Adhyaya 188

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ई श्लोक मिलाकर कुल ३७३६ “लोक हैं।) #स्न मान () अमन षडशीरत्याधिकशततमोब< ध्याय: पाण्डववीरोंका द्रोणाचार्यपर आक्रमण

Sañjaya nói: Hỡi bậc chúa tể của muôn dân, khi đêm chỉ còn lại một phần ba, trận chiến lại dâng trào—giữa người Kuru và người Pāṇḍava; cả hai phe đều hân hoan, bừng bừng khí thế võ trận.

Verse 2

अथ चन्द्रप्रभां मुष्णन्नादित्यस्य पुर:सर: । अरुणो< भ्युदयांचक्रे ताम्रीकुर्वन्निवाम्बरम्‌

Sañjaya nói: Rồi Aruṇa, kẻ đi trước Mặt Trời, hiện lên—như cướp mất ánh trăng và nhuộm bầu trời phương đông một sắc đỏ đồng.

Verse 3

प्राच्यां देशि सहस्रांशोररुणेनारुणीकृतम्‌ । तपनीयं यथा चक्र भ्राजते रविमण्डलम्‌,प्राचीमें अरुणके द्वारा अरुण किया हुआ सूर्यदेवका मण्डल सुवर्णमय चक्रके समान सुशोभित होने लगा

Sañjaya nói: Ở phương đông, vầng nhật của đấng nghìn tia bị Aruṇa nhuộm đỏ; và đĩa Mặt Trời rực sáng như một bánh xe vàng tinh luyện.

Verse 4

ततो रथाश्चांश्व मनुष्ययाना- न्युत्सृज्य सर्वे कुरुपाण्डुयो धा: । दिवाकरस्याभिमुखं जपन्त: संध्यागता: प्राज्जलयो बभूवु:

Sañjaya nói: Bấy giờ toàn quân Kuru và Pāṇḍava đều rời bỏ chiến xa cùng các cỗ xe ngựa hay kiệu do người khiêng; họ hướng mặt về Mặt Trời, chắp tay đứng tụng các thần chú Veda, chuyên tâm làm lễ Sandhyā—tạm gác bạo lực chiến trường để kính phục bổn phận thiêng liêng.

Verse 5

ततो द्वैधीकृते सैन्ये द्रोण: सोमकपाण्डवान्‌ | अभ्यद्रवत्‌ सपाज्चालान्‌ दुर्योधनपुरोगम:

Sañjaya nói: Rồi khi quân đội đã bị chia làm hai cánh, Droṇa—với Duryodhana đi đầu—xông thẳng đánh vào Somaka, Pāṇḍava và Pāñcāla.

Verse 6

द्वैधीकृतान्‌ कुरून्‌ दृष्टवा माधवोडर्जुनमब्रवीत्‌ । सपत्नान्‌ सव्यतः कृत्वा अपसव्यमिमं कुरु

Sañjaya nói: Thấy quân Kuru bị chia làm hai cánh, Mādhava (Krishna) bảo Arjuna: “Hãy để các đối thủ ở bên trái ngươi, còn kẻ này ở bên phải—hãy chuyển theo hướng nghịch (ngược chiều kim đồng hồ).”

Verse 7

स माधवमनुज्ञाय कुरुष्वेति धनंजय: । द्रोणकर्णो महेष्वासौ सव्यत: पर्यवर्तत,“अच्छा, ऐसा ही कीजिये" भगवान्‌ श्रीकृष्णको यह अनुमति दे अर्जुन महाधनुर्धर द्रोणाचार्य और कर्णके बायेंसे होकर निकल गये

Sañjaya nói: Sau khi được Mādhava chuẩn thuận—“Được, hãy làm vậy”—Dhanañjaya (Arjuna) liền điều khiển chiến xa, lướt qua phía trái của hai đại cung thủ Droṇa và Karṇa.

Verse 8

अभिप्रायं तु कृष्णस्य ज्ञात्वा परपुरंजय: । आजिशीर्षगतं पार्थ भीमसेनो5 भ्युवाच ह,श्रीकृष्णके इस अभिप्रायको जानकर शत्रुनगरीपर विजय पानेवाले भीमसेनने युद्धके मुहानेपर पहुँचे हुए अर्जुनसे इस प्रकार कहा

Sañjaya nói: Hiểu rõ ý định của Krishna, Bhīmasena—kẻ chinh phục thành lũy của quân thù—liền cất lời với Pārtha (Arjuna), khi ấy đã tiến đến ngay tuyến đầu trận mạc.

Verse 9

भीमसेन उवाच अर्जुनार्जुन बीभत्सो शृणुष्वैतद्‌ वचो मम । यदर्थ क्षत्रिया सूते तस्थ कालोडयमागत:

Bhīmasena nói: “Arjuna—Arjuna—hỡi Bībhatsu, hãy nghe lời ta. Giờ khắc đã đến để làm nên việc mà người mẹ Kshatriya sinh con trai vì đó—thời khắc quyết định của bổn phận chiến binh đã ở trước mắt.”

Verse 10

अम्मिंक्षेदागते काले श्रेयो न प्रतिपत्स्यसे । असम्भावितरूपस्त्वं सुनृशंसं करिष्यसि

Khi thời khắc quyết định đến, ngươi sẽ không chọn điều lợi ích và chính đáng. Với bản tính không vươn tới điều cao quý, ngươi sẽ làm một việc tàn nhẫn, không chút xót thương.

Verse 11

यदि इस अवसरके आनेपर भी तुम अपने पक्षका कल्याण-साधन नहीं करोगे तो तुमसे जिस शौर्य और पराक्रमकी सम्भावना की जाती है, उसके विपरीत तुम्हें पराक्रमशून्य समझा जायगा और उस दशामें मानो तुम हमलोगोंपर अत्यन्त क्रूरतापूर्ण बर्ताव करनेवाले सिद्ध होओगे ।।

Dẫu cơ hội này đã đến mà ngươi vẫn không lo mưu cầu điều lành cho phe mình, thì người đời sẽ cho rằng ngươi trái hẳn với kỳ vọng về dũng lực và oai phong—họ sẽ xem ngươi là kẻ không có chiến công; và trong cảnh ấy, như thể ngươi đã đối đãi với chúng ta bằng sự tàn bạo khôn cùng. “Bằng dũng lực của ngươi, hãy trả món nợ đối với Chân thật, Thịnh vượng, Dharma và Danh tiếng. Hỡi bậc nhất trong hàng chiến sĩ, hãy phá tan trận thế của địch, khiến bọn này rối loạn và phải thoái lui.”

