Adhyaya 256
जयद्रथ-निग्रहः — Jayadratha Restrained, Shamed, and Released
Upa-parva: Draupadī-parikleśa–Jayadratha-nigraha (Episode of Jayadratha’s humiliation and release)
Vaiśaṃpāyana narrates Jayadratha’s attempt to flee upon seeing the armed brothers. Bhīmasena dismounts, seizes Jayadratha by the hair, and forcefully subdues him—striking and pinning him when he tries to rise. Arjuna (Phalguna) restrains Bhīma’s anger, recalling the earlier context involving Duḥśalā and the Kaurava connection. Bhīma argues that Jayadratha’s misconduct toward Draupadī warrants severe penalty, then imposes a conditional reprieve: Jayadratha must publicly declare himself a servant (dāsa) of the Pāṇḍavas in assemblies, as the ‘rule’ of one defeated in combat. Jayadratha, weakened, agrees. The brothers bind him, place him on a chariot, and present him to Yudhiṣṭhira at the hermitage. Yudhiṣṭhira orders release; Bhīma instructs that Draupadī be informed of Jayadratha’s imposed servitude-status. Draupadī, looking to Yudhiṣṭhira, concurs that he be freed after the humiliation. Jayadratha, released, pays respects to Yudhiṣṭhira and the sages. Yudhiṣṭhira admonishes him against repeating such conduct and sends him away with his forces intact. Jayadratha departs ashamed toward Gaṅgādvāra, undertakes severe tapas to Rudra (Śiva), receives a boon: he may check the Pāṇḍavas in battle except Arjuna, who is protected by Kṛṣṇa; Jayadratha then returns home while the Pāṇḍavas remain in Kāmyaka.
Chapter Arc: कर्ण, दिग्विजय और वैभव-प्रदर्शन के उन्माद में, दुर्योधन से कहता है कि आज पृथ्वी उसके लिए ‘निःसपत्ना’ हो गई है—अब वह इन्द्र की भाँति निष्कण्टक राज्य करे। → कर्ण दुर्योधन को केवल शासन नहीं, यश-स्थापन का मार्ग दिखाता है: वेदपारग ऋत्विजों को बुलाकर शास्त्रोक्त विधि से महायज्ञ आरम्भ हो; अन्न-पान, सामग्री, गुण-समृद्धि और दान-दक्षिणा में कोई कमी न रहे। यह यज्ञ धर्म-आवरण में सत्ता का घोष बनता जाता है। → कर्ण की प्रेरणा पर दुर्योधन ‘राजसूय’ जैसे क्रतुश्रेष्ठ यज्ञ को ‘समाप्त-वर-दक्षिण’ करने का संकल्प करता है—यानी दान-दक्षिणा की पूर्णता से अपनी सार्वभौमता और प्रतिष्ठा को मुहर लगाना। → दुर्योधन पुरोहित को बुलाकर यज्ञ-समारम्भ की औपचारिक व्यवस्था करता है; ऋत्विजों को यथाशास्त्र कर्म करने का आदेश होता है और यज्ञभूमि/मण्डप की तैयारी (भूमि जोतना, संस्कार, सुरक्षा) नियमानुसार आगे बढ़ती है। → यज्ञ का आरम्भ तो हो जाता है, पर यह वैभव-यज्ञ किसके प्रति चुनौती है—और क्या यह पाण्डवों के वनवास-काल में अपमान/प्रतिस्पर्धा की अग्नि को और भड़काएगा?
