Adhyaya 21: The Disruption of Dakṣa’s Sacrifice, the Hari–Hara Conflict, and the Establishment of Rudra’s Sacrificial Share

Verse 1

महातपा उवाच । पूर्वं प्रजापतिर्देवः सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयामास धर्मात्मा यदा ता नाध्यगच्छत ॥ २१.२ ॥

Sinabi ni Mahātapā: Noong una, nang ang banal na Prajāpati ay nagnanais lumikha ng sari-saring nilalang ngunit hindi niya maipalitaw ang mga iyon, ang matuwid ang loob na iyon ay nagmuni-muni nang malalim.

Verse 2

तदाऽस्य कोपात्संजज्ञे स च रुद्रः प्रतापवान् । रोदनात्तस्य रुद्रत्वं संजातं परमेष्ठिनः ॥ २१.३ ॥

Noon, mula sa kanyang poot ay sumilang si Rudra, na nagliliwanag sa kapangyarihan. Dahil sa kanyang pag-iyak (rodana), nabuo para sa kanya ang pangalan at kalagayang “Rudra,” na iniluwal ni Parameṣṭhin, ang kataas-taasang pinagmulan.

Verse 3

तस्य ब्रह्मा शुभां कन्यां भार्यार्थं मूर्त्तिसम्भवाम् । गौरी नाम्ना स्वयं देवी भारती तां ददौ पिता ॥ २१.४ ॥

Para sa kanya, si Brahmā bilang ama ay nagkaloob ng isang banal na dalaga—isinilang mula kay Mūrti—upang maging asawa. Ang diyosang iyon mismo, na nagngangalang Gaurī, ay ibinigay ng kanyang ama na si Bhāratī.

Verse 4

रुद्रायामितदेहाय स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः । स तां लब्ध्वा वरारोहां मुदा परमया युतः ॥ २१.५ ॥

Si Prajāpati Brahmā mismo ang nagkaloob sa kanya kay Rudra na may anyong di-masukat. Nang makamtan niya ang marangal at magandang may hubog na babae, napuspos siya ng pinakadakilang kagalakan.

Verse 5

सर्गकालेषु तं ब्रह्मा तपसा प्रत्युवाच ह । रुद्र प्रजाः सृजस्वेति पौनःपुन्येन चोदितः । असमर्थोऽहमिति जले निमज्जत महाबलः ॥ २१.६ ॥

Sa mga panahon ng paglikha, kinausap siya ni Brahmā sa pamamagitan ng kapangyarihan ng tapas. Paulit-ulit siyang hinimok: “O Rudra, lumikha ka ng mga nilalang,” ngunit ang makapangyarihan ay nagsabi, “Hindi ako may kakayahan,” at lumubog sa mga tubig.

Verse 6

तपोऽर्थित्वं तपोहीनः स्रष्टुं शक्नोति न प्रजाः । एवं चिन्त्य जले मग्नस्ततो रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.७ ॥

Ang sinumang salat sa disiplina ng tapas, kahit naghahangad ng bunga ng pag-austeridad, ay hindi makalilikha ng mga nilalang. Sa pagninilay na gayon, ang makapangyarihang Rudra ay lumubog sa tubig.

Verse 7

तस्मिन् निमग्ने देवेशे तां ब्रह्मा कन्यकां पुनः । अन्तःशरीरगां कृत्वा गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८ ॥

Nang ang Panginoon ng mga diyos ay lumubog sa gayong kalagayan, muling pinapasok ni Brahmā ang dalaga sa loob ng kanyang katawan, at ginawa siyang si Gaurī na lubhang maningning.

Verse 8

पुनः सिसृक्षुर्भगवानसृजत् सप्त मानसान् । दक्षं च तेषामारभ्य प्रजाः सम्यग्व्यवर्धिताः ॥ २१.९ ॥

Pagkaraan, sa pagnanais na lumikha muli, ang Mapalad na Panginoon ay lumikha ng pitong isinilang-sa-isip. Simula kay Dakṣa sa kanila, ang mga nilalang ay dumami nang wasto at ayon sa kaayusan.

Verse 9

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥ २१.१० ॥

Doon, ang lahat ng mga diyos—kasama si Indra—ay inilalarawan bilang mga anak ni Dakṣāyaṇī: ang walong Vasu, ang mga Rudra, ang mga Āditya, at gayundin ang mga Marut.

Verse 10

सा अपि दक्षाय सुष्रोणी गौरी दत्ताथ ब्रह्मणा । दुहितृत्वे पुरा या हि रुद्रेणोढा महात्मना ॥ २१.११ ॥

Siya rin—si Gaurī, ang may marikit na balakang—ay ipinagkaloob noon ni Brahmā kay Dakṣa bilang anak na babae; siya yaong noong unang panahon, sa kalagayang anak, ay naikasal kay Rudra na dakilang kaluluwa.

Verse 11

सा च दाक्षायणी देवी पुनर्भूता नृपोत्तम । ततो दक्षः प्रहृष्टात्मा दौहित्रान् स्वान् स वृद्धिकृत् । दृष्ट्वा यज्ञम् अथारेभे प्रीणनाय प्रजापतिः ॥ २१.१२ ॥

At ang diyosang si Dakṣāyaṇī ay muling isinilang, O pinakamainam sa mga hari. Pagkaraan, si Dakṣa, na nagalak ang loob, nang makita ang sarili niyang mga apo at maging tagapagpalago ng kanilang pagdami, ay nagsimula ng isang yajña, ang Prajāpati na nagnanais magbigay-kasiyahan.