Verse 12

योद्धाओंमें श्रेष्ठ वीर! तुम अपने पराक्रमद्वारा सत्य, लक्ष्मी, धर्म और यशका ऋण उतार दो। इन शत्रुओंको दाहिने करो और स्वयं बायें रहकर शत्रुसेनाको चीर डालो ।।

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương! Được Bhīmasena và Keshava (Krishna) thúc giục như thế, Arjuna—người được xưng là Savyasachi—đã vượt qua Karna và Drona, rồi từ bốn phía khép vòng vây quanh quân địch, dồn chúng vào thế bị kìm chặt.

Verse 13

तमाजिशीर्षमायान्तं दहन्तं क्षत्रियर्ष भान्‌ । पराक्रान्तं पराक्रम्य तत: क्षत्रियपुड़वा:

Sañjaya thưa: Thấy chàng tiến thẳng đến tận mũi nhọn của chiến trận, rực cháy như ngọn lửa thiêu nuốt giữa hàng kṣatriya ưu tú, các dũng tướng bậc nhất liền khơi dậy dũng lực của mình, xông lên để nghênh chiến và đối kháng chàng.

Verse 14

नाशवनुवन्‌ वारयितु वर्धभानमिवानलम्‌ | अर्जुन क्षत्रियशिरोमणि वीरोंको दग्ध करते हुए युद्धके मुहानेपर आ रहे थे। उस समय वे क्षत्रियप्रवर योद्धा जलती आगके समान बढ़नेवाले पराक्रमी अर्जुनको पराक्रम करके भी आगे बढ़नेसे रोक न सके || १३ ह || अथ दुर्योधन: कर्ण: शकुनिश्चापि सौबल:

Sañjaya thưa: Họ không thể ngăn Arjuna—vị anh hùng, viên ngọc trên đỉnh mũ của hàng kṣatriya—khi chàng tiến đến tận cửa ngõ chiến trường, bừng cháy như ngọn lửa đang lớn dần. Dẫu đã dốc hết dũng lực, những dũng tướng bậc nhất ấy vẫn không chặn nổi đà xông tới của chàng.

Verse 15

तेषामस्त्राणि सर्वेषामुत्तमास्त्रविदां वर:

Sañjaya thưa: Trong tất cả bọn họ, chàng là bậc thông hiểu tối thượng về những vũ khí cao diệu; và các mũi tên, nhờ sự tinh thông ấy dẫn dắt, trở nên vô cùng đáng sợ.

Verse 16

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य लघुहस्तो जितेन्द्रिय:

Sañjaya nói: Lấy vũ khí đối vũ khí mà ngăn chặn, chàng giao chiến với đôi tay mau lẹ và các giác quan đã được chế ngự—phô bày nghệ lực được điều phục giữa cơn bạo liệt của chiến địa.

Verse 17

उद्धूता रजसो वृष्टि: शरवृष्टिस्तथैव च

Sañjaya nói: Một cơn bão bụi bị cuốn lên, và cũng vậy là một trận mưa tên—dày đặc đến mức che mờ chiến địa, báo rằng cơn cuồng nộ của các dũng sĩ đã biến cuộc giáp mặt thành một đợt xung kích mù lòa, không phân biệt gì.

Verse 18

नद्यौर्न भूमिर्न दिश:ः प्राज्ञायन्त तथागते

Sañjaya nói: Khi chàng tiến lên như thế, chẳng còn phân biệt rõ được sông ngòi, đất đai, thậm chí cả phương hướng—mọi thứ rối loạn theo sau đà xông tới ấy, như thể trật tự của chiến trường đã bị nuốt chửng bởi biến động.

Verse 19

नैव ते न वयं राजन प्राज्ञासिष्म परस्परम्‌

Sañjaya nói: “Tâu Đại vương, cả bệ hạ lẫn chúng thần đều chẳng thực sự hiểu nhau.”

Verse 20

विरथा रथिनो राजन्‌ समासाद्य परस्परम्‌

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, các chiến xa dũng sĩ khi giáp mặt nhau đã bị bỏ lại không còn xe—bị quăng vào cuộc cận chiến trực diện, nơi dũng khí và sức chịu đựng, chứ không chỉ khí giới, quyết định kết cục.

Verse 21

हताश्वा हतसूताश्च निश्चेष्टा रथिनो हता:

Sañjaya nói: Ngựa đã bị giết, người đánh xe đã bị giết, và các chiến binh trên chiến xa—bị quật ngã—nằm bất động.

Verse 22

हतान्‌ गजान्‌ समश््लिष्य पर्वतानिव वाजिन:

Sañjaya nói: Những con ngựa ép sát bên những con voi đã chết, trông như những ngọn núi.

Verse 23

ततस्त्वभ्यवसृत्यैव संग्रामादुत्तरां दिशम्‌

Sañjaya nói: Rồi ngay lập tức rút khỏi chiến trường, ông tiến về phương bắc.

Verse 24

अतिष्ठदाहवे द्रोणो विधूमो 5ग्निरिव ज्वलन्‌ | उधर द्रोणाचार्य उस युद्धस्थलसे उत्तर दिशाकी ओर जाकर धूमरहित अग्निके समान प्रज्वलित होते हुए रणभूमिमें खड़े हो गये || २३ इ ।।

Sañjaya nói: Giữa trận chiến, Droṇa đứng vững trên phía bắc chiến trường, bừng cháy như ngọn lửa không khói—kiên định và đáng sợ.

Verse 25

भ्राजमानं श्रिया युक्त ज्वलन्तमिव तेजसा

Sañjaya nói: “Ông hiện ra rực rỡ—được phúc vận và vinh quang vương giả nâng đỡ—tựa như bừng cháy bởi hào quang bẩm sinh.”

Verse 26

आह्वयन्तं परानीकं प्रभिन्नमिव वारणम्‌

Sañjaya nói: “Chàng đang thách thức toàn quân địch, như con voi đang vào kỳ cuồng nộ vì dục, đã phá tung mọi dây cương ràng buộc.”

Verse 27

केचिदासन्‌ निरुत्साहा: केचित्‌ क्रुद्धा मनस्विन:

Sañjaya nói: “Trong bọn họ, có kẻ nản chí, mất hết chủ động; lại có kẻ—vốn cứng cỏi—bừng bừng phẫn nộ. Giữa chiến trường, sĩ khí bị chia rẽ: một bên tuyệt vọng, một bên quyết liệt, và mỗi bên định hình cách người ta theo đuổi bổn phận cùng bạo lực.”

Verse 28

विस्मिताश्वा भवन्‌ केचित्‌ केचिदासन्नमर्षिता: । कुछ योद्धा लड़नेका उत्साह खो बैठे

Sañjaya nói: “Có chiến binh sững sờ kinh ngạc, lại có kẻ bị cơn phẫn uất dữ dội chiếm lấy. Một số vua chúa thúc voi của mình xông thẳng vào mũi ‘voi trận’, vì tự ái bị tổn thương và vì đạo của kṣatriya—kẻ thì nhụt chí trước cảnh uy dũng, kẻ thì bừng bừng quyết tâm đáp trả bằng bạo lực.”

