Adhyaya 116: An Exposition on the Causes of Happiness and Suffering

Verse 1

अथ सुखदुःखनिरूपणम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ मया प्रोक्तविधानॆन यस्तु कर्माणि कारयेत् ॥ तच्छृणुष्व महाभागे यो साफल्यमाप्नुयात्

Nay là phần luận giải về lạc và khổ. Śrī Varāha phán: Ai thực hành các nghiệp theo pháp thức ta đã dạy—hỡi bậc đại phúc, hãy lắng nghe—nhờ đó sẽ đạt sự viên mãn.

Verse 2

एकचित्तः समास्थाय अहङ्कारविवर्ज्जितः ॥ मच्चित्तसंहतॊ नित्यं क्षान्तो दान्तो जितेन्द्रियः

Với tâm nhất điểm, vững trú, lìa ngã mạn; thường nhiếp tâm nơi ta, nhẫn nại, tự chế, và hàng phục các căn.

Verse 3

फलमूलानि शाकानि द्वादश्यां वा कदाचन ॥ पयोव्रतं च तत्काले पुनरेव निरामिषः

Vào ngày Dvādaśī, khi thì dùng trái, rễ và rau; lúc ấy giữ payo-vrata (giới nguyện dùng sữa), rồi lại trở về niramisa, tức không dùng thịt.

Verse 4

षष्ठ्यष्टमी ह्यमावास्या तुभयत्र चतुर्दशी ।। मैथुनं नाभिसेवेत द्वादश्यां च तथा प्रिये

Vào ngày tithi thứ sáu và thứ tám, vào ngày trăng non (amāvasyā), và vào ngày tithi thứ mười bốn của cả hai nửa tháng (trăng sáng và trăng tối), cũng như vào ngày tithi thứ mười hai nữa, hỡi người yêu dấu, chớ nên hành dâm.

Verse 5

एवं योगविधानॆन कर्म कुर्याद् दृढव्रतः ।। पूतात्मा धर्मसंयुक्तो विष्णुलोकं तु गच्छति

Như vậy, theo pháp môn yoga đã định, người kiên cố trong giới nguyện hãy thực hành; tự thân thanh tịnh và tương ưng với dharma, người ấy quả thật đi đến cõi Viṣṇu.

Verse 6

न ग्लानिर्न जरा तस्य न मोहॊ रॊग एव च ।। भुजाष्टादश जायन्ते धन्वी खड्गी शरि गदी

Đối với người ấy không có suy nhược, không có già nua, không có mê lầm, cũng không có bệnh tật; mười tám cánh tay hiện khởi—thành người cầm cung, cầm kiếm, cầm lao và cầm chùy.

Verse 7

तेषां व्युष्टिं प्रवक्ष्यामि मम कर्मसमुत्थिताम् ।। षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च

Ta sẽ nói rõ về thời lượng của họ, phát sinh từ nghi lễ của ta: sáu vạn năm, và lại thêm sáu trăm lần mười năm (tức sáu nghìn năm) nữa.

Verse 8

ममार्चनविधिं कृत्वा मम लोके महीयते ।। दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे

Sau khi thực hiện nghi thức thờ phụng Ta, người ấy được tôn vinh trong cõi của Ta. Nay Ta sẽ giảng về khổ đau theo cách này; hãy lắng nghe điều ấy, hỡi Vasundharā (Đất Mẹ).

Verse 9

उचितेनोपचारेण दुःखमोक्षविनाशनम् ।। अहङ्कारावृतो नित्यं नरो मोहॆन चावृतः

Nhờ sự phụng sự và nghi lễ đúng mực, khổ đau được diệt trừ và đạt mokṣa (giải thoát). Nhưng con người luôn bị che phủ bởi ngã mạn và cũng bị bao bọc bởi mê vọng (moha).

