Adhyaya 15
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by turning administration into a measurable machine. Chapter 2.15 defines the Koṣṭhāgārādhyakṣa’s domain: not merely warehousing grain, but governing the entire fiscal-physical interface where agricultural output becomes state power. By classifying inflows (sīta, rāṣṭra dues), market operations (state purchase/sale, exchange, requisition/loan), processing activities (milling, fermenting, oil-pressing, sugarcane and alkali work), and exceptional categories (lost/forgotten stock, residuals, waste, and accounting adjustments), Kauṭilya constructs an auditable ontology. The chapter’s pragmatic objective is to secure Kośa through controlled circulation: every transformation of commodity (raw grain to flour, oil, alkali, salt) is made legible to the state. This legibility enables provisioning of army and fort, stabilizes prices, and funds coercion and diplomacy. In the Saptāṅga body, the granary is the stomach and bloodstream of the realm; this chapter gives it nerves—definitions, measures, and accountability—so the conqueror can expand without fiscal anemia.
Sutras
Sutra 1
कोष्ठागाराध्यक्षः सीताराष्ट्रक्रयिमपरिवर्तकप्रामित्यकापमित्यकसंहनिकान्यजातव्ययप्रत्यायोपस्थानान्युपलभेत् ॥ कZ_०२.१५.०१ ॥
কোষ্ঠাগাৰাধ্যক্ষই এইবোৰৰ হিচাপ ৰাখি যাচাই কৰিব লাগে: সীতা (ৰাজভূমি)ৰ পৰা প্ৰাপ্তি, ৰাজ্যৰ ৰাজস্ব, ক্ৰয়ৰ জৰিয়তে আহা মজুত, বিনিময়/পৰিবর্তন লেনদেন, দাবী/ঋণৰ ভিত্তিত পোৱা ধান্য (প্ৰামিত্যক), কম মাপ/কম ওজন আদি অনিয়মৰ পৰা পোৱা (ধৰা পেলাবলগীয়া) ধান্য (আপমিত্যক), সংহত/একত্ৰিত মজুত (সংহনিকা), অন্যান্য প্ৰাপ্তি, ব্যয়, আদায়/সমাধান (প্ৰত্যায়), আৰু হাতত থকা অৱশিষ্ট/মজুত-স্থিতি (উপস্থান)।
Sutra 2
सीताध्यक्षोपनीतः सस्यवर्णकः सीता ॥ कZ_०२.१५.०२ ॥
‘সীতা’ হৈছে সীতাধ্যক্ষ (ৰাজভূমিৰ অধীক্ষক) দ্বাৰা দিয়া/উপনীত, প্ৰকাৰ অনুসাৰে শ্ৰেণীবদ্ধ শস্য-উৎপাদ।
Sutra 3