Verse 29

व्यक्षिपन्नायुधान्यन्ये ममृदुश्चापरे भुजान्‌

Sañjaya nói: “Có kẻ ném bỏ vũ khí, có kẻ trong tuyệt vọng bất lực lại đấm vào chính cánh tay mình—những dấu hiệu của tinh thần gãy vụn giữa tàn phá thể xác lẫn đạo lý của chiến tranh.”

Verse 30

पज्चालास्तु विशेषेण द्रोणसायकपीडिता:

Sañjaya thuật lại: “Người Pāñcāla, hơn hết thảy, bị mũi tên của Droṇa giày vò nặng nề—bị dồn ép và hành hạ. Câu này nhấn mạnh rằng chỉ một bậc thầy binh khí cũng có thể làm tăng sức nặng đạo lý của chiến tranh: kỹ nghệ và bổn phận nơi trận mạc, với phe đối địch, trở thành một khối đau thương và mất mát cô đặc.”

Verse 31

ततो विराटटद्रुपदौ द्रोणं प्रययतू रणे

Sañjaya nói: Bấy giờ, giữa chiến địa, Virāṭa và Drupada tiến lên đối đầu với Droṇa. Lời kể làm nổi bật cảnh các bậc quân vương lão thành, bị ràng buộc bởi minh ước và kṣatriya-dharma (bổn phận chiến sĩ), phải chạm trán vị thầy đáng tôn kính trên chiến trường—nơi lòng trung, nghĩa vụ và cái giá bi thảm của chiến tranh hội tụ.

Verse 32

द्रुपदस्य ततः पौत्रास्त्रय एव विशाम्पते

Sañjaya nói: “Bấy giờ, hỡi bậc chúa của muôn dân, chỉ còn lại ba người cháu của Drupada.”

Verse 33

तेषां द्रुपदपौत्राणां त्रयाणां निशितै: शरै:

Sañjaya nói: Với những mũi tên sắc bén như lưỡi dao, ông đã hạ gục cả ba người cháu của Drupada—một hành động khiến bóng tối đạo lý của chiến trận càng thêm dày đặc, nơi huyết thống và tuổi trẻ không còn che chở được ai khi cơn giận và lòng báo thù nắm quyền.

Verse 34

ततो द्रोणो5जयद्‌ युद्धे चेदिकेकेयसृञ्जयान्‌

Sañjaya nói: Rồi Droṇa chiếm thế thượng phong trong trận chiến, khuất phục người Cedi, Kekaya và Sṛñjaya—một đoạn cho thấy võ công và sự chỉ huy kỷ luật có thể quyết định xoay chuyển cục diện giữa cơn hỗn loạn đạo lý của chiến tranh.

Verse 35

ततस्तु द्रुपद: क्रोधाच्छरवर्षमवासृजत्‌

Sañjaya nói: Rồi Drupada, bừng bừng phẫn nộ, trút xuống một cơn mưa tên—một dòng tuôn của cơn giận biến ngọn lửa nội tâm thành bạo lực phơi bày trên chiến địa.

Verse 36

त॑ निहत्येषुवर्ष तु द्रोण: क्षत्रियमर्दन:

Sañjaya nói: Sau khi giết họ giữa cơn mưa tên, Droṇa—kẻ nghiền nát hàng kṣatriya—vẫn tiếp tục công việc dữ dội trên chiến địa, dồn ép và áp đảo các hàng ngũ chiến binh bằng cung tiễn không ngừng và ý chí chiến trận sắt đá.

Verse 37

द्रोणेन च्छाद्यमानौ तु क्रुद्धौ संग्राममूर्धनि

Sañjaya nói: Ngay trên đỉnh điểm của trận chiến, hai người—đang bừng bừng phẫn nộ—bị đòn công kích của Droṇa phủ lấp, khi sức ép của ông dồn tới, che khuất mọi đường tiến thoái của họ giữa cuộc giao tranh.

Verse 38

ततो द्रोणो महाराज क्रोधामर्षसमन्वित:

Sañjaya nói: Rồi Droṇa, tâu đại vương, đầy ắp cơn giận và niềm kiêu hãnh bị tổn thương, lao lên trong một đợt bùng nổ phẫn nộ—tâm trí quyết hướng về sự báo trả giữa cơn bạo liệt của chiến tranh.

Verse 39

ततो विराट: कुपित: समरे तोमरान्‌ दश

Rồi Virāṭa, nổi giận trên chiến địa, phóng liền mười cây lao—một hành động báo hiệu cơn bốc lửa của chiến tranh, nơi cơn giận cá nhân có thể lập tức làm bạo lực tăng vọt và đẩy xung đột leo thang.

Verse 40

शक्ति च ट्रुपदो घोरामायसीं स्वर्णभूषिताम्‌

Sañjaya nói: Drupada cũng có một cây śakti đáng sợ—một lao nặng bằng sắt—được trang sức bằng vàng; một vũ khí điềm gở, chuẩn bị cho những đòi hỏi tàn khốc của chiến trường.

Verse 41

चिक्षेप भुजगेन्द्राभां क्रुद्धों द्रोणरथं प्रति साथ ही क्रोधमें भरे हुए राजा द्रुपदने लोहेकी बनी हुई स्वर्णभूषित भयंकर शक्ति, जो नागराजके समान प्रतीत होती थी, द्रोणाचार्यपर चलायी || ४० ई ।।

Sañjaya nói: Vua Drupada, bừng bừng phẫn nộ, đã phóng về phía chiến xa của Droṇa một ngọn lao sắt ghê rợn, nạm vàng, trông như chúa tể loài rắn. Rồi Droṇa dùng những mũi tên bhalla sắc như dao cạo chém gãy vũ khí ấy, và (tiếp đó) còn chặt đứt thêm mười ngọn lao nữa.

Verse 42

ततो द्रोण: सुपीताभ्यां भल्लाभ्यामरिमर्दन:

Sañjaya nói: Rồi Droṇa, kẻ nghiền nát quân thù, dùng hai mũi tên bhalla sắc bén, nhắm bắn chuẩn xác mà ra đòn—thúc trận chiến tiến lên bằng sức mạnh quyết liệt giữa bóng tối đạo lý của cuộc chiến.

