Adhyaya 4
Brahmā’s Day, the Four Pralayas, and the Supreme Shelter Beyond Cause–Effect
承接前文对时间度量与宇宙诸劫的讨论，Śukadeva 将 Parīkṣit 的视野提升至梵天 Brahmā 的昼（kalpa）与夜，说明 naimittika pralaya：当三界诸星系被收摄之时，Nārāyaṇa 安卧于 Ananta 之上，而 Brahmā 入睡。继而详述在 Brahmā 全寿终尽时的 prākṛtika pralaya：大旱与饥馑，太阳蒸干万水，Saṅkarṣaṇa 之火燃起，毁灭之风席卷，最终洪水漫没一切。解体在哲理上层层推进：诸大与其特性依次被吸收——地之香、水之味、火之色相、风之触、空之声——直至 ahaṅkāra、mahat、诸 guṇa 与 pradhāna。Śuka 以灯—眼—形、壶中虚空、日影映现、云与日等譬喻指出：若不归依至上主，一切所见因果对待终究无实体。最后以 ātyantika pralaya 作结：以辨别智斩断虚妄我执，证悟不堕的 Acyuta，解脱诸缚。本章并引向结尾对《Bhāgavatam》独特救度力、传承谱系，以及时间对一切众生不断生灭之必然的强调。
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप । कथितो युगमानं च शृणु कल्पलयावपि ॥ १ ॥
圣舒迦提婆说：大王啊，我已向你讲述时间的度量，从以一粒原子之运动所计的最微细刹那，直至梵天的全寿（称为二半期，dviparārdha）；也已说明诸瑜伽时代的长度。如今请听梵天一日（劫，kalpa）的时量，以及毁灭（pralaya）的过程。
Verse 2
चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते । स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशाम्पते ॥ २ ॥
四个时代（四瑜伽）的一千个循环构成梵天的一日；此称为一劫（kalpa）。大王啊，在这一期间，十四位摩奴相继出现又隐去。
Verse 3
तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता । त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥ ३ ॥
在那一日终了之后，便有同等时长的毁灭期，被称为梵天之夜。那时三界诸世界皆受毁坏所摄。
Verse 4
एष नैमित्तिक: प्रोक्त: प्रलयो यत्र विश्वसृक् । शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभू: ॥ ४ ॥
这被称为“奈密提迦”（naimittika，偶发/周期性）毁灭：当宇宙的创造者梵天入睡之时，原初的创造主那罗延（Nārāyaṇa）卧于阿难多·舍沙之床，将整个宇宙摄入自身之中。
Verse 5
द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । तदा प्रकृतय: सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ॥ ५ ॥
当至高的造物主梵天（Paramesthin）的寿命两半期圆满之时，创造的七种根本要素便为大毁灭（pralaya）而归于消融。
Verse 6
एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते । अण्डकोषस्तु सङ्घातो विघाट उपसादिते ॥ ६ ॥
大王啊，这就是物质性的毁灭（prākṛtika pralaya），诸元素在其中归于消融；由元素聚合而成的宇宙之卵也随之破裂而毁。
Verse 7
पर्जन्य: शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति । तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्ष्यमाणा: क्षुधार्दिता: । क्षयं यास्यन्ति शनकै: कालेनोपद्रुता: प्रजा: ॥ ७ ॥
大王啊，大地将百年无雨。那时因无粮而饥饿煎迫，众生彼此相食；在时间之力的摧逼下，世人将渐渐灭亡。
Verse 8
सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रवि: । रश्मिभि: पिबते घोरै: सर्वं नैव विमुञ्चति ॥ ८ ॥
以毁灭之相的太阳将以可怖的光芒饮尽一切水分——海洋之水、众生之体液与大地之湿润；却丝毫不降雨回馈。
Verse 9
तत: संवर्तको वह्नि: सङ्कर्षणमुखोत्थित: । दहत्यनिलवेगोत्थ: शून्यान् भूविवरानथ ॥ ९ ॥
随后，毁灭之火（saṁvartaka）将从主桑卡尔沙那的口中喷涌而出。乘着狂风之势，它将遍燃诸方，焚尽宇宙空壳中一切荒寂的裂隙。
Verse 10
उपर्यध: समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययो: । दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ॥ १० ॥
从四面八方被焚烧——上有炽烈太阳之焰，下有主桑卡尔沙那之火——宇宙之球将如燃烧的牛粪团般发出灼灼光辉。
Verse 11
तत: प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् । पर: सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसावृतम् ॥ ११ ॥
随后，极其猛烈的毁灭之风将吹拂一百多年；尘土遮蔽虚空，天空变得灰暗如烟。
Verse 12
ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्र वर्णान्यनेकश: । शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनै: ॥ १२ ॥