पिण्डकरः षड्भागः सेनाभक्तं बलिः कर उत्सङ्गः पार्श्वं पारिहीणिकमौपायनिकं कौष्ठेयकं च राष्ट्रम् ॥ कZ_०२.१५.०३ ॥
‘ৰাষ্ট্ৰ’ (ৰাজ্যৰ ৰাজস্ব)ত অন্তৰ্ভুক্ত— পিণ্ডকৰ (একমুঠ কৰ), ষড়্ভাগ (উৎপাদনৰ এক-ষষ্ঠাংশ), সেনাভক্ত (সেনাৰ ৰেচন/ভোজনৰ বাবে লেভি), বলি (উপকৰ/খিৰাজ), কৰ (কৰ), উৎসঙ্গ (অতিৰিক্ত আদায়), পাৰ্শ্ব (পাৰ্শ্ব-লেভি), পাৰিহীণিক (বকেয়া/ঘাটতি আদায়), ঔপায়নিক (উপহাৰ/ভেটৰ পৰা প্ৰাপ্তি) আৰু কৌষ্ঠেয়ক (গুদাম/কোষ্ঠ-সম্পৰ্কীয় দে’য়)।
Sutra 4
धान्यमूल्यं कोशनिर्हारः प्रयोगप्रत्यादानं च क्रयिमम् ॥ कZ_०२.१५.०४ ॥
‘ক্ৰয়িম’ (ক্ৰয়-ভিত্তিক মজুত)ত— ধান্যমূল্য (দাম দি ক্ৰয় কৰা শস্য), সেই ক্ৰয়ৰ বাবে কোষাগাৰৰ পৰা ব্যয়/নিৰ্হাৰ (কোশনির্হাৰ), আৰু ব্যৱহাৰৰ বাবে আগতীয়াকৈ দিয়া সামগ্ৰীৰ ইশ্যু আৰু তাৰ প্ৰত্যাদান/নিষ্পত্তি (প্ৰয়োগ-প্ৰত্যাদান) অন্তৰ্ভুক্ত।
Sutra 5
सस्यवर्णानामर्घान्तरेण विनिमयः परिवर्तकः ॥ कZ_०२.१५.०५ ॥
‘পৰিবর্তক’ হৈছে— এক প্ৰকাৰ শস্যৰ সৈতে অন্য প্ৰকাৰ শস্যৰ বিনিময়, মূল্য/দৰৰ পাৰ্থক্য ধৰি।
Sutra 6
सस्ययाचनमन्यतः प्रामित्यकम् ॥ कZ_०२.१५.०६ ॥
‘প্ৰামিত্যক’ হৈছে— ধান্য অন্য উৎস/অঞ্চলৰ পৰা যাচনা/মাগনি কৰি লাভ কৰা।
Sutra 7
तदेव प्रतिदानार्थमापमित्यकम् ॥ कZ_०२.१५.०७ ॥
প্ৰতিদান (ফেৰৎ/প্ৰতিপূৰণ)ৰ বাবে সেই একে (পৰিমাণ/মাপ) মানদণ্ড হিচাপে ল’ব লাগে; ইয়াক ‘আপম/ইত্যক’ বোলা হয়।
Sutra 8
कुट्टकरोचकसक्तुशुक्तपिष्टकर्म तज्जीवनेषु तैलपीडनमौद्रचाक्रिकेष्विक्षूणां च क्षारकर्म संहनिका ॥ कZ_०२.१५.०८ ॥
যিসকলৰ জীৱিকা কুটনি, পালিশ/ৰোচন, সত্তু/আটা প্ৰস্তুত, টেঙা/কিণ্বন, আৰু পেষ্ট তৈয়াৰিৰ দৰে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কামত—তেওঁলোকৰ ক্ষেত্ৰত তেল পিহি উলিওৱা আদি কামো অন্তৰ্ভুক্ত; আৰু ‘ঔদ্ৰ-চাক্ৰিক’ প্ৰতিষ্ঠানত আখৰ ক্ষাৰ/চিনি-সম্পৰ্কীয় প্ৰক্ৰিয়াকৰণো। এইবোৰ ‘সংহনিকা’ (সমাহৃত শিৰোনাম/তালিকা)ৰ অন্তৰ্গত।
Sutra 9
नष्टप्रस्मृतादिरन्यजातः ॥ कZ_०२.१५.०९ ॥
‘নষ্ট’ (হেৰোৱা), ‘প্ৰস্মৃত’ (ভুলা/ছুটি যোৱা) আদি বুলি নথিভুক্ত বস্তু ‘অন্যজাত’ বুলি ধৰা হয়—অৰ্থাৎ অন্য কাৰণৰ পৰা হোৱা অমিল/বিচ্যুতি।
Sutra 10
विक्षेपव्याधितान्तरारम्भशेषं च व्ययप्रत्यायः ॥ कZ_०२.१५.१० ॥