Verse 43

हते विराटे द्रपदे केकयेषु तथैव च

Sañjaya nói: Khi Virāṭa và Drupada đã bị giết, và cả người Kekaya cũng vậy; khi các chiến binh của Virāṭa, Drupada, Kekaya, Cedi, Matsya và Pāñcāla bị tàn sát—cùng với ba người cháu anh hùng của vua Drupada—thì Dhṛṣṭadyumna, bậc cao tâm, tràn ngập giận dữ và đau buồn khi chứng kiến việc làm ấy của Droṇācārya, đã thề một lời thệ nguyện trang nghiêm giữa hàng các chiến xa.

Verse 44

तथैव चेदिमत्स्येषु पज्चालेषु तथैव च । हतेषु त्रिषु वीरेषु ट्रपदस्य च नप्तृषु

Sañjaya nói: “Cũng như thế giữa người Cedi và Matsya, và cũng như thế giữa người Pāñcāla. Khi ba người cháu anh hùng của Drupada đã bị giết, Dhṛṣṭadyumna—tấm lòng cao cả nhưng bị đau buồn và giận dữ lấn át khi thấy việc làm của Droṇa—đã thề một lời thệ nguyện trang nghiêm giữa hàng các chiến xa.”

Verse 45

द्रोणस्य कर्म तद्‌ दृष्टवा कोपदुःखसमन्वित: । शशाप रथिनां मध्ये धृष्टदुम्नो महामना:

Sañjaya nói: Thấy việc làm ấy của Droṇa, Dhṛṣṭadyumna, bậc cao tâm, bị giận dữ và đau buồn bao trùm, đã thốt ra một lời thề trang nghiêm (như một lời nguyền) giữa hàng các chiến xa.

Verse 46

इष्टापूर्तात्‌ तथा क्षात्राद्‌ ब्राह्मण्याच्च स नश्यतु | द्रोणो यस्याद्य मुच्येत यं वा द्रोण: पराभवेत्‌

Sañjaya nói: “Nguyện kẻ ấy hôm nay bị cắt lìa khỏi công đức của các lễ tế và những việc công ích, và cũng rơi khỏi chính địa vị của kṣatriya và brahmin—dù đó là người để Droṇa thoát khỏi tay mình mà còn sống, hay là người bị Droṇa đánh bại.”

Verse 47

इति तेषां प्रतिश्रुत्य मध्ये सर्वधनुष्मताम्‌ । आयाद्‌ द्रोणं सहानीक: पाज्चाल्य: परवीरहा

Sañjaya nói: “Sau khi thề nguyện như thế giữa muôn cung thủ, hoàng tử Pāñcāla—kẻ sát phạt các dũng tướng địch—Dhṛṣṭadyumna đã dẫn quân tiến thẳng đến Droṇācārya.”

Verse 48

पज्चालास्त्वेकतो द्रोणम भ्यघ्नन्‌ पाण्डवै: सह । दुर्योधनश्व कर्णश्न शकुनिश्चापि सौबल:

Sañjaya nói: “Quân Pāñcāla cùng với các Pāṇḍava đánh Droṇa từ một phía; còn Duryodhana, Karṇa và Śakuni—con của Subala—cũng dồn sức áp chiến.”

Verse 49

रक्ष्यमाणं तथा द्रोणं सर्वैस्तैस्तु महारथै:

Sañjaya nói: “Bấy giờ Droṇa được che chở như thế—được các đại xa chiến binh ấy bảo vệ bốn phía—để ông tiếp tục thi triển uy lực ghê gớm của mình trong chiến địa.”

Verse 50

तत्राक्रुध्यद्‌ भीमसेनो धृष्टद्युम्नस्य मारिष

Sañjaya nói: “Khi ấy Bhīmasena nổi giận—hỡi bậc đáng kính—vì Dhṛṣṭadyumna.”

Verse 51

स एन वाग्भिरुग्राभिस्ततक्ष पुरुषर्षभ: । आर्य! तब वहाँ पुरुषप्रवर भीमसेन धृष्टद्युम्मपर कुपित हो उठे और उन्हें भयंकर वाग्बाणोंद्वारा छेदने लगे || ५० $ ।।

Bhīmasena nói: “Sinh trong dòng dõi vua Drupada, lại là bậc tối thượng trong khoa học binh khí ở mọi ngành…”

Verse 52

पितृपुत्रवधं प्राप्प पुमान्‌ कः परिपालयेत्‌

Bhīmasena nói: “Khi đã sa vào việc giết cả cha lẫn con, còn người nào có thể tự nhận là đang giữ gìn chính đạo hay tiết chế?”

Verse 53

एष वैश्वानर इव समिद्ध: स्वेन तेजसा

Bhīmasena nói: “Hắn rực cháy như Vaiśvānara—ngọn lửa thiêng—được nhóm lên bởi chính uy quang bẩm sinh của mình.”

Verse 54

शरचापेन्धनो द्रोण: क्षत्रं दहहति तेजसा । धनुष-बाणरूपी ईंधनसे युक्त हो तेजसे अग्निके समान प्रज्वलित होनेवाले ये द्रोणाचार्य अपने प्रभावसे क्षत्रियोंकी दग्ध कर रहे हैं || ५३ ह ।।

Bhīmasena nói: “Droṇa lấy cung tên làm củi, dùng ngọn lửa dũng lực mà thiêu đốt đạo quân chiến sĩ. Như lửa được nuôi bằng cung và mũi tên, vị đạo sư ấy—bừng bừng khí chiến—thiêu cháy hàng Kṣatriya chỉ bằng uy lực, và đang khiến quân Pāṇḍava trở nên hoang tàn, trống rỗng.”

Verse 55

स्थिता: पश्यत मे कर्म द्रोणमेव व्रजाम्पहम्‌ । ये जबतक पाण्डव-सेनाको समाप्त नहीं कर लेते, उसके पहले ही मैं द्रोणपर आक्रमण करता हूँ। वीरो! तुम खड़े होकर मेरा पराक्रम देखो ।।

Bhīmasena nói: “Hãy đứng vững mà xem việc ta làm. Ta sẽ thẳng tiến đến Droṇa.” Nói xong, Vṛkodara—bừng bừng phẫn nộ—xông vào trận thế của Droṇa.

Verse 56

धृष्टद्युम्नोड5पि पाज्चाल्य: प्रविश्य महतीं चमूम्‌

Bhīmasena nói: “Dhṛṣṭadyumna cũng vậy, hoàng tử xứ Pāñcāla, đã lao thẳng vào trận thế mênh mông.”

Verse 57

आससादरणे द्रोणं तदा55सीत्‌ तुमुलं महत्‌ । इसी प्रकार पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्नने भी आपकी विशाल सेनामें घुसकर रणभूमिमें द्रोणाचार्यपर चढ़ाई की। उस समय बड़ा भयंकर युद्ध होने लगा ।।

Bhīmasena nói: “Rồi trên chiến địa, chàng xông thẳng vào Droṇa; ngay lúc ấy, một cuộc giao tranh lớn lao và cuồng loạn bùng lên. Chưa bao giờ chúng ta từng thấy, hay thậm chí từng nghe, một trận chiến như thế.”