Shlokas
Verse 1
#:2:.7 #:ड-. () हि २ 7 पजञ्चपज्चाशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: कर्ण और पुरोहितकी 3 धनकी वैष्णवयज्ञके वैशम्पायन उवाच जित्वा तु पृथिवीं राजन् सूतपुत्रो जनाधिप । अब्रवीत् परवीरघ्नो दुर्योधनमिदं वच:
وَیشَمپایَن نے کہا—اے راجا جنمیجَے! تمام زمین فتح کرنے کے بعد، دشمن بہادروں کا قاتل، سوت پُتر کرن نے دُریودھن سے یہ بات کہی۔
Verse 2
कर्ण उवाच दुर्योधन निबोधेदं यत् त्वां वक्ष्यामि कौरव । श्रुत्वा वाचं तथा सर्व कर्तुमर्हस्थरिंदम
کرن نے کہا—اے دُریودھن، اے کورو! جو بات میں تم سے کہنے والا ہوں اسے سمجھ لو۔ اے دشمنوں کو دبانے والے! میری بات سن کر اسی کے مطابق سب کچھ انجام دو۔
Verse 3
तवाद्य पृथिवी वीर नि:ःसपत्ना नृपोत्तम | तां पालय यथा शक्रो हतशत्रुर्महामना:
اے بہادر، اے بہترین بادشاہ! آج زمین تمہارے لیے بےمدّعی ہو گئی ہے۔ پس تم اس کی نگہبانی کرو، جیسے عظیم دل شکر (اندرا) دشمنوں کو مار کر جہانوں کی حفاظت کرتا ہے—اسی طرح تم بھی اس راج کی پاسبانی کرو۔
Verse 4
वैशम्पायन उवाच एवमुक्तस्तु कर्णेन कर्ण राजाब्रवीत् पुन: । न किंचिद् दुर्लभं तस्य यस्य त्वं पुरुषर्षभ
وَیشَمپایَن نے کہا—جب کرن نے یوں کہا تو راجا دُریودھن نے پھر کہا: “اے مردوں کے سردار! جس کی پشت پر تم ہو، اس کے لیے کچھ بھی دشوار نہیں۔”
Verse 5
सहायद्नचानुरक्तश्न मदर्थ च समुद्यत: । अभिप्रायस्तु मे कश्चित् तं वै शूणु यथातथम्
“تم میرے مددگار ہو، مجھ سے محبت رکھتے ہو، اور میرے فائدے کے لیے ہمیشہ آمادہ رہتے ہو۔ میرا ایک ارادہ ہے—اسے جوں کا توں سن لو۔”
Verse 6
राजसूयं पाण्डवस्य दृष्टवा क्रतुवरं महत् । मम स्पृहा समुत्पन्ना तां सम्पादय सूतज
پانڈو کے بیٹے کے اُس عظیم اور برترین کرتو—راجسوئے یَجْن—کو دیکھ کر میرے دل میں بھی ایسی ہی آرزو جاگ اٹھی ہے۔ اے سوت پُتر، اے سوتنندن! میری اس خواہش کو پورا کر۔
Verse 7
एवमुक्तस्तत: कर्णो राजानमिदमत्रवीत् । तवाद्य पृथिवीपाला वश्या: सर्वे नृपोत्तम
یوں کہے جانے پر کرن نے راجا سے کہا—“اے نرپ شریشٹھ! آج زمین کے سب حکمران تمہارے تابع ہیں۔”
Verse 8
आहूयन्तां द्विजवरा: सम्भाराश्न यथाविधि । सम्श्रियन्तां कुरुश्रेष्ठ यज्ञोपकरणानि च
بہترین دِوِجوں کو بلایا جائے اور قاعدے کے مطابق یَجْن کا سامان جمع کیا جائے۔ اے کُروؤں میں برتر! یَجْن کے آلات و اسباب بھی حسبِ دستور مہیا کیے جائیں۔
Verse 9
ऋत्विजश्न समाहूता यथोक्ता वेदपारगा: । क्रियां कुर्वन्तु ते राजन् यथाशास्त्रमरिंदम,“शत्रुदमन नरेश! तुम्हारे द्वारा आमन्त्रित शास्त्रोक्त योग्यतासे सम्पन्न वेदज्ञ ऋत्विक् विधिके अनुसार सब कार्य करें