বিক্ষেপ/গবন, অসুখ, কামত বাধা/বিৰতি, আৰু অসমাপ্ত অৱশিষ্ট কাম—এইবোৰৰ বাবে হোৱা ঘাটতি ‘ব্যয়-প্ৰত্যায়’ৰ অন্তৰ্গত ধৰা হয়; অৰ্থাৎ কাৰণ উল্লেখ কৰি খৰচ/ক্ষতি হিচাপে গণনা কৰা হয়।
Sutra 11
तुलामानान्तरं हस्तपूरणमुत्करो व्याजी पर्युषितं प्रार्जितं चोपस्थानम् । इति ॥ कZ_०२.१५.११ ॥
তোল/মাপত পাৰ্থক্য, ‘হাত-পূৰণ’ (হাতে গোপনে বঢ়োৱা/কমোৱা), ঢিপি/ৰাশি কৰা, ভেজাল/ছল-ব্যৱসায়, বাচি মজুত, আৰু লুকুৱাই জমা কৰা—এইবোৰ ‘উপস্থান’ (অনিয়মীয়া হেৰফেৰ) বুলি গণ্য। ইতি।
Sutra 12
धान्यस्नेहक्षारलवणानां धान्यकल्पं सीताध्यक्षे वक्ष्यामः ॥ कZ_०२.१५.१२ ॥
ধান্য, তেল/স্নেহ, ক্ষাৰজাত বস্তু, আৰু লৱণ—ইয়াৰ ‘ধান্য-কল্প’ (শস্যৰ মডেল অনুসৰি প্ৰক্ৰিয়া) আমি ‘সীতাধ্যক্ষ’ (কৃষি-অধীক্ষক) অধ্যায়ত ব্যাখ্যা কৰিম।
Sutra 13
सर्पिस्तैलवसामज्जानः स्नेहाः ॥ कZ_०२.१५.१३ ॥
ঘিউ, তেল, চৰ্বি আৰু মজ্জা—এইবোৰ ‘স্নেহাঃ’ (তেলীয়া/চৰ্বিযুক্ত দ্ৰব্য) হিচাপে শ্ৰেণীবদ্ধ।
Sutra 14
फाणितगुडमत्स्यण्डिकाखण्डशर्कराः क्षारवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१४ ॥
ফাণিত (মোলাসেছ/ঘন শিৰা), গুড়, মত্স্যণ্ডিকা (স্ফটিক চিনি), খণ্ড (খণ্ডচিনি/লোফ চিনি) আৰু শর্কৰা (দানাদাৰ চিনি)—এইবোৰ ‘ক্ষাৰ-বৰ্গ’ (ক্ষাৰীয়/চিনি-গোট)ৰ অন্তৰ্গত।
Sutra 15
सैन्धवसामुद्रबिडयवक्षारसौवर्चलोद्भेदजा लवणवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१५ ॥
সৈন্ধৱ (শিলা লোণ), সামুদ্ৰ (সমুদ্ৰ লোণ), বিড়া-লোণ, যৱ-ক্ষাৰ (ক্ষাৰীয় লোণ), সৌৱৰ্চল-লোণ আৰু উদ্ভেদজ (ভূমিজ) লোণ—এইবোৰ ‘লৱণ-বৰ্গ’ (লোণ গোট) গঠন কৰে।
Sutra 16
क्षौद्रं मार्द्वीकं च मधु ॥ कZ_०२.१५.१६ ॥
ক্ষৌদ্ৰ (মধু) আৰু মাৰ্দ্বীক (আঙুৰ-মদ)—এইবোৰ ‘মধু’ (মধু/মাদক শ্ৰেণী)ৰ অন্তৰ্গত।
Sutra 17
इक्षुरसगुडमधुफाणितजाम्बवपनसानामन्यतमो मेषशृङ्गीपिप्पलीक्वाथाभिषुतो मासिकः षाण्मासिकः सांवत्सरिको वा चिद्भिटोर्वारुकेक्षुकाण्डाम्रफलामलकावसुतः शुद्धो वा शुक्तवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१७ ॥
