Adhyaya 12

Sutra 1

भूतपूर्वमभुतपूर्वं वा भूमिप्रस्तररसधातुमत्यर्थवर्णगौरवमुग्रगन्धरसं परीक्षेत ॥ कZ_०२.१२.०१ ॥

Ông ta phải khảo nghiệm các chất rỉ/ quặng khoáng từ đất và đá—dù đã biết từ trước hay mới gặp—dựa vào màu sắc đậm, độ nặng, và mùi/vị mạnh.

Sutra 2

पर्वतानामभिज्ञातोद्देशानां बिलगुहोपत्यकालयनगूढखातेष्वन्तः प्रस्यन्दिनो जम्बूचूततालफलपक्वहरिद्राभेदगुडहरितालमनःशिलाक्षौद्रहिङ्गुलुकपुण्डरीकशुकमयूरपत्त्रवर्णाः सवर्णोदकौषधिपर्यन्ताश्चिक्कणा विशदा भारिकाश्च रसाः काञ्चनिकाः ॥ कZ_०२.१२.०२ ॥

Tại các vùng núi đã biết—trong hang, hốc, thung lũng, chỗ trú và các hố đào che giấu—có những tinh chất khoáng rỉ ra với màu sắc giống quả jambu, xoài và quả cọ, nghệ chín, mật mía, hoàng thạch (orpiment), hùng hoàng (realgar), mật ong, chu sa (cinnabar), sen trắng, vẹt hoặc lông đuôi công; nước và thảm thực vật xung quanh cũng có màu tương tự; chúng trơn, trong và nặng—đó là các dịch khoáng chứa vàng.

Sutra 3

अप्सु निष्ठ्यूतास्तैलवद्विसर्पिणः षङ्कमलग्राहिणश्च ताम्ररूप्ययोः शतादुपरि वेद्धारः ॥ कZ_०२.१२.०३ ॥

Khi nhổ vào nước, nếu nó loang ra như dầu và tạo/giữ các hình dạng như vỏ ốc (sankha) hoặc hoa sen, thì đó là chất dùng để “xuyên/khảo nghiệm” (thử quặng), cho ra đồng hoặc bạc vượt quá một trăm (đơn vị).

Sutra 4

तत्प्रतिरूपकमुग्रगन्धरसं शिलाजतु विद्यात् ॥ कZ_०२.१२.०४ ॥

Thứ giống nó nhưng có mùi và vị rất nồng thì nên nhận biết là śilājatu.

Sutra 5

पीतकास्ताम्रकास्ताम्रपीतका वा भूमिप्रस्तरधातवो भिन्ना नीलराजीवन्तो मुद्गमाषकृसरवर्णा वा दधिबिन्दुपिण्डचित्रा हरिद्राहरीतकीपद्मपत्त्रशैवलयकृत्प्लीहानवद्यवर्णा भिन्नाश्चुञ्चुवालुकालेखाबिन्दुस्वस्तिकवन्तः सुगुलिका अर्चिष्मन्तस्ताप्यमाना न भिद्यन्ते बहुफेनधूमाश्च सुवर्णधातवः प्रतीवापार्थास्ताम्ररूप्यवेधनाः ॥ कZ_०२.१२.०५ ॥

Quặng vàng từ đất/đá có thể vàng, màu đồng, hoặc vàng pha đồng; khi bẻ vỡ có thể hiện vệt xanh như sen xanh, hoặc màu như đậu xanh, đậu đen, hay cháo gạo; hoặc lốm đốm như giọt và cục sữa chua; hoặc như nghệ, harītakī, lá sen, tảo, xanh gỉ nhân tạo (verdigris), màu lá lách, hay các sắc màu hoàn hảo. Khi vỡ có thể có vạch, chấm, hạt như cát, thậm chí dấu dạng chữ vạn; trông như viên tròn nhỏ, bóng sáng, nung không nứt; bốc nhiều bọt và khói. Đó là quặng vàng, thích hợp để pha hợp kim và có khả năng “xuyên/khảo nghiệm” đồng và bạc.

Sutra 6

शङ्खकर्पूरस्फटिकनवनीतकपोतपारावतविमलकमयूरग्रीवावर्णाः सस्यकगोमेदकगुडमत्स्यण्डिकावर्णाः कोविदारपद्मपाटलीकलायक्षौमातसीपुष्पवर्णाः ससीसाः साञ्जना विस्रा भिन्नाः श्वेताभाः कृष्णाः कृष्णाभाः श्वेताः सर्वे वा लेखाबिन्दुचित्रा मृदवो ध्मायमाना न स्फुटन्ति बहुफेनधूमाश्च रूप्यधातवः ॥ कZ_०२.१२.०६ ॥

Quặng bạc có màu như vỏ ốc, long não, pha lê, bơ, chim bồ câu, chim cu, sắc trắng trong, hoặc màu cổ công; cũng như màu mù tạt, gomeda, đường thốt nốt (jaggery) hay tinh thể đường; và như màu hoa kovidāra, sen, pāṭalī, đậu Hà Lan, vải lanh, hay hoa lanh. Chúng có thể lẫn chì và chất giống thuốc kẻ mắt (collyrium), có mùi nồng; khi bẻ vỡ trông trắng nhạt, đen, đen pha trắng, hoặc trắng pha đen; trong mọi trường hợp đều lốm đốm vạch và chấm, mềm, và khi thổi/nung không nổ vỡ; bốc nhiều bọt và khói—đó là quặng bạc.