Verse 58

संसक्तान्येव चादृश्यन्‌ रथवृन्दानि मारिष

Bhīmasena nói: “Bậc đáng kính, ta đã thấy các đoàn chiến xa quấn chặt vào nhau—giao chiến ở cự ly sát sườn.”

Verse 59

केचिदन्यत्र गच्छन्त: पथि चान्यैरुपद्गुता:

Bhīmasena nói: “Có kẻ toan chạy sang nơi khác, nhưng ngay trên đường đã bị người khác đánh dồn, truy bức.”

Verse 60

तथा संसक्तयुद्धं तदभवद्‌ भृशदारुणम्‌ | अथ संध्यागत: सूर्य: क्षणेन समपद्यत,इस प्रकार वह अत्यन्त भयंकर घमासान युद्ध हो ही रहा था कि क्षणभरमें प्रातःसंध्याकी वेलामें सूर्यदेवका पूर्णतः उदय हो गया

Bhīma nói: “Vì thế, cuộc giáp chiến ấy trở nên vô cùng khốc liệt. Rồi khi giờ hoàng hôn đến, Mặt Trời—chỉ trong khoảnh khắc—hiện ra trọn vẹn đúng phận, như báo rằng thời gian xoay chuyển mau lẹ ngay giữa cơn cuồng nộ của chiến trường.”

Verse 143

अभ्यवर्षज्छखब्रातै: कुन्तीपुत्रं धनंजयम्‌ । तदनन्तर दुर्योधन, कर्ण तथा सुबलपुत्र शकुनि तीनों मिलकर कुन्तीपुत्र धनंजयपर बाणसमूहोंकी वर्षा करने लगे

Sanjaya thưa: Họ trút xuống con trai của Kuntī là Dhanañjaya (Arjuna) những loạt vũ khí như mưa. Ngay sau đó, Duryodhana, Karṇa và Śakuni—con của Subala—hợp sức lại, dồn dập rải xuống Arjuna những trận mưa tên dày đặc.

Verse 153

कदर्थीकृत्य राजेन्द्र शरवर्षरवाकिरत्‌ । राजेन्द्र! तब उत्तम अस्त्रवेत्ताओंमें श्रेष्ठ अर्जुनने उन सबके अस्त्रोंको नष्ट करके उन्हें बाणोंकी वर्षासे ढक दिया

Sanjaya thưa: “Tâu Đại vương, sau khi làm nhục họ, chàng trút xuống một trận mưa tên gầm rền. Tâu bậc vương giả tối thượng, rồi Arjuna—đứng đầu trong hàng những bậc tinh thông binh khí—đã phá tan mọi phi tiễn của họ và phủ kín họ bằng cơn mưa dày đặc những mũi tên.”

Verse 166

सर्वनिविध्यन्निशितैर्दशभिर्दशभि: शरै: । शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले जितेन्द्रिय अर्जुनने अपने अस्त्रोंद्वारा शत्रुओंके अस्त्रोंका निवारण करके उन सबको दस-दस तीखे बाणोंसे बींध डाला

Sanjaya thưa: Với những mũi tên sắc như dao, từng chục một, Arjuna—bậc tự chế, đôi tay vận động mau lẹ—trước hết dùng binh khí của mình chặn đứng và vô hiệu hóa mọi phi tiễn của quân thù; rồi sau đó, chàng xuyên thấu từng kẻ một bằng mười mũi tên nhọn.

Verse 173

तमश्न घोरं शब्दश्न तदा समभवन्महान्‌ । उस समय धूलकी वर्षा ऊपर छा गयी। साथ ही बाणोंकी भी वृष्टि हो रही थी। इससे वहाँ घोर अन्धकार छा गया और बड़े जोरसे कोलाहल होने लगा

Sanjaya thưa: Khi ấy, một màn tối kinh hoàng phủ xuống chiến địa, và một tiếng gầm náo loạn lớn lao nổi lên. Bụi tung lên như mưa trút, tên bay như vũ bão; bởi thế nơi ấy chìm trong u ám, tiếng huyên náo vang dội dữ dội.

Verse 183

सैन्येन रजसा मूढं सर्वमन्धमिवा भवत्‌ । उस अवस्थामें न आकाशका, न पृथ्वीका और न दिशाओंका ही पता लगता था। सेनाद्वारा उड़ायी हुई धूलसे आच्छादित होकर वहाँ सब कुछ अन्धकारमय हो गया था

Sanjaya thưa: Toàn bộ chiến địa rối loạn vì bụi do các đạo quân cuốn lên, tối mịt như kẻ mù trong đêm. Trong tình thế ấy, chẳng còn phân biệt được trời, đất, hay cả phương hướng—vì lớp bụi xoáy mù mịt đã che phủ mọi sự, biến tất cả thành u ám.

Verse 186

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि संकुलयुद्धे षडशीत्यधिकशततमो<ध्याय:

Như vậy, trong Thánh sử Mahābhārata, thuộc Droṇa Parva—đặc biệt ở phần nói về việc hạ sát Droṇa—giữa cảnh chiến trận rối ren, quấn chặt như tơ vò, chương thứ một trăm tám mươi sáu đến đây kết thúc. Đây là lời kết chương, ghi dấu sự khép lại giữa cơn bão đạo lý và mưu lược của chiến tranh, nơi bổn phận, mưu kế và cái giá của thắng lợi đè nặng lên vai các dũng sĩ.

Verse 196

उद्देशेन हि तेन सम समयुध्यन्त पार्थिवा: । राजन! वे शत्रुसैनिक तथा हमलोग आपसमें कोई किसीको पहचान नहीं पाते थे। इसलिये नाम बतानेसे ही राजालोग एक-दूसरेके साथ युद्ध करते थे

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, bởi hiệu lệnh đã giao ước ấy, các bậc quân vương giao chiến trong thế ngang bằng. Trong cơn chen lấn của chiến trường, quân địch và quân ta hoàn toàn không nhận ra nhau. Vì vậy, các vua chúa chỉ xông vào đối chiến sau khi xưng danh—để giữa cảnh loạn lạc của chiến tranh vẫn còn chút trật tự và sự chịu trách nhiệm.

Verse 206

केशेषु समसज्जन्त कवचेषु भुजेषु च । महाराज! रथीलोग रथहीन हो जानेपर परस्पर भिड़कर एक-दूसरेके केश, कवच और बाँहें पकड़कर जूझने लगे

Sañjaya thưa: Tâu Đại vương, khi các chiến xa binh bị tước mất chiến xa, họ liền áp sát nhau mà giao đấu cận chiến. Nắm tóc, túm giáp, ghì lấy cánh tay nhau, họ vật lộn và đánh giáp lá cà.