其后，王啊，五彩云团聚集；以狂猛雷声轰鸣咆哮，倾注洪雨达一百年。
Verse 13
तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ॥ १३ ॥
那时，宇宙之壳内将尽被水充满，化为一片单一的宇宙大海。
Verse 14
तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे । ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १४ ॥
当万有尽被洪水淹没之时，水将吞夺大地独有的“香”之德；失其特征的地大便趋于在劫灭中消融。
Verse 15
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
火元素夺取了水元素的味道，无味的水便融入火中。风元素夺取了火的形态，无形的火便融入风中。
Verse 16
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
火融入风中。以太元素夺取了风的触觉特性，风便进入以太之中。国王啊，随后便是以太的特性。
Verse 17
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
愚昧中的假我夺取了声音，以太便融入其中。激情中的假我夺取了感官，善良中的假我吸收了半神人。
Verse 18
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
伟大的真理（Mahat-tattva）夺取了假我。自然的三种属性夺取了伟大的真理。国王啊，受时间驱使的未显现自然夺取了这些属性。
Verse 19
अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसा: । ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५ ॥ लीयते चानिले तेजो वायो: खं ग्रसते गुणम् । स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६ ॥ शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते । तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणै: ॥ १७ ॥ महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणा: सत्त्वादयश्च तम् । ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८ ॥ न तस्य कालावयवै: परिणामादयो गुणा: । अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९ ॥
那未显现的自然不受时间变化的影响。它无始无终，永恒存在，是创造的不可磨灭之因。
Verse 20
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
在名为“普拉达那”(pradhāna)的物质自然未显现阶段中，没有言语的表达，没有心识，也没有从“大我”(mahat)开始的微细要素之显现；善、激、暗三德亦不现。那里没有气息(prāṇa)、没有 बुद्धि(理智)，没有诸根与诸天；诸世界也无一定的安立。梦、醒与深睡等意识状态皆不存；虚空、水、地、风、火与日亦无。其境如全然沉睡或如空寂，难以言诠；然诸圣贤说明：以其为本初之质，故为物质创造之根基。
Verse 21
न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी । न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेश: खलु लोककल्प: ॥ २० ॥ न स्वप्नजाग्रन्न च तत् सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्क: । संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१ ॥
在普拉达那(pradhāna)的未显现境中，无梦、无醒、亦无深睡；无虚空、水、地、风、火与日。其状如全然沉睡或如空寂，超越言诠与思辨；然而通达真理者说：普拉达那为根本之质，乃物质创造之基。
Verse 22
लय: प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा । शक्तय: सम्प्रलीयन्ते विवशा: कालविद्रुता: ॥ २२ ॥
此即名为“普拉克里提迦”(prākṛtika)的毁灭：当在时间之力下，至上人格与其未显现物质自然的诸能量被拆散而无可自主，失去作用，遂完全相融而归一。
Verse 23
बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् । दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २३ ॥
以 बुद्धि（理智）、诸根与诸境之形而显现的认知，其究竟依止者唯是绝对真理。凡有始有终者皆无实体：因其为有限感官所见之境，且与自身之因不相离。
Verse 24
दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग् भवेत् । एवं धी: खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात् ॥ २४ ॥
灯、借灯火而见之眼、以及所见之色相，本质上皆不离火元素。同样， बुद्धि、诸根与诸觉受并无离于至上实在的独立存在；然而那绝对真理仍全然超越，迥异于彼等。
Verse 25
बुद्धेर्जागरणं स्वप्न: सुषुप्तिरिति चोच्यते । मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५ ॥
智慧有三种状态：醒觉、梦境与深睡。大王啊，内在纯净之灵所见的种种差别体验，不过皆是幻力（māyā）而已。