‘শুক্ত-বৰ্গ’ত অন্তৰ্ভুক্ত: ইক্ষুৰস (আখৰ ৰস), গুড়, মধু, ফাণিত (মোলাছিছ), জাম্বু (জামুন) বা পনস (কঁঠাল)—ইয়াৰ যিকোনো এটাৰ পৰা প্ৰস্তুত কিণ্বিত পানীয়; য’ত মেষশৃঙ্গী আৰু পিপ্পলীৰ ক্বাথ মিহলাই কঢ়াই/সাৰ কৰি লোৱা হয়; যি এক মাহ, ছয় মাহ বা এক বছৰ পৰিপক্ব কৰা হয়; আৰু চিদ্ভিটা, বাৰুক, আখৰ কাণ্ড, আমফল, আমলক (আমলখি)ৰ পৰা প্ৰস্তুত বা শুদ্ধ কিণ্বনৰ পৰা উৎপন্ন ভিনেগাৰ/টক কিণ্বিত দ্ৰব্য।
Sutra 18
वृक्षाम्लकरमर्दाम्रविदलामलकमातुलुङ्गकोलबदरसौवीरकपरूषकादिः फलाम्लवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१८ ॥
‘ফল-টেঙা’ শ্ৰেণী (ফলাম্ল-বৰ্গ)ত বৃক্ষাম্ল আদি অন্তৰ্ভুক্ত—কৰমৰ্দ, আম্ৰ, বিদল, আমলক, মাতুলুঙ্গ (সিট্ৰন), কোল (জুজুব), বদৰ, সৌবীৰক, পৰূষক আদি।
Sutra 19
दधिधान्याम्लादिर्द्रवाम्लवर्गः ॥ कZ_०२.१५.१९ ॥
দধি, ধান্যাম্ল (গাঁজোৱা শস্য-টেঙা) আদি দ্ৰৱ পদাৰ্থ ‘দ্ৰৱ-টেঙা’ শ্ৰেণী (দ্ৰৱাম্ল-বৰ্গ)।
Sutra 20
पिप्पलीमरिचशृङ्गिबेराजाजीकिराततिक्तगौरसर्षपकुस्तुम्बुरुचोरकदमनकमरुवकशिग्रुकाण्डादिः कटुकवर्गः ॥ कZ_०२.१५.२० ॥
‘ঝাল/মচলা’ শ্ৰেণী (কটুক-বৰ্গ)ত পিপ্পলী, মৰিচ (ক’লা জলকীয়া/গোলমৰিচ), শৃঙ্গী, বেৰ (আদা), আজাজী, কিৰাত-তিক্ত, গৌৰ-সৰ্ষপ (বগা সৰিষা), কুস্তুম্বুরু (ধনীয়া), চোৰক, দমনক, মৰুবক, শিগ্ৰু-কাণ্ড আদি অন্তৰ্ভুক্ত।
Sutra 21
शुष्कमत्स्यमांसकन्दमूलफलशाकादि च शाकवर्गः ॥ कZ_०२.१५.२१ ॥
‘শাক/ৰসদ’ শ্ৰেণী (শাক-বৰ্গ)ত শুকান মাছ, শুকান মাংস, কন্দ, মূল, ফল, শাক-পাচলি আদি অন্তৰ্ভুক্ত।
Sutra 22
ततोऽर्धमापदर्थं जानपदानां स्थापयेदर्धमुपयुञ्जीत ॥ कZ_०२.१५.२२ ॥
এই যোগানসমূহৰ অর্ধেক জনপদ (গ্ৰামাঞ্চল)ৰ বাবে আপৎকালীন সংৰক্ষণ হিচাপে ৰাখি, বাকী অর্ধেক বৰ্তমান প্ৰয়োজনত ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।
Sutra 23
नवेन चानवं शोधयेत् ॥ कZ_०२.१५.२३ ॥
নতুন মজুতেৰে পুৰণি মজুতটো পৰিষ্কাৰ (ঘূৰাই/সলনি কৰি) কৰিব লাগে।
Sutra 24
क्षुण्णघृष्टपिष्टभृष्टानामार्द्रशुष्कसिद्धानां च धान्यानां वृद्धिक्षयप्रमाणानि प्रत्यक्षीकुर्वीत ॥ कZ_०२.१५.२४ ॥
চূর্ণ, ঘঁহি/পৰিষ্কাৰ কৰা, পিহি বা ভাজা; আৰু আর্দ্ৰ, শুকান বা সিদ্ধ/প্ৰক্ৰিয়াজাত—এনেধৰণৰ ধান্যৰ বৃদ্ধি-ক্ষয় (লাভ-ক্ষতি)ৰ মানদণ্ড তেওঁ প্ৰত্যক্ষ পৰ্যবেক্ষণ আৰু মাপজোখেৰে যাচাই কৰিব লাগে।
Sutra 25
कोद्रवव्रीहीणामर्धं सारः शालीनामर्धभागोनः त्रिभागोनो वरकाणाम् ॥ कZ_०२.१५.२५ ॥