Sutra 7

सर्वधातूनां गौरववृद्धौ सत्त्ववृद्धिः ॥ कZ_०२.१२.०७ ॥

Đối với mọi kim loại/quặng, sự tăng về độ nặng (khối lượng riêng) cho thấy sự tăng về lượng kim loại thu được (sattva).

Sutra 8

तेषामशुद्धा मूढगर्भा वा तीक्ष्णमूत्रक्षरभाविता राजवृक्षवटपीलुगोपित्तरोचनामहिषखरकरभमूत्रलेण्डपिण्डबद्धास्तत्प्रतीवापास्तदवलेपा वा विशुद्धाः स्रवन्ति ॥ कZ_०२.१२.०८ ॥

Quặng/kim loại không tinh khiết, hoặc loại có “lõi đục/bị bít” (mūḍhagarbha), khi được xử lý bằng nước tiểu mạnh và các chất kiềm, rồi vo/buộc thành viên với (các phụ gia như) rājavṛkṣa, vaṭa, pīlu, mật bò, rocanā, cùng nước tiểu và phân của trâu, lừa và lạc đà—dù dùng làm chất trợ dung thêm vào khi nấu chảy (pratīvāpa) hay làm lớp phủ bề mặt (avalepa)—sẽ chảy ra ở dạng đã được tinh luyện.

Sutra 9

यवमाषतिलपलाशपीलुक्षारैर्गोक्षीराजक्षीरैर्वा कदलीवज्रकन्दप्रतीवपो मार्दवकरः ॥ कZ_०२.१२.०९ ॥

Một chất trợ dung thêm vào (pratīvāpa) làm từ tro kiềm của lúa mạch, đậu đen (black-gram), mè, palāśa và pīlu—trộn với sữa bò hoặc sữa dê—và có thêm chuối (kadalī) cùng vajrakanda, tạo ra độ mềm/dễ dát uốn.

Sutra 10

यदपि शतसहस्रधा विभिन्नं भवति मृदु त्रिभिरेव तन्निषेकैः ॥ कZ_०२.१२.१०च्द् ॥

Dù nó có bị tách vỡ thành hàng trăm, hàng nghìn mảnh, nó vẫn trở nên mềm chỉ nhờ ba lần rưới/ngâm (niṣeka) bằng chính hỗn hợp ấy.

Sutra 11

गोदन्तशृङ्गप्रतीवापो मृदुस्तम्भनः ॥ कZ_०२.१२.११ ॥

Một chất trợ dung thêm vào (pratīvāpa) từ răng và sừng bò cho hiệu ứng “làm se/định cứng” (stambhana) nhẹ.

Sutra 12

भारिकः स्निग्धो प्रस्तरधातुर्भूमिभागो वा पिङ्गलो हरितः पाटलो लोहितो वा ताम्रधातुः ॥ कZ_०२.१२.१२ ॥

Quặng/kim loại đồng nặng, trông bóng nhờn và mềm; gặp dưới dạng quặng đá hoặc như một mạch/vệt trong đất; màu có thể là vàng nâu, xanh lục, đỏ nhạt hoặc đỏ.

Sutra 13

काकमोचकः कपोतरोचनावर्णः श्वेतराजिनद्धो वा विस्रः सीसधातुः ॥ कZ_०२.१२.१३ ॥

Quặng/kim loại chì gọi là “kākamocaka”, có màu như rocanā của chim bồ câu hoặc có các vệt trắng; có mùi hôi.

Sutra 14

ऊषरकर्बुरः पक्वलोष्ठवर्णो वा त्रपुधातुः ॥ कZ_०२.१२.१४ ॥

Quặng/kim loại thiếc có vân lốm đốm như đất mặn/kiềm (ūṣara-karbura), hoặc có màu như cục đất chín (pakva-loṣṭha).

Sutra 15

खरुम्बः पाण्डुरोहितः सिन्दुवारपुष्पवर्णो वा तीक्ष्णधातुः ॥ कZ_०२.१२.१५ ॥

Kim loại/quặng “tīkṣṇa” (kim loại sắc/cứng—thường thuộc nhóm sắt/thép) gọi là “kharumba”; có màu đỏ nhạt pha trắng, hoặc màu như hoa sinduvāra.