Verse 12

तत्र ब्रह्मसुताः सर्वे मरीच्यादय एव च । चक्रुरार्त्त्विज्यकं कर्म स्वे स्वे मार्गे व्यवस्थिताः ॥ २१.१३ ॥

Doon, ang lahat ng mga anak ni Brahmā—si Marīci at ang iba pa—ay nagsagawa ng mga tungkuling pari (ṛtvij) sa yajña, na ang bawat isa’y nakatatag sa kani-kaniyang landas at disiplina ng ritwal.

Verse 13

ब्रह्मा स्वयं मरीच्यस्तु बभूव अन्ये तथापरे । अत्रिस्तु यज्ञकर्मस्थ आग्नीध्रस्त्वङ्गिरा भवत् ॥ २१.१४ ॥

Naroon si Brahmā mismo; naroon din si Marīci at ang iba pang mararangal. Si Atri ay nakatuon sa mga gawain ng yajña, at si Aṅgiras ang naging Āgnīdhra, tagapag-ingat ng banal na apoy.

Verse 14

होता पुलस्त्यस्त्वभवदुद्गाता पुलहोऽभवत् । क्रतौ क्रतुस् तु प्रस्तोता तदा यज्ञे महातपाः ॥ २१.१५ ॥

Si Pulastya ang nagsilbing Hotṛ, ang paring tumatawag sa pamamagitan ng mga mantra; si Pulaha ang naging Udgātṛ, ang mang-aawit ng Sāma. Sa paghahandog na iyon, si Kratu ang naging Prastotṛ, ang paunang mang-aawit; at ang mga dakilang asceta ang naglingkod sa ritwal.

Verse 15

प्रतिहर्ता प्रचेतास्तु तस्मिन् क्रतुवरे बभौ । सुब्रह्मण्यो वसिष्ठस्तु सनकाद्याः सभासदः । तत्र याज्यः स्वयं ब्रह्मा स च इज्यस्तु पूज्यते ॥ २१.१६ ॥

Sa dakilang ritong paghahandog na iyon, si Pracetas ay lumitaw bilang pari na tumutugon sa panawagang pang-ritwal. Si Vasiṣṭha ang nagsilbing paring Subrahmaṇya, at sina Sanaka at iba pa ay naroon bilang mga kasapi ng kapulungan. Doon, si Brahmā mismo ang diyos na pinag-aalayan ng handog; at siya, bilang karapat-dapat sambahin, ay pinarangalan ayon sa batas ng ritwal.

Verse 16

पूज्या दक्षस्य दौहित्रा रुद्रादित्या ङ्गिरादयः । प्रत्यक्शपितरस्ते हि तैः प्रीतैः प्रीयते जगत् ॥ २१.१७ ॥

Karapat-dapat parangalan ang mga apo ni Dakṣa—ang mga Rudra, mga Āditya, mga Aṅgirasa, at iba pa. Sapagkat sila nga ang mga hayag na ninuno; kapag sila’y nalulugod, ang sanlibutan ay nalulugod din dahil dito.

Verse 17

तत्र भागार्थिनो देवा आदित्या वसवस्तथा । विश्वेदेवाः सपितरो गन्धर्वाद्या मरुद्गणाः ॥ २१.१८ ॥

Doon, nagtipon ang mga diyos na naghahangad ng kani-kanilang bahagi sa yajña—ang mga Āditya at gayundin ang mga Vasu; ang mga Viśvedevar kasama ang mga Pitṛ (mga ninuno); pati ang mga Gandharva at iba pang tulad nila, at ang mga pangkat ng Marut.

Verse 18

जग्रिहुर्यज्ञभागान् स्वान् यावत् ते हविषोर्पितान् । तावत्कालं जलात् सद्य उत्तस्थौ ब्रह्मणः पुनः ॥ २१.१९ ॥

Tinanggap nila ang kani-kanilang bahagi ng yajña habang inihahandog ang mga oblation. Sa panahong iyon, si Brahmā ay agad na muling bumangon mula sa tubig.

Verse 19

रुद्रः कोपोद्भवो यस्तु पूर्वं मग्नो महाजले । स सहस्रार्कसंकाशो निष्चक्राम जलात् ततः ॥ २१.२० ॥

Si Rudra—na sumibol mula sa poot—ay dating nalubog sa dakilang karagatan. Pagkaraan, nagningning na parang sanlibong araw, siya’y lumitaw mula sa tubig.

Verse 20

सर्वज्ञाणमयो देवः सर्वदेवमयोऽमलः । प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य जगतस्तपसा बभौ ॥ २१.२१ ॥

Ang Diyos na lubos na nakaaalam, binubuo ng lahat ng kaalaman, sumasaklaw sa lahat ng mga diyos at walang dungis, ay nagningning sa kapangyarihan ng tapa, na tuwirang tumatanaw sa buong daigdig.

Verse 21

तस्मिंस्तु काले पञ्चानां जातः सर्गो नरोत्तम । दिव्यानां पृथिवीस्थानां चतुर्णामरजातिनाम् ॥ २१.२२ ॥

Noong panahong iyon, O pinakamainam sa mga tao, sumibol ang paglikha (sarga) na lima: ang mga banal na nilalang, ang mga nananahan sa lupa, at ang apat na pangkat na kabilang sa lahi/uri na ‘Ara’.