Verse 10

यो न मां प्रतिपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ।। प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्ट्वा चातिथिमागतं

Nếu ai không hướng về Ta, còn nỗi đau nào lớn hơn thế? Và khi đến đúng thời điểm dâng lễ Vaiśvadeva, thấy vị khách đã đến…

Verse 11

अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्ते ततो दुःखतरं नु किम् ।। सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदं करोति यः

Ai ăn mà không bố thí cho vị khách ấy, còn nỗi đau nào lớn hơn thế? Và ai, dù mọi món ăn đã nấu xong, vẫn phân biệt trong việc nấu nướng (tức thiên vị khi phân chia)…

Verse 12

तस्य देवा न चाश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ।। असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्शकः

Đối với kẻ ấy, chư thiên không thọ hưởng—còn nỗi đau nào lớn hơn thế? Và kẻ không biết đủ, thiên vị trong điều bất công, và kẻ xâm phạm vợ người khác…

Verse 13

परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरं नु किम् ।। अकृत्वा पुष्कलं कर्म गृहे संवसते नरः

Kẻ hành hạ người khác, tâm tính hèn kém—còn nỗi đau nào lớn hơn thế? Và người không làm những công hạnh dồi dào, xứng đáng, mà chỉ ở mãi trong nhà…

Verse 14

मृत्युकालवशं प्राप्तस्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ हस्त्यश्व रथयानानि गम्यमानानि पश्यति

Người ấy đã rơi vào quyền lực của thời khắc tử vong—còn gì đau đớn hơn thế? Người ấy thấy voi, ngựa và chiến xa được điều khiển đi qua, trong khi chính mình bất lực.

Verse 15

धावन्त्यस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःखतरं नु किम् ॥ अश्नन्ति पिशितं केचित्केचिच्छालिसमन्वितम्

Họ chạy trước mặt và sau lưng người ấy—còn gì đau đớn hơn thế? Có kẻ ăn thịt, có kẻ ăn thức ăn kèm cơm gạo.

Verse 16

शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दुःखतरं नु किम् ॥ वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवति भूषिताम्

Có kẻ ăn thức ăn khô—còn gì đau đớn hơn thế? (Kẻ khác) hưởng thụ chiếc giường phủ vải đẹp, được trang hoàng và bày biện đầy đủ.

Verse 17

केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सुरूपो दृश्यते कश्चित्पुरुषश्चात्मकर्मभिः

Có kẻ nằm trên cỏ—còn gì đau đớn hơn thế? Và có người đàn ông được thấy là tuấn tú, do sức mạnh của chính nghiệp (karma) mình.

Verse 18

केचिद्विरूपा दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्वान्कृती गुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः

Có kẻ được thấy là xấu xí, dị dạng—còn gì đau đớn hơn thế? (Nhưng có người) là bậc học giả, thành tựu, biết phân biệt phẩm chất, và tinh thông mọi luận thư (śāstra).

Verse 19

दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखतरं नु किम् ॥ द्विभार्यः पुरुषो यस्तु तयोरेकां प्रशंसति

Người bố thí lại sinh ra nghèo khó—còn nỗi đau nào hơn thế? Và người đàn ông có hai người vợ, nhưng chỉ ca ngợi một người trong số họ.

Verse 20

एका तु दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णाः सुमध्यमे

Nhưng trong đó có một (người vợ) bất hạnh—còn nỗi đau nào hơn thế? Hỡi người thắt lưng thon đẹp, có ba varṇa: Bà-la-môn, Sát-đế-lỵ và Phệ-xá.

Verse 21

पापकर्मरता ह्यासन्ततो दुःखतरं नु किम् ॥ लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूत समन्विताम्

Họ quả thật say đắm trong các nghiệp ác—còn nỗi đau nào hơn thế? Sau khi đạt được thân phận/tính danh làm người, được cấu thành bởi năm đại (pañca-bhūta),

Verse 22

मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ एतत्ते कथितं भद्रे दुःखकर्मविनिश्चयम्

Họ không nương tựa nơi Ta duy nhất—còn nỗi đau nào hơn thế? Hỡi bậc cát tường, điều này đã được Ta giảng cho nàng: sự xác định về những hành nghiệp dẫn đến khổ đau.

Verse 23

सर्वभूताहितं पापं यत्त्वया परिपृच्छितम् ॥ यच्च मां पृच्छते भद्रे शुभं कीदृशमुच्यते

Điều ác gây hại cho mọi loài hữu tình mà nàng đã hỏi; và lại nữa, hỡi bậc cát tường, nàng hỏi Ta rằng ‘thiện’ (śubha) được nói là thuộc loại như thế nào.

Verse 24

तच्छृणुष्वानवद्याङ्गि मम कर्मविनिश्चयम् ॥ कृत्वा तु विपुलं कर्म मद्भक्तेषु निवेदयेत् ॥

Hỡi người có thân phần không tì vết, hãy lắng nghe quyết định vững chắc của Ta về hạnh nghiệp: sau khi làm một công đức lớn, hãy dâng hiến công đức ấy cho các bhakta của Ta.

