহে পিতৃমান সোম ‘ইঙ্বৎসৰ’ স্বৰূপ বুলি স্মৃত।
Verse 130
प्राणापानसमानाद्यैर्व्यानोदानात्मकैरपि / कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्तकः
প্ৰাণ, অপান, সমান আদি আৰু ব্যান-উদানাত্মক কৰ্মৰ দ্বাৰা, লোকত প্ৰাণীৰ সকলো চেষ্টাৰ প্ৰৱৰ্তক তেওঁ।
Verse 131
पञ्चानां चेन्द्रियमनोर्बुद्धिस्मृतिबलात्मनाम् / समानकालकरणक्रियाः संपादयन्नपि
পাঁচটা—ইন্দ্ৰিয়, মন, বুদ্ধি, স্মৃতি, বল আৰু আত্মা—ইয়াৰ সমকালীন কৰ্মসমূহো তেওঁ সম্পাদন কৰে।
Verse 132
सर्वात्मा सर्वलोकेश आवहप्रवहादिभिः / वर्त्तते चोपकारैर्यस्तनुभिः सप्तसप्तभिः
সেই সৰ্বাত্মা, সৰ্বলোকেশ; আৱহ-প্ৰৱহ আদি উপকাৰৰ দ্বাৰা, সাত-সাত তনুৰূপে বৰ্তে।
Verse 133
विधाता सर्वभूतानाङ्क्षेमी नित्यं प्रभञ्जनः / योनिरग्नेरपां भूमे रवेश्चन्द्रमसश्चयः
সেই বিধাতা, সৰ্বভূতৰ ক্ষেমকাৰী, নিত্য প্ৰভঞ্জন; অগ্নি, জল, ভূমি, ৰবি আৰু চন্দ্ৰ—ইয়াৰো কাৰণ-যোনি তেওঁ।
Verse 134
वायुः प्रजापतिर्भूतो लोकात्मा प्रपितामहः / अहोरात्रकरस्तस्मात्स वायुरनुवत्सरः
বায়ুৱেই প্ৰজাপতি হৈ লোকাত্মা, প্ৰপিতামহ; তেওঁেই অহোৰাত্ৰ সৃষ্টিকৰ্তা, সেয়ে সেই বায়ু ‘অনুবৎসৰ’ নামে খ্যাত।
Verse 135
एते प्रजानां पतयश्चत्वार उपपक्षजाः / पितरः सर्वलोकानां लोकात्मानः प्रकीर्त्तिताः
এই চাৰ উপপক্ষজ প্ৰজাপতি প্ৰজাৰ অধিপতি; তেওঁলোকেই সৰ্বলোকৰ পিতৃ আৰু লোকাত্মা বুলি প্ৰকীৰ্তিত।
Verse 136
ध्यायतो ब्रह्माणो वक्त्रादुदन्समभवद्भवः / ऋषिर्विप्रा महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः
ব্ৰহ্মা ধ্যানৰত থাকোঁতে তেওঁৰ মুখৰ পৰা উদিত হৈ ভব প্ৰকাশিত হ’ল—তেওঁ ঋষি, বিপ্ৰ, মহাদেৱ, সৰ্বভূতৰ আত্মা আৰু প্ৰপিতামহ।
Verse 137
ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवो यो ऽथपठ्यते / आत्मावेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसंभवः
যিজন সৰ্বভূতৰ ঈশ্বৰ, তেঁৱেই ‘প্ৰণৱ’ বুলি পঠিত হয়; আত্মাৱেশে তেঁৱে জীৱৰ অংগ-প্ৰত্যংগৰ উৎপত্তি ঘটায়।
Verse 138
उन्मादको ऽनुग्रहकृद्रुद्रो वत्सर उच्यते / सूर्य्यश्च चन्द्रमाश्चाग्निर्वायू रुद्रस्तथैव च
উন্মাদক আৰু অনুগ্ৰহকাৰী ৰুদ্ৰক ‘ৱৎসৰ’ বুলি কোৱা হয়; সূৰ্য, চন্দ্ৰ, অগ্নি, বায়ু—এই সকলোও তেনেদৰে ৰুদ্ৰেই।
Verse 139
युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षयकृद्विभुः / रुद्रः प्रविष्टो भगवाञ्जगत्यस्मिन्स्वतेजसा
যুগৰ অধিষ্ঠাতা, কালাত্মা, নিত্য সংক্ষয়কাৰী সেই বিভু ভগৱান ৰুদ্ৰ স্বতেজে এই জগতত প্ৰৱিষ্ট।
Verse 140
आश्रयान्मयि संयोगात्तनुभिर्नाममिस्तथा / ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्
মোৰ আশ্ৰয়ত, মোৰ সৈতে সংযোগত, তেওঁ বিভিন্ন তনুৰে তেনেদৰে নাম ধাৰণ কৰে; তাৰপাছত তেওঁৰ বীৰ্যৰে লোকানুগ্ৰহকাৰী কাৰ্য সম্পন্ন হয়।
Verse 141
देवत्वं च पितृत्वं च कालत्वं चास्य यत्परम् / तस्माद्वै सर्वथा रुद्रस्तद्विद्वद्भिरभीज्यते
তাঁৰ ভিতৰত যি পৰম দেৱত্ব, পিতৃত্ব আৰু কালত্ব আছে, সেই কাৰণেই সৰ্বতোভাৱে ৰুদ্ৰক বিদ্বানসকলে পূজা কৰে।
Verse 142
यतः पतिः स भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः / भावनः सर्वभूतानां सर्वात्मा नीललोहितः
সেই ভগৱান প্ৰজেশসকলৰ পতি আৰু প্ৰজাপতি; তেওঁ সকলো ভূতৰ পালনকৰ্তা, সৰ্বাত্মা, নীললোহিত।
Verse 143
औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनःपुनः / प्रजापतिमुखैर्देवैः सम्यगिष्टफलार्थिभिः