اے ارِندم راجن! تمہارے بلائے ہوئے، ویدوں کے پارنگت رِتوِج شاستر کے مطابق تمام اعمال انجام دیں۔
Verse 10
बद्धन्नपानसंयुक्त: सुसमृद्धगुणान्वित: । प्रवर्ततां महायज्ञस्तवापि भरतर्षभ,“भरतश्रेष्ठ! तुम्हारा महायज्ञ भी प्रचुर अन्नपानकी सामग्रीसे युक्त और अत्यन्त समृद्धिशाली गुणोंसे सम्पन्न हो”
اے بھرتوں کے سَرشٹھ! تمہارا یہ مہایَجْن بھی فراواں اَنّ و پان کے سامان سے آراستہ ہو، اور کامل و خوشحال اوصاف سے مزین ہو کر بخوبی جاری ہو۔
Verse 11
एवमुक्तस्तु कर्णेन धार्तराष्ट्रो विशाम्पते । पुरोहितं समानाय्य वचन चेदमब्रवीत्
کرن کے اس طرح کہنے پر، اے رعایا کے سردار، دھرتراشٹر کے بیٹے دریو دھن نے اپنے پُروہت کو بلا کر یہ بات کہی— “اے برہمن! میرے لیے کرتوؤں میں برتر راجسوئے یَجْن کو مناسب طریقے سے، مقررہ ترتیب اور ودھی کے مطابق، عمدہ دکشناؤں کے ساتھ ادا کراؤ۔”
Verse 12
राजसूयं क्रतुश्रेष्ठं समाप्तवरदक्षिणम् । आहर त्वं मम कृते यथान्यायं यथाक्रमम्
“کرتوؤں میں برتر راجسوئے—عمدہ دکشناؤں سے مکمل—میرے لیے انجام دو؛ اسے یथان्याय، یथاکرم اور قاعدے کے مطابق ادا کرو۔”
Verse 13
स एवमुक्तो नृपतिमुवाच द्विजसत्तम: । (ब्राह्मणै:ः सहितो राजन् ये तत्रासन् समागता: ।) न स शक््य: क्रतुश्रेष्ठो जीवमाने युधिष्ठिरे
یوں کہے جانے پر، دو بار جنم لینے والوں میں افضل نے، وہاں جمع برہمنوں کے ساتھ، بادشاہ سے کہا— “اے راجن! یدھشٹھِر کے زندہ رہتے وہ کرتوؤں میں برتر یَجْن انجام نہیں دیا جا سکتا۔”
Verse 14
आहर्तु कौरवश्रेष्ठ कुले तव नृपोत्तम । दीर्घायुर्जीवति च ते धृतराष्ट्र: पिता नृप
ویشَمپاین نے کہا— “اے کوروؤں میں برتر، اے بادشاہوں میں افضل! اسے یہاں لے آؤ؛ کیونکہ، اے راجا، تمہارے خاندان میں تمہارا دراز عمر باپ دھرتراشٹر ابھی زندہ ہے۔”
Verse 15
अतश्वापि विरुद्धस्ते क्रतुरेष नृपोत्तम । नरेश्वर! राजाके इस प्रकार आदेश देनेपर विप्रवर पुरोहितने वहाँ आये हुए अन्य ब्राह्मणोंके साथ इस प्रकार उत्तर दिया।--“कौरवश्रेष्ठ! नृपशिरोमणे! राजा युधिष्ठिरके जीते आपके कुलमें इस उत्तम क्रतु राजसूयका अनुष्ठान नहीं किया जा सकता। महाराज! अभी आपके दीर्घायु पिता धृतराष्ट्र भी जीवित हैं