Verse 25

यस्य बुद्धिर्विजायेत स दुःखायोपजायते ॥ मां पूजयित्वा नैवेद्यं विशिष्टं परिकल्प्य च ॥

Kẻ nào trong trí (buddhi) khởi lên ý niệm lầm lạc như thế, kẻ ấy sẽ dẫn đến khổ đau. Sau khi thờ phụng Ta, hãy chuẩn bị phẩm thực cúng dường (naivedya) đặc biệt.

Verse 26

शेषमन्नं समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ त्रिकालं ये प्रपद्यन्ते मयोक्तेन वसुन्धरे ॥

Rồi người ấy thọ thực phần cơm còn lại; còn điều gì đem lại an lạc hơn thế? Hỡi Vasundharā, những ai nương theo lời Ta dạy vào ba thời trong ngày—còn pháp nào lợi ích hơn điều này?

Verse 27

कृत्वा सायाह्निकं कर्म ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ देवतातिथिमर्त्यानां त्यक्त्वा चान्नं वसुन्धरे ॥

Sau khi thực hành nghi lễ buổi chiều (sāyāhnika), còn điều gì đem lại an lạc hơn thế? Và hỡi Vasundharā, sau khi để riêng phần cơm cho chư thiên, khách đến, và người đời—còn pháp nào lợi ích hơn?

Verse 28

येन केनचिद्दत्तेन ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मासि मास्येकदिवसस्त्वमावास्येति योच्यते ॥

Dù bằng cách nào mà bố thí (dāna) được thực hiện, còn điều gì đem lại an lạc hơn thế? Tháng này qua tháng khác có một ngày được gọi là amāvāsyā, tức ngày sóc (trăng non).

Verse 29

पितरो यस्य तृप्यन्ति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ भोजनेषु प्रपन्नेषु यवान्नं यः प्रयच्छति ॥

Người nào khiến các bậc tổ tiên (pitṛ) được thỏa mãn, còn điều gì đem lại an lạc hơn thế? Người nào bố thí thức ăn bằng lúa mạch cho kẻ đến cầu thực—còn lợi ích nào lớn hơn?

Verse 30

अभिन्नमुखरागेण ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ उभयोरपि भार्यासु यस्य बुद्धिर्न नश्यति ॥

Với sắc diện không đổi và sự điềm tĩnh—còn gì đưa đến an lạc hơn thế? Đối với cả hai người vợ, ai mà trí xét đoán không suy sụp, vẫn vững vàng—còn điều gì lợi ích hơn?

Verse 31

समं पश्यति यो देवि ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अहिंसनं तु कुर्वीत विशुद्धेनान्तरात्मना ॥

Hỡi Nữ Thần, người nhìn mọi sự với tâm bình đẳng—còn gì đem lại an lạc hơn thế? Quả thật, nên thực hành ahimsa (bất bạo lực) với nội ngã đã được thanh tịnh.

Verse 32

अहिंसोपारतः शुद्धः स सुखायोपजायते ॥ परभार्यां सुरूपां तु दृष्ट्वा दृष्टिर्न चालयते ॥

Người đã dứt bỏ bạo hại và trở nên thanh tịnh, người ấy trở thành nhân của an lạc. Dẫu thấy vợ người khác xinh đẹp, ánh nhìn của người ấy cũng không dao động.

Verse 33

यस्य चित्तं न गच्छेतु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मौक्तिकादीनि रत्नानि तथैव कनकानि च ॥

Người mà tâm không lạc hướng—còn gì đem lại an lạc hơn thế? Ngọc trai và các bảo thạch khác, cũng như vàng—đều là những vật có thể lôi kéo tâm ý.

Verse 34

लोष्टवत्पश्यते यस्तु ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मुदिते वाश्वनागेन्द्रे उभे सैन्ये पथि स्थिते ॥

Còn hạnh phúc nào lớn hơn đối với người nhìn mọi sự như chỉ là một cục đất? Khi chúa tể của ngựa và voi đang hoan hỷ, và cả hai đạo quân đứng trên đường sẵn sàng giáp chiến, thì sự bình đẳng tâm như vậy được tán dương.

Verse 35

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ लब्धेन चाप्यलब्धेन कुत्सितं कर्म गर्हयन् ॥

Còn hạnh phúc nào lớn hơn đối với người sẵn sàng xả bỏ cả mạng sống? Người ấy quở trách hành vi đáng chê, dù được lợi hay không được lợi.