Verse 26
यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च । ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ॥ २६ ॥
正如天空中的云聚而成、又因其成分的合散而消散，同样，这宇宙在梵（Brahman）之中，因诸元素的聚合与离散而生灭。
Verse 27
सत्यं ह्यवयव: प्रोक्त: सर्वावयविनामिह । विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तव: ॥ २७ ॥
大王啊，经中说：一切复合之物的成分（因缘）可被视为各自真实存在；正如布的丝线可与布本身分别被认知。
Verse 28
यत् सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत स भ्रम: । अन्योन्यापाश्रयात् सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २८ ॥
凡以共相之因与别相之果而被经验者，皆为迷妄；因为因与果只在相互依待中成立。确实，凡有始有终者，皆非真实。
Verse 29
विकार: ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा । न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ॥ २९ ॥
纵然变化可被觉知，若不依于至上灵（Paramātmā），即便一粒原子的变迁也无究竟定义。要被承认为真实存在，必须具备与纯灵同质的特性：常住不变的存在。
Verse 30
न हि सत्यस्य नानात्वमविद्वान् यदि मन्यते । नानात्वं छिद्रयोर्यद्वज्ज्योतिषोर्वातयोरिव ॥ ३० ॥
在至高的绝对真理中并无物质性的二元对立。无知者所见的差别，犹如空罐中的虚空与罐外虚空之别，犹如水中日影与天上太阳之别，又犹如此身之气息与彼身之气息之别。
Verse 31
यथा हिरण्यं बहुधा समीयते नृभि: क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिर्भगवानधोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनै: ॥ ३१ ॥
正如人们依各自目的在世间事务中以种种方式使用黄金，因此黄金呈现多种形态；同样，超越物质感官、不可由感官触及的至上人格神阿多克沙阇，也被不同的人以世俗与吠陀的言辞从多方面加以阐述。
Verse 32
यथा घनोऽर्कप्रभवोऽर्कदर्शितो ह्यर्कांशभूतस्य च चक्षुषस्तम: । एवं त्वहं ब्रह्मगुणस्तदीक्षितो ब्रह्मांशकस्यात्मन आत्मबन्धन: ॥ ३२ ॥
云虽由太阳而生，也因太阳而显现，却仍使观看之眼——亦为太阳之部分扩展——陷入昏暗。同样，物质性的虚假我执，虽由梵而生并由梵显现，却遮蔽了作为梵之分灵的个体灵魂，使其不能证悟至上梵。
Verse 33
घनो यदार्कप्रभवो विदीर्यते चक्षु: स्वरूपं रविमीक्षते तदा । यदा ह्यहङ्कार उपाधिरात्मनो जिज्ञासया नश्यति तर्ह्यनुस्मरेत् ॥ ३३ ॥
当由太阳而生的云层被撕裂时，眼睛便能见到太阳的真实形相。同样，当灵魂以探求超越之学而摧毁虚假我执的覆障时，便重新获得本来的灵性觉知。
Verse 34
यदैवमेतेन विवेकहेतिना मायामयाहङ्करणात्मबन्धनम् । छित्त्वाच्युतात्मानुभवोऽवतिष्ठते तमाहुरात्यन्तिकमङ्ग सम्प्लवम् ॥ ३४ ॥
亲爱的帕利克希特啊，当以辨别之智的利剑斩断束缚灵魂的幻力之虚假我执，并且对不堕之主阿周多——至上灵——的证悟得以安住之时，这就称为“阿底扬提迦”，即物质存在的究竟毁灭。
Verse 35
नित्यदा सर्वभूतानां ब्रह्मादीनां परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ ३५ ॥
噢，降敌者，通晓微妙法则的智者宣说：一切众生自梵天起，恒常经历相续的生起与毁灭之流。
Verse 36
कालस्रोतोजवेनाशु ह्रियमाणस्य नित्यदा । परिणामिनामवस्थास्ता जन्मप्रलयहेतव: ॥ ३६ ॥
一切可变之物被时间洪流的迅疾势能不断卷走、磨蚀；诸物所呈现的种种存在阶段，恒为其生起与毁灭之因。
Verse 37
अनाद्यन्तवतानेन कालेनेश्वरमूर्तिना । अवस्था नैव दृश्यन्ते वियति ज्योतिषामिव ॥ ३७ ॥
这些由无始无终之时——至上主的无相代表——所造成的存在阶段并不显现，正如天空中行星极其微细的刹那位移无法直接看见。
Verse 38
नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लय: । आत्यन्तिकश्च कथित: कालस्य गतिरीदृशी ॥ ३८ ॥
由此，时间的进程以四种毁灭（溶解）来说明：恒常、偶发、元素性与最终。
Verse 39
एता: कुरुश्रेष्ठ जगद्विधातु- र्नारायणस्याखिलसत्त्वधाम्न: । लीलाकथास्ते कथिता: समासत: कार्त्स्न्येन नाजोऽप्यभिधातुमीश: ॥ ३९ ॥
噢，俱卢中最胜者，我已略述那罗延主的戏游事迹；祂是世界的安排者、万有的归依处。即便梵天自身，也无力将其全然道尽。
Verse 40
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो- र्नान्य: प्लवो भगवत: पुरुषोत्तमस्य । लीलाकथारसनिषेवणमन्तरेण पुंसो भवेद् विविधदु:खदवार्दितस्य ॥ ४० ॥