ৰুদ্ৰে বাৰে বাৰে ক্ষীণ হোৱা ঔষধিসকলক পুনৰ সংযোজিত কৰে; প্ৰজাপতি-মুখ্য দেৱসকলে যজ্ঞফল কামনাৰে তেওঁক যথাবিধি পূজা কৰে।
Verse 144
त्रिभिरेव कपालैश्च त्रयंबकैरौषधिक्षये / इज्यते भगवान् यस्मात्तस्मार्त्र्यंबक उच्यते
ঔষধি ক্ষয় হ’লে তিন কপালধাৰী ত্ৰ্যম্বকসকলে যি ভগৱানক পূজা কৰে, সেইবাবে তেওঁ ‘ত্ৰ্যম্বক’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 145
गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगती चैव याः स्मृताः / त्र्यंबका नामतः प्रेम्णा योनयस्ता वनस्पतेः
গায়ত্ৰী, ত্ৰিষ্টুপ আৰু জগতী—যি ছন্দসমূহ স্মৃত, সিহঁতক প্ৰেমেৰে নামতঃ ‘ত্ৰ্যম্বকা’ বুলি কোৱা হয়; সিহঁত বনস্পতিৰ যোনি (উৎপত্তিস্থান)।
Verse 146
ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः / त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालः स वै स्मृतः
সেই তিন প্ৰকাৰ, একত্বপ্ৰাপ্ত শক্তিসমূহৰ দ্বাৰা, নিজৰ বীৰ্যবলে সেই পুৰোডাশ ‘ত্রিসাধন’ আৰু ‘ত্রিকপাল’ বুলি স্মৃত।
Verse 147
त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनैष त्र्यंबकः स्मृतः / इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः
সেই পুৰোডাশ ‘ত্র্যম্বক’; সেয়ে ইয়াক ‘ত্র্যম্বক’ বুলি স্মৃত। এইদৰে পঞ্চবছৰকেই যুগ বুলি মনীষিসকলে কৈছে।
Verse 148
यश्चैष पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः / सैकः षट्को विजज्ञे ऽथ मध्वादिऋतुसंज्ञकः
দ্বিজসকলে যাক পঞ্চধা-আত্মা থকা সংৱৎসৰ বুলি কৈছে, সেই একেটাই পাছত ‘মধু’ আদি নামধাৰী ছয় ঋতুৰূপে পৰিচিত হ’ল।
Verse 149
ऋतुपुत्रार्त्तवाः पञ्च इति सर्गः समासतः / इत्येष बहुमानो वै प्राणिना जीवितानि च / नदीवेग इवासक्तः कालो धावति संहरन्
‘ঋতুপুত্ৰ’ আৰু ‘আর্ত্তৱ’—এই পাঁচ; সংক্ষেপে এইয়েই সৰ্গ। এইদৰে কাল নদীৰ বেগৰ দৰে আসক্ত হৈ ধাৱি, প্ৰাণীৰ জীৱন হৰণ কৰে।
Verse 150
एतेषां यदपत्यं वै तदशक्यं प्रमाणतः / बहुत्वात्परिसंख्यातुं पुत्र पौत्रमनन्तकम्
ইহঁতৰ সন্ততি প্ৰমাণসহ নিৰ্ণয় কৰা অসম্ভৱ; বহুত্বৰ বাবে পুত্ৰ-পৌত্ৰ আদি অনন্ত বংশৰ গণনা কৰিব নোৱাৰি।
Verse 151
इमं वंशं प्रजेशानां महतः पुण्यकर्मणाम् / कीर्त्तयन्पुण्यकीर्त्तीनां महतीं सिद्धिमाप्नुयात्
যি মহাপুণ্যকৰ্মী প্ৰজেশসকলৰ এই বংশ, পুণ্যকীৰ্তিমানসকলৰ কীৰ্তন কৰে, সি মহাসিদ্ধি লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
Rather than a royal Solar/Lunar dynastic vamśa, this chapter catalogs an ancestral-cosmological lineage: the Pitṛ orders arising in Brahmā’s creation, especially the named classes Agniṣvātta and Barhiṣad, defined through their ritual status and relationship to sacred fire.
No bhuvana-distance measures dominate the sampled material; the chapter’s ‘technical data’ is calendrical-astronomical in form—month-pairs and the six ṛtus—used to encode cosmic order through time units (ahorātra, māsa, ṛtu, ayana, saṃvatsara).
This adhyāya is not part of the Lalitopākhyāna arc; its focus is cosmological time-ordering and Pitṛ classification. Its ‘esoteric’ payoff lies in correlating presiding-identities (abhimānins) with temporal stations, a key Purāṇic method for linking ritual life to cosmic structure.