Verse 22

रौद्रसर्गस्य सम्भूतिस्तदा सद्योऽपि जायते । इदानीं रुद्रसर्गं त्वं शृणु पार्थिवसत्तम ॥ २१.२३ ॥

Ang paglitaw ng paglikhang Raudra (Raudra-sarga) ay naganap noon, maging kaagad. Ngayon, O pinakadakila sa mga haring makalupa, pakinggan mo ang salaysay ng paglikhang Rudra (Rudra-sarga).

Verse 23

दशवर्षसहस्राणि तपश्चीर्त्वा महज्जले । प्रतिबुद्धो यदा रुद्रस्तदा चोर्वीं सकाननाम् । दृष्ट्वा सस्यवतीं रम्यां मनुष्यपशुसंकुलाम् ॥ २१.२४ ॥

Matapos magsagawa ng tapa sa loob ng sampung libong taon sa dakilang tubig, nang magising si Rudra, nakita niya ang lupa—kasama ang mga gubat—na luntian sa mga pananim, marikit, at punô ng mga tao at mga hayop.

Verse 24

शुश्राव च तदा शब्दानृत्विजां दक्षसद्मनि । आश्रमे यज्ञिनां चोच्चैर्योगस्थैरिति कीर्तितम् ॥ २१.२५ ॥

Pagkaraan, narinig niya ang mga tinig ng mga pari ng paghahandog (ṛtvij) sa tahanan ni Dakṣa; at sa ashram ng mga nagsasagawa ng yajña, ito’y ipinahayag nang malakas ng mga nananatili sa kapanatagan ng yoga.

Verse 25

ततः श्रुत्वा महातेजाः सर्वज्ञः परमेश्वरः । चुकोप सुभृशं देवो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.२६ ॥

Pagkarinig sa mga salitang iyon, ang lubhang maningning—ang lubos na nakaaalam, ang Kataas-taasang Panginoon—ay nag-alab sa matinding galit; at sinabi ng Diyos ang pahayag na ito.

Verse 26

अहं पूर्वं तु कविना सृष्टः सर्वात्मना विभुः । प्रजाः सृजस्वेति तदा वाक्यमेतत् तथोक्तवान् ॥ २१.२७ ॥

“Noon, ako—ang Panginoong sumasaklaw sa lahat—ay nilikha ng Pantas (ang Makata-Lumikha) sa kabuuan ng kanyang pagkatao; at noon din ay sinabi niya ang utos na ito: ‘Likhain mo ang mga nilalang na may buhay.’”

Verse 27

इदानीं केन तत्कर्म कृतं सृष्ट्यादिवर्णनम् । एवमुक्त्वा भृशं कोपान्ननाद परमेश्वरः ॥ २१.२८ ॥

“Ngayon, sino ang gumawa ng gawang iyon—ang salaysay na naglalarawan ng paglikha at pasimula (ng sansinukob)?” Pagkasabi nito, ang Kataas-taasang Panginoon, dahil sa matinding galit, ay umungal.

Verse 28

तस्य नानदतो ज्वालाः श्रोत्रेभ्यो निर्ययुस्तदा । तत्र भूतानि वेतालाः उच्छ्रुष्माः प्रेतपूतनाः ॥ २१.२९ ॥

Sa kanyang pag-ungal, sumiklab ang mga liyab mula sa kanyang mga tainga. Doon ay lumitaw ang mga nilalang gaya ng bhūta at vetāla, kasama ang ucchruṣmā, preta, at pūtanā.

Verse 29

कूष्माण्डा यातुधानाश्च सर्वे प्रज्वलिताननाः । उत्तस्थुः कोटिशस्तत्र नानाप्रहरणावृताः ॥ २१.३० ॥

Doon, ang mga kūṣmāṇḍa at mga yātudhāna—pawang may nagliliyab na mukha—ay nagsitindig sa sampu-sampung milyon, na may dala-dalang sari-saring sandata.

Verse 30

ते दृिष्ट्वा भूतसङ्घाता विविधायुधपाणयः । ससर्ज वेदविद्याङ्गं रथं परमशोभनम् ॥ २१.३१ ॥

Nang makita niya ang nagkakatipong mga pangkat ng nilalang na may hawak na sari-saring sandata, nilikha niya ang isang lubhang maringal na karwaheng nilapatan ng kaalamang Veda at ng mga sangay nitong pantulong na disiplina.

Verse 31

तस्मिन्नृगादयस्त्वश्वास्त्रितत्त्वं च त्रिवेणुकम् । त्रिपूजकं त्रिषवणं धर्माक्षं मारुतध्वनिम् ॥ २१.३२ ॥

Doon ay naroroon ang mga banal na pagtukoy gaya ng Ṛga at iba pa; gayundin ang Aśvāstri; ang tri-tattva (tatlong simulain); ang tri-veṇuka (tatlong agos); ang tri-pūjaka (tatluhang pagsamba); ang tri-savana (tatlong ulit sa isang araw); ang Dharmākṣa; at ang Mārutadhvani, “tinig ng hangin.”

Verse 32

अहोरात्रे पताके द्वे धर्माधर्मे तु दण्डके । शकटं सर्वविद्याश्च स्वयं ब्रह्मादिसारथिः ॥ २१.३३ ॥

Ang araw at gabi ang dalawang watawat; ang dharma at adharma ang dalawang poste; ang kariton ay binubuo ng lahat ng sangay ng kaalaman—samantalang ang tagapagmaneho ay si Brahmā at ang iba pang mga sinaunang nilalang mismo.