Verse 36

यस्तु जीवति सन्तुष्टः स सुखायोपपद्यते ॥ भर्तुस्तु वै व्रतं स्त्रीणामेवमेव वसुन्धरे ॥

Ai sống với lòng tri túc thì trở nên xứng đáng với hạnh phúc. Và quả thật, hỡi Vasundharā, vrata/bổn phận của người nữ được nói là hướng về người chồng như thế.

Verse 37

निगृहीतेन्द्रियः पञ्च ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ सहते चावमानं तु व्यसने न तु दुर्मनाः ॥

Còn hạnh phúc nào lớn hơn đối với người đã chế ngự năm căn? Người ấy chịu đựng sự sỉ nhục, và trong cảnh khốn khó cũng không u sầu.

Verse 38

यस्येदं विदितं सर्वं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ अकामो वा सकामो वा मम क्षेत्रे वसुंधरे ॥

Còn hạnh phúc nào lớn hơn đối với người đã thấu biết tất cả điều này? Hỡi Vasundharā, trong thánh địa (kṣetra) của Ta, dù không dục hay còn dục, điều ấy đều được áp dụng.

Verse 39

यस्तु प्राणान्प्रमुच्येत ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ मातरं पितरं चैव यः सदा पूजयेन नरः ॥

Còn hạnh phúc nào lớn hơn đối với người sẵn sàng xả bỏ cả mạng sống? Ấy là người luôn tôn kính và phụng thờ mẹ và cha.

Verse 40

देवतेव सदा पश्येत् ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ ऋतुकाले तु यो गच्छेन्मासेमासे च मैथुनम् ॥

Còn hạnh phúc nào lớn hơn đối với người luôn xem cha mẹ như bậc thần linh? Và về kỷ luật, người chỉ gần gũi ái dục vào đúng mùa thụ thai, theo từng tháng với khoảng cách điều hòa, được tán dương.

Verse 41

अनन्यमानसो भूत्वा ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रयुक्तः सर्वदेवानां यो मामेवं प्रपूजयेत् ॥

Còn hạnh phúc nào lớn hơn việc trở nên nhất tâm? Người nào, đã được chuyên chú theo pháp thờ phụng được thừa nhận giữa các thần linh, mà phụng thờ Ta như vậy, thì đáng tán thán.

Verse 42

तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ एतत्ते कथितं भद्रे शुभनिर्देशनिश्चयः ॥ सर्वलोकहितार्थाय यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥

Với người ấy, Ta không diệt mất, và người ấy cũng không diệt mất đối với Ta. Điều này đã được nói cho nàng, hỡi bậc cát tường—một quyết định vững chắc của lời chỉ dạy thiện lành—vì nàng hỏi Ta nhằm lợi ích cho hết thảy các thế giới.

Verse 43

यो मां नैव प्रपद्येत ततो दुःखतरं नु किम् ॥ सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविवर्जितः ॥

Còn nỗi đau nào lớn hơn người không quy y nơi Ta? Người ấy trở thành kẻ ăn uống bừa bãi, buôn bán bừa bãi, và thiếu hẳn namaskāra (lời chào kính, sự tôn kính).

Verse 44

केचिन्मूकाश्च दृश्यन्ते ततो दुःखतरं नु किम् ॥ विद्यमाने धने केचित्कृपणाः भोगवर्जिताः ॥

Có người được thấy là câm—còn nỗi đau nào hơn thế? Thế nhưng, dù có của cải, một số kẻ keo kiệt vẫn bị tước mất sự hưởng thụ.

Verse 45

यश्चात्मा वै समश्नाति ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ प्रविष्टस्त्वतिथिर्यस्य निराशो यन्न गच्छति ॥

Và người tự mình ăn uống điều độ—còn gì vui sướng hơn thế? Lại nữa, phúc thay cho người mà vị khách đã bước vào nhà thì không ra đi trong nỗi thất vọng.

Verse 46

या तोषयति भर्तारं ततः सौख्यतरं नु किम् ॥ विद्यते विभवेनापि पुरुषो यस्तु पण्डितः ॥

Người vợ làm cho chồng được mãn nguyện—còn gì hạnh phúc hơn thế? Và dù có phú quý, người đàn ông thật sự là bậc học giả (pandita) cũng hiếm có.