Adhyaya 19
Chương này trình bày một cuộc đối thoại chặt chẽ về việc giữ giới nguyện (vrata), nguyên lý Thần linh “bị ràng buộc” bởi bhakti, và đạo lý của sự từ chối khi bị ép buộc. Prahlāda thuật lại rằng hiền giả Durvāsā, để được bảo toàn mạng sống và hoàn tất lời nguyện tắm gội, đã cầu xin Viṣṇu hiện diện tại nơi hợp lưu giữa sông Gomatī và đại dương. Viṣṇu nêu giáo lý rằng Ngài tùy thuộc vào lòng sùng kính, và đang hành xử theo chỉ dụ của vua Bali; vì vậy Ngài bảo Durvāsā hãy xin sự chấp thuận của Bali. Bali tán dương Durvāsā nhưng kiên quyết không “trao” Viṣṇu, dựa vào ký ức về những lần Thượng Đế can thiệp cứu độ (Varāha, Narasiṃha, Vāmana/Trivikrama) và khẳng định mối liên hệ của mình với Keśava là điều không thể thương lượng. Durvāsā gia tăng sức ép: tuyên bố sẽ không ăn nếu chưa tắm, và dọa tự bỏ thân nếu Viṣṇu không được sai đi. Cuối cùng Viṣṇu khởi lòng từ bi, hứa sẽ giúp việc tắm gội thành tựu bằng cách dùng uy lực dẹp mọi chướng ngại tại chỗ hợp lưu. Bali cúi mình quy phục dưới chân Viṣṇu; Viṣṇu cùng Durvāsā ra đi, có Saṅkarṣaṇa (Ananta/Balabhadra) hộ tống, được mô tả là đi qua cõi dưới đất để hiển hiện tại nơi hợp lưu. Tại đó các Đấng thiêng liêng chỉ dạy Durvāsā tắm gội; ông tắm ngay và tiếp tục các nghi lễ cần thiết, kết thúc câu chuyện bằng trật tự nghi lễ được phục hồi và sinh mạng được gìn giữ.
Shlokas
Verse 1
प्रह्लाद उवाच । तच्छ्रुत्वा देवदेवेशश्चिंतयित्वा पुनःपुनः उवाच वचनं तत्र दुर्वाससमकल्मषम्
Prahlāda thưa: Nghe vậy, Đấng Chúa tể của chư thiên suy tư mãi không thôi; rồi tại đó, Ngài nói với Durvāsas những lời trong sạch, không vết lỗi.
Verse 2
श्रीभगवानुवाच । पराधीनोऽस्मि विप्रेन्द्र भक्त्या क्रीतोऽस्मि नान्यथा । बलेरादेशकारी च दैत्येन्द्रवशगो ह्यहम्
Đức Thế Tôn phán: “Này bậc tối thắng trong hàng Bà-la-môn, Ta lệ thuộc nơi người sùng kính; Ta được ‘mua’ bởi bhakti, chứ không bởi điều gì khác. Ta là kẻ thi hành mệnh lệnh của Bali, vì do lời nguyện của chính Ta, Ta ở dưới quyền vị chúa tể Daitya ấy.”
Verse 3
तस्मात्प्रार्थय विप्रेन्द्र दैत्यं वैरोचनिं बलिम् । अस्यादेशात्करिष्यामि यदभीष्टं तवाधुना
Vì thế, này bậc tối thắng trong hàng Bà-la-môn, hãy thỉnh cầu Bali, vị Daitya—con của Virocana. Theo mệnh lệnh của ngài ấy, nay Ta sẽ thực hiện điều gì ngươi mong muốn.
Verse 4
तच्छ्रुत्वा वचनं विप्रो बलिं प्रोवाच सत्वरम् । यज्वनां त्वं वरिष्ठश्च दातॄणां त्वं मतोऽधिकः
Nghe lời ấy, vị Bà-la-môn liền thưa với Bali: “Trong hàng người cử hành tế tự, ngài là bậc tối thượng; trong hàng người bố thí, ngài được tôn là vĩ đại nhất.”
Verse 5
पारावारः कृपायाश्च दयां कुरु ममोपरि । प्रेषयस्व महाभाग देवं दैत्यविनिग्रहे
Ngài là đại dương vô bờ của lòng từ bi—xin thương xót con. Ôi bậc đại phúc, xin sai Đức Chúa đi để hàng phục bọn Daitya.