ویشَمپاین نے کہا— “اسی لیے بھی، اے نرپوتّم، یہ کرتو تمہاری موجودہ حالت کے خلاف ہے۔ جب بادشاہ نے ایسا حکم دیا تو برہمنوں میں افضل پُروہت نے، وہاں آئے ہوئے دوسرے برہمنوں کے ساتھ، یوں جواب دیا— ‘اے کوروؤں میں برتر، اے حکمرانوں کے تاج کے نگینے! جب تک راجا یدھشٹھِر زندہ ہے، تمہارے خاندان میں یہ کرتوؤں میں برتر راجسوئے انجام نہیں دیا جا سکتا۔ پھر، مہاراج، تمہارا دراز عمر باپ دھرتراشٹر بھی ابھی زندہ ہے؛ اس سبب سے بھی یہ یَجْن تمہارے لیے موزوں نہیں۔ تاہم، اے प्रभو، راجسوئے کے ہم پایہ ایک اور عظیم سَتر یَجْن موجود ہے۔’”
Verse 16
तेन त्वं यज राजेन्द्र शुणु चेद॑ं वचो मम । य इमे पृथिवीपाला: करदास्तव पार्थिव
وَیشَمپایَن نے کہا—پس اے راجندر! اسی کے ذریعے یَجْن کرو اور میری یہ بات سنو۔ اے زمین کے مالک! جو حکمران تمہیں خراج دیتے ہیں، اے نَرپَشریشٹھ! انہیں حکم دو۔
Verse 17
ते करान् सम्प्रयच्छन्तु सुवर्ण च कृताकृतम् । तेन ते क्रियतामद्य लाड़लं नृपसत्तम
وہ تمہیں خراج کے طور پر سونا پیش کریں—گھڑا ہوا بھی اور کچا بھی۔ اے نَرپَسَتّم! اسی سونے سے آج ہی ایک ہل بنواؤ۔
Verse 18
यज्ञवाटस्थ ते भूमि: कृष्यतां तेन भारत । तत्र यज्ञो नृपश्रेष्ठ प्रभूतान्न: सुसंस्कृत:
اے بھارت! تمہارے یَجْن-واٹ کے اندر کی زمین اسی ہل سے جوتی جائے۔ اے نرپ شریشٹھ! تب وہاں خوب تیار کیا ہوا، وافر اور سنسکرت اَنّ سے بھرپور یَجْن ادا ہو سکے گا۔
Verse 19
एष ते वैष्णवो नाम यज्ञ: सत्पुरुषोचित:
یہ ‘وَیشْنَو’ نام کا یَجْن ہے—جو سَتْپُرُشوں کے لائق ہے۔
Verse 20
एतेन नेष्टवान् कश्रिदृते विष्णुं पुरातनम् । राजसूयं क्रतुश्रेष्ठ स्पर्धत्येष महाक्रतु:
قدیم بھگوان وِشنو کے سوا کسی نے یہ یَجْن کبھی ادا نہیں کیا۔ یہ مہاکرتُو، کرتُو-شریشٹھ راجسوئے کے برابر ٹکر لیتا ہے۔
Verse 21
अस्माकं रोचते चैव श्रेयश्ष॒ तव भारत । निर्विघ्नश्च भवत्येष सफला स्यात् स्पृहा तव
اے بھارت! ہمیں تو یہی یَجْن پسند ہے اور یہی تمہارے لیے خیر و فلاح کا سبب ہوگا۔ یہ یَجْن بے رکاوٹ پورا ہو جاتا ہے؛ اس لیے یَجْن کے بارے میں تمہاری یہ آرزو بھی اسی سے کامیاب ہوگی۔
Verse 22
(तस्मादेष महाबाहो तव यज्ञ: प्रवर्तताम् ।) एवमुक्तस्तु तैरविंप्रैर्धार्तराष्ट्री महीपति: । कर्ण च सौबल चैव क्रातृश्वैवेदमब्रवीत्
پس، اے مہاباہو! تمہارا یہ یَجْن شروع ہونا چاہیے۔ اُن برہمنوں کے یوں کہنے پر دھرتراشٹر کا بیٹا بادشاہ (دُریودھن) نے کرن، سَوبَل (شکُنی) اور اپنے بھائیوں سے اس طرح کہا—
Verse 23
रोचते मे वच:ः कृत्स्नं ब्राह्मणानां न संशय: । रोचते यदि युष्माकं तस्मात् प्रब्रूत मा चिरम्
اے عزیزو! ان برہمنوں کی ساری باتیں مجھے پوری طرح پسند ہیں—اس میں کوئی شک نہیں۔ اگر تمہیں بھی یہ بات پسند ہو تو دیر کیے بغیر اپنی رائے ظاہر کرو۔
Verse 24