Verse 33

गायत्री च धनुस्तस्य ओङ्कारो गुण एव च । स्वराः सप्त शरास्तस्य देवदेवस्य सुव्रत ॥ २१.३४ ॥

Ang Gāyatrī ang kanyang busog; ang Oṅkāra (Oṃ) ang mismong bagting. Ang pitong nota (svara) ang kanyang mga palaso—ng Devadeva; O Suvratā.

Verse 34

एवं कृत्वा स सामग्रीं देवदेवः प्रतापवान् । जगाम दक्षयज्ञाय कोपाद् रुद्रः प्रतापवान् ॥ २१.३५ ॥

Matapos ihanda nang gayon ang lahat ng kinakailangang sangkap, ang makapangyarihang Devadeva—si Rudra na puspos ng alab ng kapangyarihan—ay nagtungo, dahil sa poot, sa yajña (handog na ritwal) ni Dakṣa.

Verse 35

गच्छतस्तस्य देवस्य अम्बराङ्गिरसं नयत् । ऋत्विजां मन्त्रनिचयो नष्टो रुद्रागमे तदा ॥ २१.३६ ॥

Nang magpatuloy ang diyos na iyon, isinama niya si Ambarāṅgirasa; noon, sa Rudrāgama, nawala ang kalipunan ng mga mantra ng mga ṛtvij, ang mga paring tagapaghandog.

Verse 36

विपरीतमिदं दृष्ट्वा तदा सर्वे च ऋत्विजः । ऊचुः संनह्यतां देवा महद् वो भयमागतम् ॥ २१.३७ ॥

Nang makita ang ganitong pagbaligtad ng inaasahan, sinabi noon ng lahat ng ṛtvij: “Maghanda kayo ng sandata, O mga diyos; isang malaking panganib ang dumating sa inyo.”

Verse 37

कश्चिदायाति बलवानसुरो ब्रह्मनिर्मितः । यज्ञभागार्थमेतस्मिन् क्रतौ परमदुर्लभम् ॥ २१.३८ ॥

May isang makapangyarihang asura—na sinasabing nilikha ni Brahmā—ang papalapit, naghahangad ng bahagi ng handog sa yajña sa ritwal na ito, na lubhang napakahirap makamtan.

Verse 38

एवमुक्तास्ततो देवाः ऊचुर्मातामहं तदा । दक्ष तात किमत्रास्मत्कार्यं ब्रूहि विवक्षितम् ॥ २१.३९ ॥

Nang masabihan nang gayon, sinabi ng mga diyos sa Matāmaha, ang Dakilang Ninuno: “O Dakṣa, mahal na ama, anong gawain ang dapat naming gawin dito para sa amin? Ipagbigay-alam ang iyong nilalayon.”

Verse 39

दक्ष उवाच । गृह्यन्तां द्रुतमस्त्राणि संग्रामोऽत्र विधीयताम् । एवमुक्ते तदा देवैर्विविधायुधधारिभिः । रुद्रस्यानुचरैः सार्धं महद्युद्धं प्रवर्तितम् ॥ २१.४० ॥

Sinabi ni Dakṣa: “Kunin agad ang mga sandata; maganap ang labanan dito.” Nang masabi ito, nagsimula ang isang malaking digmaan sa pagitan ng mga diyos na may sari-saring armas at ng mga tagasunod ni Rudra.

Verse 40

तत्र वेतालभूतानि कूष्माण्डा ग्रहपूतनाः । युयुधुर्लोकपालैश्च नानाशस्त्रधराणि च ॥ २१.४१ ॥

Doon, ang mga espiritung tulad ng Vetāla, ang mga Kūṣmāṇḍa at mga Graha-Pūtanā ay naglaban; at nakipagsagupaan din sila sa mga Lokapāla, tangan ang sari-saring sandata.

Verse 41

देवा रौद्राणि भूतानि निरसन्तो यमालयम् । चिक्षिपुः सायकान् घोरान् असिंश्च सपरश्वधान् ॥ २१.४२ ॥

Ang mga diyos, habang itinataboy ang mababangis na nilalang, ay sumulong patungo sa tahanan ni Yama; inihagis nila ang nakapanghihilakbot na mga palaso, at humawak ng mga espada at palakol.

Verse 42

भूतान्यपि मृधे घोराण्युल्मुकैरस्थिभिः शरैः । जग्मुर्देवान्मृधे रोषाद्रुद्रस्य पुरतो बलात् ॥ २१.४३ ॥

Sa mabagsik na labanan, maging ang mga nakapanghihilakbot na nilalang ay sumugod laban sa mga diyos—naghahagis ng mga sulo, mga buto, at mga palaso—dahil sa poot, at buong lakas na umuusad sa harap ni Rudra.

Verse 43

ततस्तस्मिन् महारौद्रे संग्रामे भीमरूपिणि । रुद्रो भगस्य नेत्रे तु बिभेदैकॆषुणा मृधे ॥ २१.४४ ॥

Pagkaraan, sa napakabangis na digmaan na may nakapanghihilakbot na anyo, si Rudra sa gitna ng labanan ay tumusok sa mga mata ni Bhaga sa pamamagitan ng iisang palaso.