Verse 6
संपूर्णनियमः स्नातस्त्वत्प्रसादाद्भवाम्यहम् । तच्छुत्वा वचनं दैत्यो नातिहृष्टमनास्तदा । दुर्वाससमुवाचेदं नैतदेवं भविष्यति
“Nhờ ân huệ của ngài, con sẽ hoàn tất mọi giới hạnh và tắm lễ (snāna) trong kỷ luật viên mãn.” Nghe vậy, Daitya (Bali) chẳng mấy hoan hỷ. Rồi ông nói với Durvāsā: “Việc này sẽ không thể xảy ra theo cách ấy.”
Verse 7
अन्यत्प्रार्थय विप्रेन्द्र यत्ते मनसि वर्त्तते । तद्दास्यामि न सन्देहो यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम्
“Xin hãy cầu điều khác, hỡi bậc tối thượng trong hàng Bà-la-môn—điều gì ở trong tâm ngài. Ta sẽ ban cho, không nghi ngờ, dẫu cho điều ấy cực kỳ khó được.”
Verse 8
आत्मानमपि दास्यामि नाहं त्यक्ष्ये हरिं द्विज । बहुभिः सुकृतैः प्राप्तं कथं त्यक्ष्यामि केशवम्
“Dẫu chính thân ta, hỡi bậc nhị sinh, ta cũng có thể đem cho; nhưng ta sẽ không từ bỏ Hari. Đã được Keśava nhờ bao công đức tích tụ, làm sao ta có thể lìa bỏ?”
Verse 9
दुर्वासा उवाच । नातिलुब्धं हि मां विद्धि किमन्यत्प्रार्थयाम्यहम् । रक्ष मे जीवितं दैत्य प्रेषयस्व जनार्द्दनम्
Durvāsā nói: “Hãy biết ta không hề tham lam quá mức—ta còn cầu xin gì khác nữa? Hỡi Daitya, xin bảo toàn mạng sống cho ta; hãy sai Janārdana (Đức Viṣṇu) đến với ta.”
Verse 10
बलिरुवाच । जानासि त्वं यथा विप्र हिरण्याक्षं निपातितम् । भूत्वा यज्ञवराहस्तु दधारोर्वीं बलाद्दिवि
Bali nói: “Này Bà-la-môn, ngài biết rõ Hiraṇyākṣa đã bị đánh gục ra sao—khi Ngài hóa thân làm Varāha của lễ tế, dùng uy lực nâng trái đất lên và nâng đỡ giữa cõi trời.”
Verse 11
यथा च दैत्यप्रवरमवध्यं दैत्यदानवैः । हतवान्हिरण्यकशिपुं नृसिंहः सर्वगः प्रभुः
“Và ngài cũng biết Nṛsiṃha—Đấng Chúa tể khắp mọi nơi—đã giết Hiraṇyakaśipu, bậc đứng đầu loài Daitya, kẻ được xem là bất khả sát ngay cả giữa Daitya và Dānava.”
Verse 12
तथैव वृत्रं नमुचिं रक्षो लंकेश संज्ञकम् । जघान मायया विष्णुः सुरार्थं सुरसत्तमः
“Cũng vậy, Viṣṇu—bậc tối thượng trong hàng chư thiên—bằng diệu kế thần linh đã khuất phục Vṛtra, Namuci và loài Rākṣasa mang danh Chúa tể Laṅkā, vì lợi ích của các Deva.”
Verse 13
प्रथमं वामनो भूत्वा ह्ययाचत पदत्रयम् । पुनस्त्रिविक्रमो भूत्वा भुवनानि जहार मे
“Trước hết, Ngài hóa thân làm Vāmana và xin ba bước chân; rồi lại hóa thân làm Trivikrama, Ngài đoạt lấy các cõi thế gian khỏi tay ta.”
Verse 14
मया पुण्यवशाद्विष्णुर्यदि प्राप्तः कथञ्चन । नाहं त्यक्ष्ये जगन्नाथं मायावामनकं प्रभुम्
Nếu nhờ sức mạnh công đức của ta mà bằng cách nào đó ta đã đạt được Viṣṇu, thì ta quyết không rời bỏ Đấng Chúa Tể của thế gian—bậc Chủ tể đã hiển lộ làm Vāmana kỳ diệu ấy.
Verse 15
दुर्वासा उवाच । नाहं भोक्ष्ये विना स्नानं गोमत्युदधिसंगमे । यदि न प्रेष्यसि हरिं ततस्त्यक्ष्ये कलेवरम्
Durvāsā nói: “Ta sẽ không dùng bữa nếu chưa tắm tại nơi hợp lưu giữa sông Gomati và biển cả. Nếu ngươi không sai người thỉnh Hari đến, thì ta sẽ bỏ thân này.”