Sutra 16

काकाण्डभुजपत्त्रवर्णो वा वैकृन्तकधातुः ॥ कZ_०२.१२.१६ ॥

Quặng Vaikṛntaka được nhận biết là có màu như trứng quạ, hoặc như màu lá bhujapattra (lá cây bạch dương).

Sutra 17

अच्छः स्निग्धः सप्रभो घोषवान् शीतस्तीव्रस्तनुरागश्च मणिधातुः ॥ कZ_०२.१२.१७ ॥

Gem-ore is (characterized as) clear, glossy, lustrous, resonant (when struck), cool (to the touch), hard/keen, and having a faint tint.

Sutra 18

धातुसमुत्थं तज्जातकर्मान्तेषु प्रयोजयेत् ॥ कZ_०२.१२.१८ ॥

Materials produced from an ore should be employed in the corresponding industries that arise from that ore.

Sutra 19

कृतभाण्डव्यवहारमेकमुखमत्ययं चान्यत्र कर्तृक्रेतृविक्रेतृऋणां स्थापयेत् ॥ कZ_०२.१२.१९ ॥

He should record transactions in finished goods through a single authorized channel, and register defaults/arrears separately—assigning responsibility among the maker, buyer, seller, and debtor.

Sutra 20

आकरिकमपहरन्तमष्टगुणं दापयेदन्यत्र रत्नेभ्यः ॥ कZ_०२.१२.२० ॥

If a mine-worker/leaseholder steals, he should be made to pay eightfold—except in the case of gems (where a different rule applies).

Sutra 21

स्तेनमनिसृष्टोपजीविनं च बद्धं कर्म कारयेत्दण्डोपकारिणं च ॥ कZ_०२.१२.२१ ॥

A thief and one who lives by an unauthorized occupation should be put in bonds and made to work; likewise, one who is to be punished (or who is liable to penalty) should be compelled into labor.

Sutra 22

व्ययक्रियाभारिकमाअकरं भागेन प्रक्रयेण वा दद्यात् लाघविकमात्मना कारयेत् ॥ कZ_०२.१२.२२ ॥

Mỏ nào tốn kém và nặng về vận hành thì nên giao theo hình thức chia phần (ăn chia) hoặc thu phí cố định; mỏ nào dễ vận hành thì nhà nước nên trực tiếp khai thác.

Sutra 23

लोहाध्यक्षस्ताम्रसीसत्रपुवैकृन्तकारकूटवृत्तकंसताललोहकर्मान्तान् कारयेत् लोहभाण्डव्यवहारं च ॥ कZ_०२.१२.२३ ॥

Quan Giám đốc Kim loại phải điều hành các xưởng cho đồng, chì, thiếc, vaikṛntaka, ārakūṭa, vṛtta-kaṃsa, tāla (hợp kim chuông/đồng thiếc), và sắt; đồng thời quản lý việc buôn bán đồ kim loại.

Sutra 24

लक्षणाध्यक्षश्चतुर्भागताम्रं रूप्यरूपं तीक्ष्णत्रपुसीसाञ्जनानामन्यतममाषबीजयुक्तं कारयेत्पणमर्धपणं पादमष्टभागमिति पादाजीवं ताम्ररूपं माषकमर्धमाषकं काकणीमर्धकाकणीमिति ॥ कZ_०२.१२.२४ ॥

Quan Giám đốc Dấu đúc/Thẩm định phải cho đúc tiền: đồng bạc pha một phần tư đồng; và (các loại khác) làm từ thiếc tốt, chì hoặc añjana (một khoáng/chất phụ gia kim loại), trộn theo chuẩn trọng lượng hạt đo (chuẩn māṣa/āṣa). Mệnh giá phải được dập: paṇa, nửa-paṇa, một phần tư (pāda) và một phần tám (aṣṭabhāga); còn tiền đồng: māṣaka, nửa-māṣaka, kākaṇī và nửa-kākaṇī.

Sutra 25

रूपदर्शकः पणयात्रां व्यावहारिकीं कोशप्रवेश्यां च स्थापयेत् ॥ कZ_०२.१२.२५ ॥

Người kiểm định tiền phải thiết lập hệ thống cho việc lưu thông/xử lý tiền trong giao dịch thông thường, và cho khoản tiền phải nộp vào kho bạc.