Verse 213

जीवन्त इव तत्र सम व्यदृश्यन्त भयार्दिता: | बहुत-से रथी घोड़े और सारथिके मारे जानेपर भयसे पीड़ित हो ऐसे निश्रैष्ट हो गये थे कि जीवित होते हुए भी वहाँ मरेके समान दिखायी देते थे

Sañjaya thưa: Bị nỗi sợ giày vò, họ hiện ra nơi ấy như còn sống mà tựa kẻ đã chết—bởi nhiều chiến sĩ, khi người đánh xe và ngựa đã bị giết, liền bàng hoàng, rã rời, đến mức đứng đó mà hồn vía như đã tắt.

Verse 226

गतसत्त्वा व्यदृश्यन्त तथैव सह सादिभि: | कितने ही घोड़े और घुड़सवार मरे हुए पर्वताकार हाथियोंसे सटकर प्राणशून्य दिखायी देते थे

Sañjaya thưa: Nhiều kẻ được thấy nằm bất động, vô hồn—mất sạch sức lực và tri giác—cùng với ngựa, yên cương và khí giới. Ngựa và kỵ sĩ, ép sát bên những thân voi ngã xuống to như núi, trông hoàn toàn cạn kiệt sinh khí, phơi bày sự tàn phá nặng nề và vô phân biệt của chiến tranh.

Verse 246

समकम्पन्त सैन्यानि पाण्डवानां विशाम्पते । प्रजानाथ! उन्हें युद्धके मुहानेसे हटकर एक किनारे आया देख उधर खड़ी हुई पाण्डवोंकी सेनाएँ थर-थर काँपने लगीं

Sañjaya thưa: “Muôn tâu bậc chúa của muôn dân, khi họ thấy ông rút khỏi ngay cửa miệng chiến trận và lùi sang một bên sườn, các đạo quân Pāṇḍava đang đứng ở đó liền run rẩy dữ dội.”

Verse 263

नैनमाशंसिरे जेतुं दानवा वासवं यथा । जैसे दानव इन्द्रको नहीं जीत सकते, वैसे ही शत्रुसैनिक शत्रुसेनाको ललकारते हुए मदस्रावी गजराजके समान द्रोणाचार्यको जीतनेका साहस नहीं कर सके

Sañjaya thưa: “Như bọn Dānava không thể nào dám hy vọng thắng Vāsava (Indra), cũng vậy, quân địch tuy gào thét thách chiến vẫn không dám tưởng rằng có thể hạ được Droṇācārya—người đứng sừng sững như chúa voi đang vào kỳ động dục, cuồng mãnh, áp đảo và không thể công phá.”

Verse 286

अपरे दशनैरोष्ठानदशन्‌ क्रोधमूर्च्छिता: । कोई-कोई नरेश हाथसे हाथ मलने लगे। कुछ क्रोधसे आतुर हो दाँतोंसे ओठ चबाने लगे

Sañjaya thưa: “Những kẻ khác, bị cơn giận làm cho mê cuồng, nghiến răng cắn chặt môi. Các vua chúa không sao kìm nén được phẫn nộ, nên để lộ sự bứt rứt qua những cử chỉ vô thức ấy.”

Verse 296

अन्ये चान्वपतन द्रोणं त्यक्तात्मानो महौजस: । कुछ लोग अपने आयुधोंको उछालने और धनुषकी प्रत्यंचा खींचने लगे। दूसरे योद्धा अपनी भुजाओंको मसलने लगे तथा अन्य बहुत-से महातेजस्वी वीर अपने प्राणोंका मोह छोड़कर द्रोणाचार्यपर टूट पड़े

Sañjaya thưa: “Những kẻ khác nữa—các dũng sĩ hùng mạnh—cũng lao theo Droṇa, gạt bỏ mọi bận lòng về mạng sống mình. Trong cơn cuồng nhiệt của chiến trận, có kẻ vung ném vũ khí và kéo căng dây cung; có kẻ siết chặt cánh tay để xung chiến; nhiều anh hùng rực lửa, dứt bỏ luyến ái sự sống, ập đến Droṇācārya với quyết tâm lạnh lùng.”

Verse 303

समसज्जन्त राजेन्द्र समरे भृशवेदना: । राजेन्द्र! पांचाल सैनिक द्रोणाचार्यके बाणोंद्वारा विशेषरूपसे पीड़ित हो अधिक वेदना सहते हुए भी समरभूमिमें डटे रहे

Sañjaya thưa: “Muôn tâu Đại vương, dù chịu đau đớn dữ dội nơi chiến địa, quân Pāñcāla—đặc biệt bị mũi tên của Droṇācārya hành hạ nặng nề—vẫn trụ vững, không rời vị trí, kiên gan tiếp chiến.”

Verse 313

तथा चरन्तं संग्रामे भृशं समरदुर्जयम्‌ । इस प्रकार संग्राममें विचरते हुए रणदुर्जय द्रोणाचार्यपर राजा विराट और ट्रपदने एक साथ चढ़ाई की

Sañjaya nói: Khi Droṇācārya tung hoành giữa chiến địa—hung mãnh, và trong giao tranh thì vô cùng khó khuất phục—vua Virāṭa và Drupada liền cùng nhau tiến đánh ông, nhằm chặn đứng đà tàn phá của vị chiến tướng ấy.

Verse 323

चेदयश्व महेष्वासा द्रोणमेवाभ्ययुर्युधि । प्रजानाथ! तदनन्तर राजा ट्रुपदके तीनों ही पौत्रों तथा चेदिदेशीय महाधनुर्धर योद्धाओंने भी युद्धस्थलमें द्रोणाचार्यपर ही आक्रमण किया

Sañjaya nói: Rồi các chiến binh xứ Cedi, những cung thủ hùng mạnh, tiến ra chiến đấu chống lại một mình Droṇa. Ôi bậc chúa tể loài người! Ngay sau đó, ba người cháu của vua Drupada cũng cùng với các đại cung thủ từ đất Cedi đồng loạt phát động cuộc công kích vào Droṇācārya trên chiến trường, nhắm thẳng vào vị đạo sư—trụ cột của quân Kuru.

Verse 336

त्रिभिद्रोणो5हरत्‌ प्राणांस्ते हता न्यपतन्‌ भुवि । तब द्रोणाचार्यने तीन तीखे बाणोंका प्रहार करके ट्रुपदके तीनों पौत्रोंके प्राण हर लिये। वे तीनों मरकर पृथ्वीपर गिर पड़े

Sañjaya nói: Chỉ với ba mũi tên sắc, Droṇa đã đoạt mạng họ; bị hạ gục, họ ngã xuống mặt đất.