एवमुक्तास्तु ते सर्वे तथेत्यूचुर्नराधिपम् । संदिदेश ततो राजा व्यापारस्थान् यथाक्रमम्
یوں کہے جانے پر اُن سب نے بادشاہ سے ‘تھاستُو’ کہہ کر اس کی بات مان لی۔ پھر بادشاہ نے کام کی جگہوں پر موجود لوگوں کو ترتیب کے ساتھ اُن کے اپنے اپنے کاموں پر مقرر کرنے کا حکم دیا۔
Verse 25
हलस्य करणे चापि व्यादिष्टा: सर्वशिल्पिन: । यथोक्तं च नृपश्रेष्ठ कृतं सर्व यथाक्रमम्
ہل بنانے کے لیے بھی تمام کاریگروں کو مقرر کیا گیا۔ اے نیک ترین بادشاہ! جیسا کہا گیا تھا، ویسا ہی سب کچھ ترتیب کے ساتھ انجام پایا۔
Verse 183
प्रवर्ततां यथान्यायं सर्वतो हरनिवारित: । “भारत! उसी हलसे आपके यज्ञमण्डपकी भूमि जोती जाय। नृपश्रेष्ठ) उस जोती हुई भूमिमें ही उत्तम संस्कारसे सम्पन्न
وَیشَمپایَن نے کہا—یہ یَجْیَہ شریعتِ دھرم کے مطابق ہی جاری ہو، اور ہر سمت سے (یَجْیَہ کے لیے مقرر چیزوں کی) ہڑپ اور چھین جھپٹ روکی رہے۔ اے بھارت! اسی ہل سے تمہارے یَجْیَہ-منڈپ کی زمین جوتی جائے؛ اور اے نرپ شریشٹھ! اسی جوتی ہوئی زمین پر مناسب سنسکاروں سے مُقدَّس، وافر اَنّ و پَیالہ سے آراستہ، اور سب کے لیے کھلا ہوا یَجْیَہ یَتھا وِدھی شروع کیا جائے۔
Verse 254
इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत घोषयात्रापर्वमें कर्णदिग्विजयसम्बन्धी दो सौ चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ
یوں شری مہابھارت کے ون پرَو کے تحت، غوش یاترا کے ضمن میں، کرن کی دِگْوِجَے سے متعلق دو سو چون (۲۵۴) واں باب اختتام کو پہنچا۔
Verse 255
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि घोषयात्रापर्वणि दुर्योधनयज्ञसमारम्भे पञ्चपञ्चाशदधिकद्वधिशततमो<ध्याय:
اِتی شری مہابھارت کے ون پرَو میں، غوش یاترا کے ضمن میں، دُریودھن کے یَجْیَہ کے آغاز سے متعلق دو سو پچپن (۲۵۵) واں باب۔
Frequently Asked Questions
Whether righteous retaliation should proceed to maximum harm once the offender is helpless, or whether dharma requires restraint, conditional accountability, and measured punishment after victory.
Power is ethically valid only when governed by self-control: victory should culminate in deterrence and reform-oriented censure rather than uncontrolled escalation, aligning force with rāja-dharma.
No explicit phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is causal and ethical—explaining how humiliation, mercy, and subsequent tapas produce future constraints (the boon’s exception regarding Arjuna).