Sutra 26

रूपिकमष्टकं शतम् पञ्चकं शतं व्याजीम् पारीक्षिकमष्टभागिकं शतम् पञ्चविंशतिपणमत्ययं च अन्यत्रकर्तृक्रेतृविक्रेतृपरीक्षितृभ्यः ॥ कZ_०२.१२.२६ ॥

Ông sẽ thu: phí «rūpika» theo mức 8 trên 100; khoản «vyājī» theo mức 5 trên 100; phí giám định/xác minh («pārīkṣika») theo mức 1/8 trên 100; và thêm một khoản phụ thu phạt 25 paṇa—trừ các trường hợp do người thợ/nhà sản xuất, người mua, người bán hoặc người kiểm định gây ra.

Sutra 27

खन्यध्यक्षः शङ्खवज्रमणिमुक्ताप्रवालक्षारकर्मान्तान् कारयेत्पणनव्यवहारं च ॥ कZ_०२.१२.२७ ॥

Giám đốc Mỏ phải cho các cơ sở sản xuất/chế biến đối với vỏ ốc, kim cương, đá quý, ngọc trai, san hô và kiềm hoạt động, đồng thời cũng phải quản lý các giao dịch mua bán của chúng.

Sutra 28

लवणाध्यक्षः पाकमुक्तं लवणभागं प्रक्रयं च यथाकालं संगृह्णीयाद्विक्रयाच्च मूल्यं रूपं व्याजीं च ॥ कZ_०२.१२.२८ ॥

Giám đốc Muối phải thu, đúng thời điểm, phần muối (phần nộp cho nhà nước) và khoản giá mua/tiền ứng (prakraya) đối với muối được xuất kho để chế biến; và từ việc bán hàng, ông ta phải thu giá bán kèm theo phí ‘rūpa’ và khoản thu ‘vyājī’.

Sutra 29

आगन्तुलवणं षड्भागं दद्यात् ॥ कZ_०२.१२.२९ ॥

Muối đưa vào từ bên ngoài phải nộp một phần sáu.

Sutra 30

दत्तभागविभागस्य विक्रयः पञ्चकं शतं व्याजीं रूपं रूपिकं च ॥ कZ_०२.१२.३० ॥

Khi bán muối (hoặc phần muối được phân bổ) sau khi đã chia các phần được cấp, phải thu khoản ‘vyājī’ năm trên một trăm, cùng với các khoản phí ‘rūpa’ và ‘rūpika’.

Sutra 31

क्रेता शुल्कं राजपण्यच्छेदानुरूपं च वैधरणं दद्यात् अन्यत्र क्रेता षट्छतमत्ययं च ॥ कZ_०२.१२.३१ ॥

Người mua phải nộp thuế (śulka) và khoản phí ‘vaidharaṇa’ phù hợp với phân loại/tiêu chuẩn chính thức đối với hàng hóa của nhà vua; nếu không, người mua còn bị phạt thêm sáu trăm (paṇas).

Sutra 32

विलवणमुत्तमं दण्डं दद्यादनिषृष्टोपजीवी चान्यत्र वानप्रस्थेभ्यः ॥ कZ_०२.१२.३२ ॥

Người buôn bán muối không được phép phải nộp mức phạt cao nhất; tương tự, người sống bằng phương thức không được cho phép cũng vậy—trừ trường hợp những người ở rừng (vānaprastha).

Sutra 33

श्रोत्रियास्तपस्विनो विष्टयश्च भक्तलवणं हरेयुः ॥ कZ_०२.१२.३३ ॥

Các học giả Veda (śrotriya), các ẩn tu, và những người bị lao dịch bắt buộc (viṣṭi) sẽ được cấp khẩu phần và muối (bhakta-lavaṇa).

Sutra 34

अतोऽन्यो लवणक्षारवर्गः शुल्कं दद्यात् ॥ कZ_०२.१२.३४ ॥

Vì vậy, mọi loại muối và các sản phẩm kiềm (kṣāra) khác đều phải nộp thuế quan (śulka).

Sutra 35

एवं मूल्यं च भागं च व्याजीं परिघमत्ययम् ॥ कZ_०२.१२.३५अब् ॥

Như vậy, cần áp dụng: giá, phần phải nộp, khoản thu ‘vyājī’, phí ‘parigha’, và các hình phạt.

Sutra 36

एवं सर्वेषु पण्येषु स्थापयेन्मुखसंग्रहम् ॥ कZ_०२.१२.३६च्द् ॥

Cũng theo cách ấy, đối với mọi loại hàng hóa, ông phải thiết lập việc “thu nhận ở tuyến đầu” — các điểm tiếp nhận/thu gom được chỉ định để nhận hàng và hạch toán.

Sutra 37

पृथिवी कोशदण्डाभ्यां प्राप्यते कोशभूषणा ॥ कZ_०२.१२.३७च्द् ॥

Lãnh thổ (pṛthivī) được giành nhờ kho tàng và quyền lực cưỡng chế; và chính lãnh thổ ấy lại trở thành một “đồ trang sức” — sự gia tăng — của kho tàng.