Verse 44

रुद्रस्य शरपातेन नष्टनेत्रं भगं तदा । दृष्ट्वास्य क्रोधात् तेजस्वी पूषा रुद्रमयोद्धयत् ॥ २१.४५ ॥

Noon, dahil sa pagbagsak ng mga palaso ni Rudra, nasira ang mata ni Bhaga. Nang makita ito, ang maningning na Pūṣan, sa galit, ay nakipaglaban kay Rudra.

Verse 45

सृजन्तमिषुजालानि पूषणं तु महामृधे । दृष्ट्वा रुद्रोऽस्य दन्तांस्तु चकर्ष परवीरहा ॥ २१.४६ ॥

Nang makita si Pūṣan sa dakilang labanan na nagpapakawala ng mga bugso ng palaso, si Rudra—tagapagpuksa ng mga kampeon ng kaaway—ay saka hinila at inalis ang kanyang mga ngipin.

Verse 46

तस्य दन्तांस्तदा दृष्ट्वा पूष्णो रुद्रेण पातितान् । दुद्रुवुः वसवो दिक्षु रुद्रास्त्वेकादश द्रुतम् ॥ २१.४७ ॥

Pagkaraan, nang makita ang mga ngipin ni Pūṣan na ibinagsak ni Rudra, tumakas ang mga Vasu sa iba’t ibang dako, at ang labing-isang Rudra ay mabilis ding tumakas.

Verse 47

तान् भग्नान् सहसा दिक्षु दृष्ट्वा विष्णुः प्रतापवान् । आदित्यावरजो वाक्यमुवाच स्वबलं तदा ॥ २१.४८ ॥

Nang makita ni Viṣṇu na bigla silang nagkawatak-watak at nagkalat sa lahat ng dako, ang makapangyarihang Viṣṇu—na isinilang matapos si Aditi—ay nagsalita ng utos sa kanyang sariling hukbo noon.

Verse 48

क्व यात पौरुषं त्यक्त्वा दर्पं माहात्म्यमेव च । व्यवसायं कुलं भूतिṃ कथं न स्मर्यते द्रुतम् ॥ २१.४९ ॥

Tinalikuran na ang lakas-loob ng lalaki, ang pagmamataas, at maging ang sariling kadakilaan—saan kayo naparoon? Bakit hindi agad naaalala ang pagsisikap, ang angkan, at ang kasaganaan?

Verse 49

परमेष्ठिगुणैर्युक्तो लघुवद्भीतितः पुरा । नमस्कं कुरुते मोघं पृथिव्यां पद्मजः स्वयम् ॥ २१.५० ॥

Noon, bagaman taglay ang mga katangian ni Parameṣṭhin (ang Kataas-taasang Panginoon), si Padmaja (Brahmā) mismo, dahil sa takot na parang hamak, ay nag-alay ng pagpupugay na walang saysay sa ibabaw ng lupa.

Verse 50

एवमुक्त्वा गरुत्मन्तमारुरोह हरिस्तदा । शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाः जनार्दनः ॥ २१.५१ ॥

Pagkasabi nang gayon, si Hari ay sumakay noon sa Garutmān; si Janārdana, nakadamit ng dilaw, tangan ang kabibe (śaṅkha), ang diskong banal (cakra), at ang pamalo (gadā).

Verse 51

ततो हरिहरं युद्धमभवल्लोमहर्षणम् । रुद्रः पाशुपतास्त्रेण विव्याध हरिमोजसा । हरिर्नारायणास्त्रेण रुद्रं विव्याध कोपवान् ॥ २१.५२ ॥

Pagkaraan, sumiklab ang nakapangingilabot na labanan nina Hari at Hara. Si Rudra, sa sandatang Pāśupata, ay tumusok kay Hari nang buong lakas; at si Hari, sa galit, sa sandatang Nārāyaṇa, ay tumusok kay Rudra.

Verse 52

नारायणं पाशुपतमुभेऽस्त्रे व्योम्नि रोषिते । युयुधाते भृशं दिव्यं परस्परजिघांसया । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तयोर्युद्धमभूत् तदा ॥ २१.५३ ॥

Pagkatapos, sa kalangitan, ang dalawang banal na sandata—Nārāyaṇa at Pāśupata—ay nag-alab sa poot at naglaban nang mabagsik, kapwa nagnanais na lipulin ang isa’t isa; at noon, tumagal ang kanilang labanan sa loob ng isang libong banal na taon.

Verse 53

तत्रैकं मुकुटोद्बद्धं मूर्द्धन्यं जटजालकम् । एकं प्रध्मापयच्छङ्खमन्यड्डुमरुकं शुभम् ॥ २१.५४ ॥

Doon, ang isang (anyo) ay may kumpol ng jaṭā na nakatali at may diyadema sa tuktok ng ulo; ang isa ay humihip ng kabibe; at ang isa pa’y may dalang mapalad na tambol na ḍamaru.

Verse 54

एकं खङ्गकरं तत्र तथान्यं दण्डधारिणम् । एकं कौस्तुभदीप्ताङ्गमन्यं भूतिविभूषितम् ॥ २१.५५ ॥

Doon, ang isang (anyo) ay may hawak na espada; gayundin ang isa pa’y may tangan na tungkod (daṇḍa). Ang isa’y nagniningning ang katawan dahil sa hiyas na Kaustubha; at ang isa pa’y pinalamutian ng banal na abo (vibhūti).