Verse 346

मत्स्यांश्नेवाजयत्‌ कृत्स्नान्‌ भारद्वाजो महारथान्‌ | तत्पश्चात्‌ भरद्वाजनन्दन द्रोणाचार्यने युद्धमें चेदि, केकय, सूृंजय तथा मत्स्य देशके सम्पूर्ण महारथियोंको परास्त कर दिया

Sañjaya nói: Như chim ưng quắp cá, con trai Bharadvāja (Droṇa) đã khuất phục hết thảy các đại xa chiến. Rồi trong trận ấy, Droṇācārya—người con lẫy lừng của Bharadvāja—đánh tan toàn bộ hàng ngũ những chiến sĩ tinh nhuệ thuộc các nước Cedi, Kekaya, Sṛñjaya và Matsya.

Verse 353

द्रोणं प्रति महाराज विराटश्नैव संयुगे । महाराज! इसके बाद राजा ट्रुपद और विराटने द्रोणाचार्यपर समरांगणमें क्रोधपूर्वक बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

Sañjaya nói: Ôi đại vương! Giữa chiến địa, Virāṭa cũng quay sang đối đầu Droṇa; rồi sau đó, cơn giận bốc lên, hai vua Drupada và Virāṭa bắt đầu trút xuống Droṇācārya những loạt tên như mưa trên chiến trường.

Verse 363

तौ शरैश्छादयामास विराटद्रुपदावुभौ । क्षत्रियमर्दन द्रोणाचार्यने अपने बाणोंद्वारा उस बाणवर्षाको नष्ट करके विराट और द्रुपद दोनोंको ढक दिया

Sañjaya nói: Droṇa, kẻ nghiền nát các chiến binh, đã dùng chính những mũi tên của mình phá tan cơn mưa tên ấy, rồi lại bắn phủ kín cả Virāṭa lẫn Drupada, dìm họ dưới một màn phi tiễn dày đặc. Cảnh tượng ấy phơi bày đà tàn khốc của chiến trận: chỉ một bậc tinh thông binh khí cũng có thể trong chớp mắt che lấp hào quang của những bậc quân vương lừng danh, làm dấy lên căng thẳng đạo lý giữa tài nghệ và cái giá bi thảm của chiến tranh.

Verse 386

भल्लाभ्यां भृशतीक्ष्णाभ्यां चिच्छेद धनुषी तयो: । महाराज! तब आचार्य द्रोणने क्रोध और अमर्षसे युक्त हो दो अत्यन्त तीखे भल्लोंद्वारा उन दोनोंके धनुष काट डाले

Sañjaya nói: Tâu Đại vương, khi ấy thầy Droṇa—bị cơn giận và nỗi phẫn uất không chịu nhịn nhục chi phối—đã dùng hai mũi tên bhalla sắc bén tột độ chém đứt hai cây cung của hai chiến sĩ ấy. Hành động ấy cho thấy trong lửa trận, sự tinh thông binh khí không chỉ do kỹ nghệ, mà còn bị thúc đẩy bởi những đợt sóng cảm xúc dâng trào, làm ý chí thêm cứng rắn và bạo lực thêm dữ dội.

Verse 416

शक्ति कनकवैदूर्या द्रोणश्रिच्छेद सायकै: । यह देख द्रोणाचार्यने तीखे भल्लोंसे उन दसों तोमरोंको काटकर अपने बाणोंके द्वारा सुवर्ण एवं वैदूर्यमणिसे विभूषित उस शक्तिके भी टुकड़े-टुकड़े कर डाले

Sañjaya nói: Ngọn giáo śakti được điểm vàng và ngọc vaidūrya đã bị tên của Droṇa đánh trúng và chém đứt. Thấy vậy, Droṇācārya dùng những mũi tên bhalla sắc như dao trước hết chặt đứt mười cây lao ấy, rồi lại dùng tên của mình đập nát chính ngọn śakti lộng lẫy vàng và ngọc kia thành vô số mảnh. Cảnh tượng nhấn mạnh sự chính xác tàn nhẫn của chiến tranh: ngay cả vũ khí huy hoàng và đồ trang sức đắt giá cũng trở nên vô nghĩa khi kỹ nghệ và quyết tâm được đem vào việc hủy diệt.

Verse 426

द्रुपदं च विराटं च प्रेषयामास मृत्यवे । तत्पश्चात्‌ शत्रुमर्दन आचार्य द्रोणने दो पानीदार भल्लोंसे मारकर राजा ट्रुपद और विराटको यमराजके पास भेज दिया

Sañjaya nói: Rồi bậc thầy Droṇa, kẻ nghiền nát quân thù, dùng hai mũi tên bhalla sắc bén bắn hạ vua Drupada và vua Virāṭa, gửi họ đến Thần Chết—đến cõi Yama. Đoạn này phơi bày cái giá đạo lý ghê gớm của chiến tranh: ngay cả những bậc quân vương đáng kính cũng ngã xuống khi cơn cuồng nộ của chiến trận lấn át sự tự chế.

Verse 486

सोदर्याश्न यथामुख्यास्ते5रक्षन्‌ द्रोणमाहवे । एक ओरसे पाण्डवोंसहित पांचाल-सैनिक द्रोणाचार्यको मार रहे थे और दूसरी ओरसे दुर्योधन

Sañjaya nói: Và những người anh em ruột của Duryodhana—những kẻ nổi bật nhất trong số họ—đã che chở Droṇa giữa chiến trường. Bởi thế, một phía, các Pāṇḍava cùng quân Pāñcāla dồn ép để hạ sát Droṇācārya; phía kia, Duryodhana, Karṇa, Śakuni con của Subala, cùng những người em chủ chốt của Duryodhana đứng làm tấm khiên phòng thủ cho vị thống soái của họ. Cảnh tượng ấy nêu bật căng thẳng đạo lý của chiến tranh: lòng trung thành với thủ lĩnh và huyết tộc vẫn được giữ gìn, ngay cả khi đối phương tìm cách kết thúc cuộc xung đột bằng việc loại bỏ nhà chiến lược đáng sợ nhất.

Verse 496

यतमानास्तु पञ्चाला न शेकुः प्रतिवीक्षितुम्‌ । उन सम्पूर्ण महारथियोंद्वारा सुरक्षित हुए द्रोणाचार्यकी ओर पांचाल-सैनिक प्रयत्न करनेपर भी आँख उठाकर देखतक न सके

Sañjaya nói: Dẫu quân Pañcāla gắng sức đến cùng, họ cũng không thể ngẩng mắt ngoái nhìn—bởi bị áp đảo và chặn đứng hoàn toàn bởi vòng vây những đại xa chiến sĩ trang bị đầy đủ đang bảo vệ Droṇācārya.