对于被无数苦难之火所灼、渴望渡越极难横渡的轮回大海之人，除非以奉爱之心品味并侍奉至上人格神——普鲁绍塔玛·薄伽梵的戏游圣传之超越甘露，否则别无舟楫；离此则必为种种苦门所逼恼。
Verse 41
पुराणसंहितामेतामृषिर्नारायणोऽव्यय: । नारदाय पुरा प्राह कृष्णद्वैपायनाय स: ॥ ४१ ॥
这部汇集一切《往世书》精髓的总集，古时由不坏的那罗—那罗延那仙人宣说给那罗陀；那罗陀又将其复述传授给黑岛仙人——韦陀毗耶娑。
Verse 42
स वै मह्यं महाराज भगवान् बादरायण: । इमां भागवतीं प्रीत: संहितां वेदसम्मिताम् ॥ ४२ ॥
大王啊，正是那位薄伽梵·巴达罗衍那（毗耶娑提婆）欢喜地将这部《薄伽梵圣集》——《圣典博伽梵往世书》——传授于我；其地位与四部吠陀等同。
Verse 43
इमां वक्ष्यत्यसौ सूत ऋषिभ्यो नैमिषालये । दीर्घसत्रे कुरुश्रेष्ठ सम्पृष्ट: शौनकादिभि: ॥ ४३ ॥
库鲁族中最杰出者啊，在奈弥沙林中那场漫长的大祭里，当以绍那迦为首的诸仙人发问时，坐在我们面前的苏多·高斯瓦弥将向聚集的圣贤宣讲这同一部《博伽梵往世书》。
Frequently Asked Questions
Naimittika (occasional) pralaya occurs at the end of Brahmā’s day, during his night of equal duration. The three planetary systems are devastated, and the universe is withdrawn while Brahmā sleeps. The chapter describes Nārāyaṇa reclining on Ananta Śeṣa and absorbing the cosmos within Himself—showing that dissolution is not chaos but a regulated withdrawal under the Supreme Lord’s control.
Prākṛtika pralaya occurs when Brahmā’s full lifespan ends. The narrative describes escalating cosmic events—drought, the sun’s desiccation, Saṅkarṣaṇa’s fire, destructive wind, then deluge—followed by metaphysical absorption: earth loses fragrance and dissolves; water loses taste into fire; fire loses form into air; air loses touch into ether; ether loses sound into ahaṅkāra; ahaṅkāra is absorbed into mahat; mahat into the guṇas; and the guṇas into pradhāna under the impulse of time.
The repetition functions as a didactic refrain: it fixes the sāṅkhya-style logic of dissolution in the listener’s mind and emphasizes inevitability—each element is defined by a distinguishing quality and is dissolved when that quality is seized by the subtler principle. It also reinforces the theological point that all manifest distinctions are temporary superimpositions upon the Supreme Reality (āśraya).
Ātyantika (ultimate) pralaya is the final destruction of material bondage for the individual jīva. Unlike naimittika or prākṛtika pralaya, which are cosmic cycles, ātyantika pralaya occurs when false ego is cut off by discriminating knowledge and one realizes Lord Acyuta as the Supreme Soul—ending the soul’s identification with the guṇas and the recurring experience of saṁsāra.
They illustrate nondual dependence: perceived differences arise from limiting conditions, not from an ultimate split in reality. The ‘sky in a pot’ shows apparent division without real separation; the ‘sun reflection’ shows a dependent image mistaken as separate; and ‘lamp-eye-form’ shows that knower, knowing, and known share a common basis. Likewise, intelligence, senses, and objects have no independent existence apart from the Absolute Truth, though the Absolute remains transcendent to them.