Verse 55

एकं गदां भ्रामयति द्वितीयं दण्डमेव च । एकं शोभति कण्ठस्थैर्मणिभिस्त्वस्थिभिः परम् । एकं पीताम्बरं तत्र द्वितीयं सर्पमेखलम् ॥ २१.५६ ॥

Ang isang (anyo) ay umiikot-ikot ng isang gada (pamukpok); ang ikalawa ay may hawak lamang na tungkod (daṇḍa). Ang isa’y maringal, may mga hiyas sa leeg at, sa sukdulan, may mga buto; ang isa’y may dilaw na kasuotan (pītāmbara), samantalang ang ikalawa’y may pamigkis na mga ahas (sarpa-mekhalā).

Verse 56

एवं तौ स्पर्धिनावस्त्रौ रौद्रनारायणात्मकौ । अन्योऽन्यातिशयोपेतौ तदालोक्य पितामहः ॥ २१.५७ ॥

Sa gayon, ang dalawang banal na sandatang nagtatapatan—na nagtataglay ng kapangyarihan nina Rudra at Nārāyaṇa—ay kapwa pinagkalooban ng kahigtan sa isa’t isa. Nang makita ito, minasdan ni Pitāmaha (Brahmā) ang pangyayari.

Verse 57

उवाच शम्यतामस्त्रौ स्वस्वभावेन सुव्रतौ । एवं ते ब्रह्मणा चोक्तौ शान्तभावं प्रजग्मतुः ॥ २१.५८ ॥

Wika niya: “Patahimikin ang dalawang banal na sandata, bawat isa ayon sa sariling likas na katangian, O mga may dakilang panata.” Nang masabihan ni Brahmā, ang dalawa’y napasa kalagayang payapa.

Verse 58

तथा विष्णुहरौ ब्रह्मा वाक्यमेतदुवाच ह । उभौ हरिहरौ देवौ लोके ख्यातिं गमिष्यथः ॥ २१.५९ ॥

Pagkaraan, sinabi ni Brahmā kina Viṣṇu at Hara ang mga salitang ito: “Kayong dalawa—si Hari at si Hara, ang dalawang diyos—ay magtatamo ng katanyagan sa daigdig.”

Verse 59

अयं च यज्ञो विध्वस्तः सम्पूर्णत्वं गमिष्यति । दक्षस्य ख्यातिमाँल्लोकः सन्तत्या अयं भविष्यति ॥ २१.६० ॥

“At ang handog na yajña na ito, bagaman nagambala, ay aabot sa ganap na pagkakaganap. Ang daigdig na ito’y magiging tanyag dahil kay Dakṣa—sa pamamagitan ng kanyang salinlahi (santati).”

Verse 60

एवमुक्त्वा हरिहरौ तदा लोकपितामहः । ब्रह्मा लोकानुवाचेदं रुद्रभागोऽस्य दीयताम् ॥ २१.६१ ॥

Pagkasabi nito kina Hari at Hara, si Brahmā—ang ninuno ng mga daigdig—ay nagsalita sa nagkakatipong mga mundo: “Ibigay sa bagay na ito ang bahaging ukol kay Rudra.”

Verse 61

रुद्रभागो ज्येष्ठभाग इतीयं वैदिकी श्रुतिः । स्तुतिं च देवाः कुरुत रुद्रस्य परमेष्ठि नः ॥ २१.६२ ॥

“Ang bahagi ni Rudra ang pinakapangunahing bahagi”—ganito ang pahayag ng Veda. Kaya, O mga diyos, maghandog kayo ng papuri kay Rudra, ang aming Parameṣṭhin (Pinakamataas na Panginoon).

Verse 62

भगनेत्रहरं देवं पूष्णो दन्तविनाशनम् । स्तुतिं कुरुतमा शीघ्रं गीतैरेतैस्तु नामभिः । येनायं वः प्रसन्नात्मा वरदत्वं भजेत ह ॥ २१.६३ ॥

Maghandog agad ng papuri—sa pamamagitan ng mga inaawit na bansag na ito—sa banal na nag-alis ng mata ni Bhaga at dumurog sa mga ngipin ni Pūṣan, upang siya’y malugod sa inyo at maging tagapagkaloob ng mga biyaya.

Verse 63

एवमुक्तास्तु ते देवाः स्तोत्रं शम्भोर्महात्मनः । चक्रुः परमया भक्त्या नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ २१.६४ ॥

Nang masabihan nang gayon, ang mga diyos ay bumuo ng isang himno para kay Śambhu, ang dakilang-kalooban; at matapos yumukod sa Swayambhū (ang Sariling-Ipinanganak), ginawa nila iyon nang may sukdulang debosyon.

Verse 64

देवा ऊचुः । नमो विषमनेत्राय नमस्ते त्र्यम्बकाय च । नमः सहस्रनेत्राय नमस्ते शूलपाणये ॥ २१.६५ ॥

Sinabi ng mga diyos: “Pagpupugay sa may di-magkapantay na mata; pagpupugay sa iyo, Tryambaka (ang Tatlong-Mata). Pagpupugay sa may sanlibong mata; pagpupugay sa iyo, tagapagdala ng trident.”