কোদ্ৰৱ আৰু সাধাৰণ ধান (ব্ৰীহি)ৰ সাৰ অর্ধেক; শালী ধানত অর্ধেকৰ পৰা এক ভাগ কম; আৰু বৰকাত এক-তৃতীয়াংশ কম।
Sutra 26
प्रियङ्गूणामर्धं सारो नवभागवृद्धिश्च ॥ कZ_०२.१५.२६ ॥
প্ৰিয়ঙ্গুত সাৰ অর্ধেক, আৰু নবভাগ (এক-নৱমাংশ) পৰিমাণে বৃদ্ধিো হয়।
Sutra 27
उदारकस्तुल्यः यवा गोधूमाश्च क्षुण्णाः तिला यवा मुद्गमाषाश्च घृष्टाः ॥ कZ_०२.१५.२७ ॥
চূৰ্ণ কৰা যৱ আৰু গমক উদাৰকৰ সমতুল্য ধৰা হ’ব; তদ্ৰূপ ঘঁহি/খোলা ছাড়োৱা তিল আৰু যৱ, আৰু ঘঁহি/খোলা ছাড়োৱা মুদ্গ (মুগ) আৰু মাষ (উৰদ)ও (হিচাব/ইস্যুত) সমতুল্য ধৰা হ’ব।
Sutra 28
पञ्चभागवृद्धिर्गोधूमः सक्तवश्च ॥ कZ_०२.१५.२८ ॥
গঁহু আৰু সত্তু (ভাজা আটা)ৰ হিচাপ এক-পঞ্চমাংশ বৃদ্ধি (অৰ্থাৎ ১/৫ যোগ কৰি) কৰি গণনা কৰিব লাগে।
Sutra 29
पादोना कलायचमसी ॥ कZ_०२.१५.२९ ॥
কলায় আৰু চমসাৰ বাবে (মানক উৎপাদন/ইস্যু) এক-চতুৰ্থাংশ কম।
Sutra 30
मुद्गमाषाणामर्धपादोना ॥ कZ_०२.१५.३० ॥
মুগ আৰু মাষ (উড়দ/ক’লা দালি)ৰ বাবে (মানক উৎপাদন/ইস্যু) এক-অষ্টমাংশ কম।
Sutra 31
शौम्ब्यानामर्धं सारः त्रिभागोनो मसूराणाम् ॥ कZ_०२.१५.३१ ॥
শৌম্ব্যত ব্যৱহাৰযোগ্য সাৰ (সাৰ) আধা; মসুৰৰ ক্ষেত্ৰত সেয়া এক-তৃতীয়াংশ কম।
Sutra 32
पिष्टमामं कुल्माषाश्चाध्यर्धगुणाः ॥ कZ_०२.१५.३२ ॥
কেঁচা পিষ্ট (আটা) আৰু কুল্মাষ (সিজোৱা/ভিজোৱা শস্য/দালি-প্ৰস্তুতি)ৰ হিচাপ দেড় গুণ (1.5) ধৰি কৰিব লাগে।
Sutra 33
द्विगुणो यावकः पुलाकः पिष्टं च सिद्धम् ॥ कZ_०२.१५.३३ ॥
যাৱক, পুলাক আৰু সিদ্ধ পিষ্ট (আটা-জাত প্ৰস্তুতি) দ্বিগুণ হিচাপে গণ্য কৰিব লাগে।
Sutra 34
कोद्रववरकोदारकप्रियङ्गूणां त्रिगुणमन्नं चतुर्गुणं व्रीहीणाम् पञ्चगुणं शालीनाम् ॥ कZ_०२.१५.३४ ॥
কোদ্ৰৱ, বৰক, উদাৰক আৰু প্ৰিয়ঙ্গুৰ বাবে সিদ্ধ অন্ন তিনগুণ; ব্ৰীহিৰ বাবে চাৰিগুণ; শালিৰ বাবে পাঁচগুণ।
Sutra 35
तिमितमपरान्नं द्विगुणमर्धाधिकं विरूढानाम् ॥ कZ_०२.१५.३५ ॥
অন্য সিদ্ধ খাদ্য (অপৰান্ন) দ্বিগুণ; অঙ্কুৰিত শস্য (বিৰূঢ়) আঢ়ৈ গুণ।
Sutra 36
पञ्चभागवृद्धिर्भृष्टानाम् ॥ कZ_०२.१५.३६ ॥
ভজা/ভুনা বস্তুৰ ক্ষেত্ৰত হিচাপত এক-পঞ্চমাংশ বৃদ্ধি ধৰা হ’ব।
Sutra 37
कलायो द्विगुणः लाजा भरुजाश्च ॥ कZ_०२.१५.३७ ॥