Verse 513

कः क्षत्रियो मन्‍्यमान: प्रेक्षेत्रारिमवस्थितम्‌ । भीमसेन बोले--ट्रुपदके कुलमें जन्म लेकर और सम्पूर्ण अस्त्रोंका सबसे बड़ा विद्वान्‌ होकर भी कौन स्वाभिमानी क्षत्रिय शत्रुको सामने खड़ा हुआ देख सकेगा?

Bhīmasena nói: “Một kṣatriya biết trọng danh dự mình, sao có thể chịu nhìn kẻ thù đứng sừng sững trước mặt?”

Verse 523

विशेषतस्तु शपथं शपित्वा राजसंसदि । शत्रुके हाथसे पिता और पुत्रका वध पाकर, विशेषत: राजाओंकी मण्डलीमें शपथ खाकर कौन पुरुष उस शत्रुकी रक्षा करेगा?

Bhīmasena nói: “Khi cha và con đã bị chính kẻ thù ấy giết hại, lại còn có lời thề trang trọng—nhất là đã thề trước hội đồng các vua—thì người nào còn có thể che chở cho kẻ thù ấy?”

Verse 556

शरै: पूर्णायतोत्सूष्टैर्दरावयंस्तव वाहिनीम्‌ । ऐसा कहकर भीमसेनने कुपित हो धनुषको पूर्णतः खींचकर छोड़े गये बाणोंद्वारा आपकी सेनाको खदेड़ते हुए द्रोणाचार्यके सैन्यदलमें प्रवेश किया

Bhīmasena nói: “Với những mũi tên phóng ra khi kéo cung hết cỡ, ta sẽ nghiền nát đạo quân của ngươi.” Nói rồi, Bhīma nổi giận, kéo căng cung đến tận cùng và dùng loạt tên xua bật quân đối phương, rồi xông thẳng vào trận thế của Droṇācārya.

Verse 576

यथा सूर्योदये राजन्‌ समुत्पिज्जो5भवन्महान्‌ । राजन! उस दिन सूर्योदयके समय जैसा महान्‌ जनसंहारकारी संग्राम हुआ, वैसा हमने पहले न तो कभी देखा था और न सुना ही था

Bhīmasena nói: “Tâu Đại vương, vào lúc mặt trời mọc đã bùng lên một trận chiến vĩ đại, tàn sát khôn lường—chúng ta chưa từng thấy, thậm chí chưa từng nghe, điều gì tương tự.”

Verse 583

हतानि च विकीर्णानि शरीराणि शरीरिणाम्‌ | माननीय नरेश! उस युद्धमें रथोंके समूह परस्पर सटे हुए ही दिखायी देते थे और देहधारियोंके शरीर मरकर बिखरे हुए थे

Bhīmasena nói: “Thân xác của những kẻ mang thân đã bị giết và nằm rải rác khắp nơi.” Câu ấy phơi bày cái giá đạo lý ghê gớm của chiến trận—sinh mệnh bị hạ xuống thành vật chất vô tri—như một lời nhắc lạnh lùng về sự tàn phá tất yếu khi dharma phải được theo đuổi bằng bạo lực bắt buộc trên chiến địa.

Verse 596

विमुखा: पृष्ठतश्नान्ये ताड्यन्ते पार्श्वत: परे । कुछ योद्धा अन्यत्र जाते हुए मार्गमें दूसरे योद्धाओंके आक्रमणके शिकार हो जाते थे। कुछ लोग युद्धसे विमुख होकर भागते समय पीठ और पार्श्वभागोंमें विपक्षियोंके बाणोंकी चोट सहते थे

Bhīmasena tả cảnh hỗn loạn của chiến trường: có kẻ vừa quay lưng rời trận đã bị đánh từ phía sau; có kẻ lại bị thương nơi sườn bởi mũi tên quân thù. Cảnh ấy nêu rõ luật lệ khắc nghiệt của chiến địa—một khi bỏ vị trí, sợ hãi và rối loạn sẽ gọi mời thương tích, và cuộc chiến trở thành phép thử u ám của ý chí và bổn phận giữa bạo lực.

Verse 2536

द्रोणं दृष्टवा परे त्रेसुश्नेरुर्मम्लुश्न भारत । भारत! तेजसे प्रज्वलित हुए-से श्रीसम्पन्न द्रोणाचार्यको वहाँ प्रकाशित होते देख शत्रुसैनिक थर्रा उठे। कितने ही वहाँसे भाग चले और बहुतेरे मन उदास किये खड़े रहे

Sañjaya nói: Hỡi Bhārata, vừa thấy Droṇa, quân đối phương liền bị nỗi sợ chụp lấy; họ run rẩy và lả đi. Trông Droṇācārya rực sáng như ngọn lửa bởi uy vũ chiến trận, đứng hiển lộ giữa chiến trường, binh lính địch chấn động—kẻ thì bỏ chạy khỏi nơi ấy, người thì đứng lại với lòng nặng trĩu. Cảnh này cho thấy chỉ một nhân vật, nhờ kỷ luật, bản lĩnh và danh tiếng, cũng có thể bẻ gãy sĩ khí của cả đạo quân trước khi gươm giáo định đoạt.

Verse 3736

द्रोणं शरैरविव्यधतु: परमं क्रोधमास्थितौ । द्रोणाचार्यके द्वारा आच्छादित किये जानेपर क्रोधमें भरे हुए वे दोनों नरेश अत्यन्त कुपित हो युद्धके मुहानेपर बाणोंद्वारा द्रोणको घायल करने लगे

Sañjaya nói: Bừng bừng cơn thịnh nộ, hai vị vua ấy liên tiếp phóng mưa tên, đâm xuyên Droṇa. Dẫu Droṇa là bậc thầy và là chiến tướng đáng sợ, cơn cuồng nộ của chiến tranh vẫn thúc họ đánh ông ngay nơi tuyến đầu, cho thấy trong binh đao, giận dữ có thể che lấp cả sự tiết chế lẫn lòng tôn kính.

Verse 3963

दश चिक्षेप च शरान्‌ द्रोणस्य वधकाड्क्षया । इससे कुपित हुए विराटने रणभूमिमें द्रोणाचार्यके वधकी इच्छासे दस तोमर और दस बाण चलाये

Sañjaya nói: Bị thúc bởi ý muốn giết Droṇa, ông phóng mười mũi tên, nhắm thẳng đến mạng sống của Droṇācārya. Câu này nêu bật rằng cơn giận và sự ám ảnh muốn hạ sát một đối thủ duy nhất có thể làm ý chí chiến đấu thêm sắc bén, nhưng đồng thời cũng làm nặng thêm gánh đạo lý của bạo lực trên chiến địa.