Verse 65

नमः खट्वाङ्गहस्ताय नमो दण्डभृते करे । त्वं देव हुतभुग्ज्वालाकोतिभानुसमप्रभः ॥ २१.६६ ॥

Pagpupugay sa Kanya na may hawak na khaṭvāṅga; pagpupugay sa Kanya na ang kamay ay may dalang daṇḍa (tungkod). O Deva, ang iyong liwanag ay tulad ng sampung milyong araw at ng ningas ng apoy ng hain.

Verse 66

अदर्शनेऽनयद् देव मूढविज्ञानतोऽधुना । कृतमस्माभिरेवेश तदत्र क्षम्यतां प्रभो ॥ २१.६७ ॥

O Diyos, dahil sa maling pagkaunawa, ngayo’y naihatid namin ang bagay na ito sa di-pagkakita at pagkalabo. Anuman ang nagawa namin—O Panginoon—nawa’y patawarin dito, O Maharlikang Guro.

Verse 67

नमस्त्रिनेत्रार्त्तिहाराय शम्भो त्रिशूलपाणे विकृतास्यरूप । समस्तदेवेश्वर शुद्धभाव प्रसीद रुद्राच्युत सर्वभाव ॥ २१.६८ ॥

Pagpupugay sa iyo, O Śambhu—may tatlong mata at tagapag-alis ng dalamhati; O may hawak ng trishula, na ang anyo ng mukha’y nagiging kakila-kilabot. O Panginoon ng lahat ng mga deva, may dalisay na kalooban—maawa ka, O Rudra, O Acyuta, na ang kalikasan ay sumasaklaw sa lahat.

Verse 68

पूष्णोऽस्य दन्तान्तक भीमरूप प्रलम्बभोगीन्द्रलुलन्तकण्ठ । विशालदेहाच्युत नीलकण्ठ प्रसीद विश्वेश्वर विश्वमूर्त्ते ॥ २१.६९ ॥

O kakila-kilabot na Panginoon, tagawasak ng ngipin ni Pūṣan; O nakapanghihilakbot ang anyo; O mahabang-katawang hari ng mga ahas na ang lalamunan ay pinalalamutian ng nakalaylay na mga likaw. O Acyuta na malawak ang katawan, O Nīlakaṇṭha—maawa ka, O Panginoon ng sansinukob, O anyo ng buong daigdig.

Verse 69

भगाक्षिसंस्फोटनदक्षकर्मा गृहाण भागं मखतः प्रधानम् । प्रसीद देवेश्वर नीलकण्ठ प्रपाहि नः सर्वगुणोपपन्न ॥ २१.७० ॥

O Panginoon na ang makapangyarihang gawa ay ang pagwasak at pagbuka ng mga mata ni Bhaga, tanggapin mo ang pangunahing bahagi ng handog na ito. Maawa ka, O Panginoon ng mga deva, O Nīlakaṇṭha; ingatan mo kami—Ikaw na puspos ng lahat ng kagalingan.

Verse 70

सिताङ्गरागाप्रतिपन्नमूर्ते कपालधारिं त्रिपुरघ्न देव । प्रपाहि नः सर्वभयेषु चैव उमापते पुष्करनालजन्म ॥ २१.७१ ॥

O diyos na nag-anyong pinahiran ng maputlang pamahid, O tagapagdala ng bungo, O pumatay sa Tripura—ingatan mo kami sa lahat ng panganib. O Panginoon ni Umā, O isinilang mula sa tangkay ng lotus, ipagsanggalang mo kami.

Verse 71

पश्याम ते देहगतान् सुरेश सर्गादयो वेदवराननन्त । साङ्गान् सविद्यान् सपदक्रमांश्च सर्वान् निलीनांस्त्वयि देवदेव ॥ २१.७२ ॥

Nakikita namin sa mismong katawan Mo, O Panginoon ng mga diyos, O Walang-hanggan, ang mga dakilang Veda kasama ang paglikha at iba pa; kasama ang mga aṅga (mga pantulong na disiplina), kasama ang mga vidyā, at ang mga pagbasa ayon sa salita-sa-salita at ayon sa pagkakasunod—lahat ay nalulusaw sa Iyo, O Diyos ng mga diyos.

Verse 72

भव शर्व महादेव पिनाकिन् रुद्र ते हर । नताः स्म सर्वे विश्वेश त्राहि नः परमेश्वर ॥ २१.७३ ॥

O Bhava, Śarva, Mahādeva, Pinākin, Rudra, at Hara—Ikaw iyon. O Panginoon ng sansinukob, kaming lahat ay nagpupugay. Iligtas at ingatan Mo kami, O Kataas-taasang Panginoon.

Verse 73

इत्थं स्तुतस्तदा देवैर्देवदेवो महेश्वरः । तुतोष सर्वदेवानां वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ २१.७४ ॥

Sa gayong pagpupuri noon ng mga diyos, si Maheśvara—ang Diyos ng mga diyos—ay nalugod; at sinabi niya ang mga salitang ito sa lahat ng mga diyos.

Verse 74

रुद्र उवाच । भगस्य नेत्रं भवतु पूष्णो दन्तास्तथा मखः । दक्षस्याच्छिद्रतां यातु यज्ञश्चाप्यदितेः सुताः । पशुभावं तथा चापि अपनेष्यामि वो सुराः ॥ २१.७५ ॥

Sinabi ni Rudra: “Mabawi nawa ni Bhaga ang kaniyang mata; maibalik din nawa ang mga ngipin ni Pūṣan, gayundin si Makha. Maging walang kapinsalaan nawa si Dakṣa; at maibalik din si Yajña, kasama ang mga anak ni Aditi. At aalisin ko rin sa inyo, O mga diyos, ang kalagayang ibinaba sa ‘antas ng hayop’.”