কলায় (মটৰ) ক্ষেত্ৰত পৰিমাণ/নিৰ্গম দ্বিগুণ; আৰু একে নিয়ম লাজা (ভাজা/ফুলোৱা চাউল) আৰু ভৰুজা (একেই শ্ৰেণীৰ ভাজা ধান্য-প্ৰস্তুতি) ক্ষেত্ৰতো।
Sutra 38
षट्कं तैलमतसीनाम् ॥ कZ_०२.१५.३८ ॥
অতসী (লিনসিড)ৰ ক্ষেত্ৰত তেল-নিষ্কাশনৰ হাৰ এক-ষষ্ঠাংশ (ষট্ক)।
Sutra 39
निम्बकुशाम्रकपित्थादीनां पञ्चभागः ॥ कZ_०२.१५.३९ ॥
নিম, কুশ, আম, কপিত্থ (কাঠবেল) আদি বস্তুৰ ক্ষেত্ৰত হাৰ এক-পঞ্চমাংশ (পঞ্চভাগ)।
Sutra 40
चतुर्भागिकास्तिलकुसुम्भमधूकेङ्गुदीस्नेहाः ॥ कZ_०२.१५.४० ॥
তিল, কুসুম্ভ (সাফফ্লাওয়ার), মধূক আৰু ইঙ্গুদী-ৰ তেল/স্নেহ এক-চতুৰ্থাংশ (চতুৰ্ভাগিক) হাৰত গণ্য।
Sutra 41
कार्पासक्षौमाणां पञ्चपले पलं सूत्रम् ॥ कZ_०२.१५.४१ ॥
কাৰ্পাস (কপাহ) আৰু ক্ষৌম (লিনেন/ফ্ল্যাক্স)ৰ ক্ষেত্ৰত পাঁচ পল (তন্তু)ৰ পৰা এক পল সূত মানক উৎপাদন।
Sutra 42
पञ्चद्रोणे शालीनां द्वादशाढकं तण्डुलानां कलभभोजनमेकादशकं व्यालानाम् दशकमौपवाह्यानां नवकं साम्नाह्यानामष्टकं पत्तीनां सप्तकं मुख्यानां षट्कं देवीकुमाराणाम् पञ्चकं राज्ञामखण्डपरिशुद्धानां वा तुअण्डुलानां प्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.४२ ॥
পাঁচ দ্ৰোণ শালী ধানৰ পৰা বাৰ আঢক চাউল মানক উৎপাদন। অখণ্ড আৰু ভালদৰে পৰিশুদ্ধ চাউলৰ পৰা (প্ৰস্থ মাপে) ৰন্ধা ভাতৰ নিৰ্দিষ্ট জাৰী: হাতীশালা (কলভ) ১১, ব্যাল (হিংস্ৰ পশু) ১০, ঔপবাহ্য (বাহন/বোজাবাহী পশু) ৯, সাম্নাহ্য (সাধাৰণ স্থাপনাত পোষিত) ৮, পত্তী (পদাতিক) ৭, মুখ্য (প্ৰধান/ফোৰমেন) ৬, দেবী-কুমাৰ (ৰাণী আৰু ৰাজকুমাৰ) ৫, আৰু ৰজাৰ বাবেও ৫।
Sutra 43
तण्डुलानां प्रस्थः चतुर्भागः सूपः सूपषोडशो लवणस्यांशः चतुर्भागः सर्पिषस्तैलस्य वैकमार्यभक्तं पुंसः ॥ कZ_०२.१५.४३ ॥
এজন পুৰুষৰ মানক আহাৰ: চাউল এক প্ৰস্থ; তাৰ এক-চতুৰ্থাংশ সূপ; সূপৰ এক-ষোড়শাংশ লৱণ; আৰু সূপৰ পৰিমাণৰ এক-চতুৰ্থাংশ ঘিঁউ/তেল।
Sutra 44
षड्भागः सूपः अर्धस्नेहमवराणाम् ॥ कZ_०२.१५.४४ ॥
নিম্ন শ্ৰেণীৰ বাবে সূপ এক-ষষ্ঠাংশ; আৰু তেল/ঘিঁউ অর্ধেক (মানক পৰিমাণৰ)।
Sutra 45
पादोनं स्त्रीणाम् ॥ कZ_०२.१५.४५ ॥
স্ত্ৰীৰ বাবে পৰিমাণ এক-চতুৰ্থাংশ কম।
Sutra 46
अर्धं बालानाम् ॥ कZ_०२.१५.४६ ॥
শিশুৰ বাবে পৰিমাণ অর্ধেক।
Sutra 47