Verse 16
बलिरुवाच । यद्भाव्यं तद्भवतु ते यज्जानासि तथा कुरु । ब्रह्मरुद्रेन्द्रनमितं नाहं त्यक्ष्ये पदद्वयम्
Bali nói: “Điều gì đã định thì cứ để xảy đến cho ngươi; hãy làm theo điều ngươi biết là phải. Nhưng đôi bàn chân ấy—được cả Brahmā, Rudra và Indra cúi đầu đảnh lễ—ta quyết không bao giờ rời bỏ.”
Verse 17
तदा विवदमानौ तौ दृष्ट्वा स जगदीश्वरः । ब्रह्मण्यदेवः कृपया ब्राह्मणं तमुवाच ह
Bấy giờ, thấy hai người đang tranh luận, Đấng Chúa Tể của thế gian—vị Thần hộ trì các brāhmaṇa—động lòng từ bi mà cất lời với vị brāhmaṇa ấy.
Verse 18
स्वस्थो भव द्विजश्रेष्ठ स्नापयिष्ये न संशयः । हत्वा दैत्यगणान्सर्वान्गोमत्युदधिसंगमे
“Hãy an tâm, hỡi bậc tối thượng trong hàng nhị sinh. Không nghi ngờ gì, Ta sẽ cho ngươi được tắm—sau khi diệt sạch mọi đạo quân quỷ thần—tại nơi hợp lưu giữa Gomati và biển cả.”
Verse 19
प्रह्लाद उवाच । श्रुत्वा भगवतो वाक्यं ब्राह्मणं प्रति दैत्यराट् । दृढं जग्राह चरणौ पतित्वा पादयोस्तदा
Prahlāda thưa rằng: Nghe lời của Đức Thế Tôn nói với vị Bà-la-môn, vua loài A-tu-la liền phủ phục dưới chân Ngài và nắm chặt đôi chân ấy.
Verse 20
ततः समृद्धिमगमत्पादौ दत्त्वा बलेः प्रभुः । शंखचक्रगदापाणिर्विष्णुर्दुर्वाससाऽन्वितः
Bấy giờ, Đức Chúa đã ban đôi chân Ngài cho Bali và thành tựu sự thịnh vượng trong việc ấy. Viṣṇu—tay cầm ốc tù và, đĩa thần và chùy—lên đường cùng với Durvāsā.
Verse 21
प्रस्थितौ तौ तदा दृष्ट्वा दुर्वाससजनार्द्दनौ । अनन्तः पुरुषो ऽगच्छन्मुशली च हलायुधः
Thấy Durvāsā và Janārdana lên đường, Ananta—Đấng Vô Tận—cũng tiến bước; và Muśalī (Balarāma), tay cầm chùy, mang vũ khí lưỡi cày, cũng đi theo.
Verse 22
मुशली चाग्रतोऽगच्छत्ततो विष्णुस्त्रिविक्रमः । तयोरन्वगमद्विप्रा दुर्वासा भूतलाद्बहिः
Muśalī đi trước, rồi Viṣṇu—Đấng Trivikrama—đi theo sau. Vị Bà-la-môn Durvāsā bước theo họ, như thể vượt ra ngoài cõi trần.
Verse 23
भित्त्वा रसातलं सर्वे समुत्तस्थुस्त्वरान्विताः । आविर्बभूवुस्तत्रैव गोमत्युदधिसंगमे
Phá vỡ Rasātala, tất cả đều vội vã trỗi dậy và hiện ra ngay tại nơi hợp lưu giữa sông Gomati và biển cả.
Verse 24
सन्नद्धौ दृढधन्वानौ संकर्षणजनार्दनौ । ऊचतुस्तौ तदा विप्रं कुरु स्नानं यदृच्छया
Bấy giờ Saṅkarṣaṇa và Janārdana—đã trang bị khí giới, tay cầm cung vững chắc—bèn nói với vị Bà-la-môn: “Hãy tùy ý mà tắm gội thanh tịnh, theo điều ông mong muốn.”
Verse 25
तयोस्तु वचनं श्रुत्वा स्नानं चक्रे त्वरान्वितः । स्नात्वा चावश्यकं कर्म कर्तुमारभत द्विजः
Nghe lời của hai Ngài, vị ấy vội vã tắm gội. Tắm xong, người “hai lần sinh” liền bắt đầu thực hành các nghi lễ bắt buộc theo pháp.