Verse 75

मद्दर्शनॆन यो जातः पशुभावो दिवौकसाम् । स मयाऽपहृतः सद्यः पतित्वं वो भविष्यति ॥ २१.७६ ॥

Ang mala-hayop na kalagayan ng mga naninirahan sa langit na lumitaw dahil sa pagkakita sa akin—agad kong inalis; para sa inyo, darating ang kalagayang pagkahulog.

Verse 76

अहं च सर्वविद्यानां पति॒राद्यः सनातनः । अहं वै पतिभावेन पशुमध्ये व्यवस्थितः ॥ २१.७७ ॥

Ako nga ang unang-una at walang hanggang Panginoon ng lahat ng kaalaman; at ako rin, sa katayuang pagkapanginoon, ay nananatili sa gitna ng mga nilalang na may buhay.

Verse 77

अतः पशुपतिर्नाम मम लोके भविष्यति । ये मां यजन्ति तेषां स्याद् दीक्षा पाशुपती भवेत् ॥ २१.७८ ॥

Kaya sa aking kaharian, lilitaw ang pagtawag na “Paśupati.” Ang mga sumasamba sa akin ay magkakaroon ng pagtatalaga (diksha); iyon ang pagtatalagang Pāśupata.

Verse 78

एवमुक्तेऽथ रुद्रेण ब्रह्मा लोकपितामहः । उवाच रुद्रं सस्नेहं स्मितपूर्वमिदं वचः ॥ २१.७९ ॥

Nang masabi na ni Rudra ang gayon, si Brahmā—ang dakilang ninuno at ama ng mga daigdig—ay nagsalita kay Rudra nang may pag-ibig, unang ngumiti, at saka binigkas ang mga salitang ito.

Verse 79

ध्रुवं पाशुपतिर्देव त्वं लोके ख्यातिमेष्यति । अयं च देवस्त्वन्नाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यति । आराध्यश्च समस्तानां देवादीनां गमिष्यसि ॥ २१.८० ॥

Tunay nga, O diyos, ikaw—bilang “Paśupati”—ay makakamit ang katanyagan sa daigdig. At ang diyos na ito rin, sa mismong pangalan mo, ay makakamit ang katanyagan sa daigdig. At ikaw ay magiging karapat-dapat sambahin ng lahat—ng mga diyos at ng iba pa.

Verse 80

एवमुक्त्वा तदा ब्रह्मा दक्षं प्रोवाच बुद्धिमान् । गौरीं प्रयच्छ रुद्राय पूर्वमेवोपपादिताम् ॥ २१.८१ ॥

Pagkasabi nito, ang marunong na si Brahmā ay nagsalita kay Dakṣa: “Ihandog mo si Gaurī kay Rudra—yaong naipangako at naitakda na noon pa para sa kanya.”

Verse 81

एवमुक्त्वा तदा दक्षस्तां कन्यां ब्रह्मसन्निधौ । ददौ रुद्राय महते गौरीं परमशोभनाम् ॥ २१.८२ ॥

Pagkasabi nito, si Dakṣa, sa harap ni Brahmā, ay ibinigay ang dalaga—ang lubhang maningning na si Gaurī—kay Rudra na dakila.

Verse 82

स तां जग्राह विधिवद् रुद्रः परमशोभनाम् । दक्षस्य च प्रियं कुर्वन् बहुमानपुरःसरम् ॥ २१.८३ ॥

Tinanggap ni Rudra siya ayon sa wastong ritwal—ang dalagang may pambihirang ganda—at upang bigyang-lugod si Dakṣa, inilagay niya sa unahan ang nararapat na paggalang.

Verse 83

गृहीतायां तु कन्यायां दाक्षायण्यां पितामहः । ददौ रुद्रस्य निलयं कैलासं सुरसन्निधौ ॥ २१.८४ ॥

Nang matanggap na ang dalagang si Dākṣāyaṇī, ipinagkaloob ng Pitāmaha (ang Lolo, si Brahmā) kay Rudra ang isang tahanan—ang Kailāsa—na nasa piling ng kapulungan ng mga diyos.

Verse 84

रुद्रोऽपि प्रययौ भूतैः समं कैलासपर्वतम् । देवाś्चापि यथास्थानं स्वं स्वं जग्मुर्मुदान्विताः । ब्रह्माऽपि दक्षसहितः प्राजापत्यं पुरं ययौ ॥ २१.८५ ॥

Umalis din si Rudra, kasama ang mga bhūta, patungo sa Bundok Kailāsa. Ang mga diyos naman, ayon sa nararapat na kaayusan, ay nagbalik sa kani-kanilang tahanan na may galak. Si Brahmā rin, kasama si Dakṣa, ay nagtungo sa lungsod na Prājāpatya.

Verse 85

तत्र दाक्षायणीपुत्राः सर्वे देवाः सवासवाः । वसवोऽष्टौ च रुद्राश्च आदित्या मरुतस्तथा ॥

Doon, ang lahat ng mga diyos—kasama si Indra—ay mga anak ni Dākṣāyaṇī: ang walong Vasu, ang mga Rudra, ang mga Āditya, at gayundin ang mga Marut.