मांसपलविंशत्या स्नेहार्धकुडुबः पलिको लवणस्यांशः क्षारपलयोगो द्विधरणिकः कटुकयोगो दध्नुश्चार्धप्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.४७ ॥
বিশ পল মাংসৰ ৰেচনৰ বাবে: আধা কুডুব স্নেহ/ঘিঁউ; লোণৰ এক পল-অংশ; এক পল ক্ষাৰ; দুই ধৰণিক মূল্যৰ কটু (ঝাল) মচলা; আৰু আধা প্ৰস্থ দধি।
Sutra 48
तेनोत्तरं व्याख्यातम् ॥ कZ_०२.१५.४८ ॥
এই নিয়মৰ দ্বাৰা পৰৱৰ্তী কথাও ব্যাখ্যাত হয় (অৰ্থাৎ পৰৱৰ্তী বিধানসমূহতো একে নীতি প্ৰযোজ্য)।
Sutra 49
शाकानामध्यर्धगुणः शुष्काणां द्विगुणः स चैव योगः ॥ कZ_०२.१५.४९ ॥
শাক-সব্জিৰ (তাজা শাক) পৰিমাণ দেড় গুণ; শুকান বস্তুৰ দ্বিগুণ—আৰু মিশ্ৰণতো একে অনুপাত-নিয়ম প্ৰযোজ্য।
Sutra 50
हस्त्यश्वयोस्तदध्यक्षे विधाप्रमाणं वक्ष्यामः ॥ कZ_०२.१५.५० ॥
হাতী আৰু ঘোঁৰাৰ ক্ষেত্ৰত, সিহঁতৰ অধ্যক্ষৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত বিধি আৰু পৰিমাপ আমি ক’ম।
Sutra 51
बलीवर्दानां माषद्रोणं यवानां वा पुलाकः शेषमश्वविधानम् ॥ कZ_०२.१५.५१ ॥
বলীৱৰ্দ (বেল)ৰ বাবে: মাষ (মাষ দাইল) এক দ্ৰোণ; অথবা যৱৰ পুলাক (মোটা শস্য)। বাকী ব্যৱস্থা ঘোঁৰাৰ বিধান অনুসাৰে।
Sutra 52
विशेषो घाणपिण्याकतुला कणकुण्डकं दशाढकं वा ॥ कZ_०२.१५.५२ ॥
বিশেষ পৰিপূৰক: ঘাণ-পিণ্যাক (তেলখোল) এক তুলা; অথবা কণকুণ্ডক দহ আঢকলৈকে।
Sutra 53
द्विगुणं महिषोष्ट्राणाम् ॥ कZ_०२.१५.५३ ॥
মহিষ আৰু উটৰ বাবে খাদ্য/ৰেচন দুগুণ।
Sutra 54
अर्धद्रोणं खरपृषतरोहितानाम् ॥ कZ_०२.१५.५४ ॥
গাধা আৰু পৃষত-ৰোহিত (হৰিণ/মৃগ-প্ৰকাৰ)ৰ বাবে ৰেচন অর্ধ দ্ৰোণ।
Sutra 55
आढकमेणकुरङ्गाणाम् ॥ कZ_०२.१५.५५ ॥
এণক আৰু কুৰংগ (হৰিণ/মৃগ-প্ৰকাৰ)ৰ বাবে ৰেচন এক আঢক।
Sutra 56
अर्धाढकमजैडकवराहाणाम् द्विगुणं वा कणकुण्डकम् ॥ कZ_०२.१५.५६ ॥
ছাগলী, ভেড়া আৰু বৰাহৰ বাবে অর্ধ আঢক; অথবা (বিকল্পভাৱে) কণকুণ্ডক (চোকৰ/ভুঁচি) দুগুণ।
Sutra 57
प्रस्थौदनः शुनाम् ॥ कZ_०२.१५.५७ ॥
কুকুৰৰ বাবে সিজোৱা ভাতৰ ৰেচন এক প্ৰস্থ হ’ব।
Sutra 58
हंसक्रौञ्चमयूराणामर्धप्रस्थः ॥ कZ_०२.१५.५८ ॥
হাঁহ, ক্ৰৌঞ্চ আৰু ময়ূৰৰ বাবে ৰেচন অর্ধ প্ৰস্থ হ’ব।
Sutra 59
शेषाणामतो मृगपशुपक्षिव्यालानामेकभक्तादनुमानं ग्राहयेत् ॥ कZ_०२.१५.५९ ॥
অৱশিষ্ট প্ৰাণী—মৃগ, পোহনীয়া পশু, পাখি আৰু হিংস্ৰ জন্তু—ৰ বাবে ‘একভক্ত’ (এবেলা খাদ্যাংশ)ক আধাৰ কৰি অনুমানত ৰেচন নিৰ্ধাৰণ কৰিব।
Sutra 60
अङ्गारांस्तुषान् लोहकर्मान्तभित्तिलेप्यानां हारयेत् ॥ कZ_०२.१५.६० ॥
লোহকৰ্মশালা আৰু দেৱাল লেপন/প্ৰলেপৰ বাবে অঙ্গাৰ আৰু তুষ (ভূসি) যোগান ধৰিব।
Sutra 61
कणिका दासकर्मकरसूपकाराणामतोऽन्यदौदनिकापूपिकेभ्यः प्रयच्छेत् ॥ कZ_०२.१५.६१ ॥
দাস, মজুৰ আৰু ৰান্ধনীসকলক কণিকা (জাউ/গ্ৰুৱেল) দিব; আৰু যিসকলে ভাতৰ পদ আৰু পূপ/কেক প্ৰস্তুত কৰে তেওঁলোকক অন্য আহাৰ দিব।
Sutra 62
तुलामानभाण्डं रोचनीदृषन्मुसलोलूखलकुट्टकरोचकयन्त्रपत्त्रकशूर्पचालनिकाकण्डोलीपिटकसम्मार्जन्यश्चोपकरणानि ॥ कZ_०२.१५.६२ ॥
উপকৰণসমূহত—তুলা আৰু মাপৰ পাত্ৰ; পিহন পাথৰ; মুসল; উখল; কুটাৰ সঁজুলি; নাড়নি/হলনি সঁজুলি; যান্ত্ৰিক যন্ত্ৰ; পত্ত্ৰক (কৰচুল/থালি); শূৰ্প (ফটকনি টোপলি); চালনি; টোপলি; পিটক (ডাঙৰ টোপলি/হ্যাম্পাৰ); আৰু ঝাড়ু—আদি থাকিব।
Sutra 63
मार्जकरक्षकधरकमायकमापकदायकदापकशलाकाप्रतिग्राहकदासकर्मकरवर्गश्च विष्टिः ॥ कZ_०२.१५.६३ ॥
ঝাড়ুদাৰ, প্ৰহৰী, বহনকাৰী, মাপক, পুনৰ-মাপক/পৰীক্ষা-মাপক, দাতা, গ্ৰাহক, শলাকা (গণনাৰ দণ্ড) ধাৰক, টোকেন/চিহ্ন-গ্ৰাহক, আৰু দাস-শ্ৰমিকেৰে গোট—এইসকলেই বিষ্টি (বাধ্যতামূলক খাটনি/সেৱা)।
Sutra 64
मृत्काष्ठकोष्ठाः स्नेहस्य पृथिवी लवणस्य च ॥ कZ_०२.१५.६४च्द् ॥
স্নেহ (তেল/চৰ্বি) মাটিৰ বা কাঠৰ পাত্ৰত সাঁচি ৰাখিব লাগে; লৱণ (নিমখ) মাটিৰ সংস্পৰ্শত/মাটিত সাঁচি ৰাখিব লাগে।
Frequently Asked Questions
Stable provisioning and price discipline through accountable stocks: the state can feed the army, prevent famine-scarcity manipulation, reduce corruption losses, and ensure reliable public revenue from agriculture and commodity processing.
This chapter itself mostly defines categories; penalties are implied via the broader Arthashastra regime: officials committing under-measurement, concealment, adulteration, false entries, or misappropriation face graded fines, restitution, dismissal, and in severe cases harsher daṇḍa as specified in related chapters on weights/measures, accounting, and embezzlement.