Mokṣopāya: Bhakti-rooted Jñāna and the Aṣṭāṅga Yoga of Viṣṇu-Meditation

Verse 1

नारद उवाच । भगवन्सर्वमाख्यातं यत्पृष्टं विदुषा त्वया । संसारपाशबद्धानां दुःखानि सुबहूनि च ॥ १ ॥

Sinabi ni Narada: O Bhagavan, ikaw na marunong ay ganap na nagpaliwanag ng lahat ng itinatanong, pati na ang napakaraming pagdurusa ng mga nakagapos sa tali ng saṃsāra.

Verse 2

अस्य संसारपाशस्य च्छेदकः कतमः स्मृतः । येनोपायेन मोक्षः स्यात्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ २ ॥

Ang tali ng saṃsāra na ito, alin ang kinikilalang pamutol nito ayon sa tradisyon? Sa anong paraan makakamit ang mokṣa? Ipagpaalam mo sa akin, O kayamanang ng pag-aayuno at pagninilay.

Verse 3

प्राणिभिः कर्मजालानि क्रियंते प्रत्यहं भृशम् । भुज्यंते च मुनिश्रेष्ठ तेषां नाशः कथं भवेत् ॥ ३ ॥

Ang mga nilalang ay araw-araw na gumagawa ng masinsing lambat ng karma; at tinatamasa o pinapasan din nila ang mga bunga nito. O pinakadakila sa mga muni, paano nga ba mauubos ang naipong karma?

Verse 4

कर्मणा देहमाप्नोति देही कामेन बध्यते । कामाल्लोभाभिभूतः स्याल्लोभात्क्रोधपरायणाः ॥ ४ ॥

Sa pamamagitan ng karma, ang may katawan ay nagkakamit ng katawan; sa pamamagitan ng pagnanasa (kama), siya’y nagagapos. Mula sa pagnanasa, nalulunod siya sa kasakiman; at mula sa kasakiman, kumakapit siya sa galit.

Verse 5

क्रोधाञ्च धर्मनाशः स्याद्धर्मनाशान्मतिभ्रमः । प्रनष्टबुद्धिर्मनुजः पुनः पापं करोति च ॥ ५ ॥

Mula sa galit, nasisira ang dharma; mula sa pagkasira ng dharma, sumisibol ang pagkalito ng paghatol. Kapag naparam ang talino, ang tao’y muling gumagawa ng kasalanan.

Verse 6

तस्माद्देहं पापमूलं पापकर्मरतं तथा । यथा देहभ्रमत्यक्त्वा मोक्षभाक्स्यात्तथा वद ॥ ६ ॥

Kaya’t ipaliwanag mo sa akin kung paano maiiwan ang pagkalitong “ako ang katawan”—ang katawang ito na ugat ng kasalanan at hilig sa masasamang gawa—upang maging kabahagi ng moksha; sabihin mo sa akin ang daan.

Verse 7

सनक उवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ मतिस्ते विमलोर्जिता । यस्मात्संसारदुःखान्नो मोक्षोपायमभीप्ससि ॥ ७ ॥

Sinabi ni Sanaka: “Mabuti, mabuti, O dakilang marunong! Malinis at matatag ang iyong pag-iisip, sapagkat hinahangad mo mula sa amin ang paraan ng paglaya (moksha) mula sa pagdurusa ng samsara.”

Verse 8

यस्याज्ञया जगत्सर्वं ब्रह्म्ना सृजति सुव्रत । हरिश्च पालको रुद्रो नाशकः स हि मोक्षदः ॥ ८ ॥

O ikaw na may dakilang panata—sa utos Niya nililikha ni Brahmā ang buong sansinukob; si Hari (Viṣṇu) ang nag-iingat, at si Rudra ang lumulusaw; Siya nga ang Tagapagkaloob ng moksha, ang kalayaan.

Verse 9

अहमादिविशेषांता जातायस्य प्रभावतगः । तं विद्यान्मोक्षदं विष्णुं नारायणमनामयम् ॥ ९ ॥

Mula sa kapangyarihan Niya, ang lahat ng pagkakaiba-ibang pag-iral—mula sa damdaming “ako” hanggang sa pinakapinong pagkakabukod—ay sumibol. Kilalanin Siya bilang Viṣṇu, Nārāyaṇa, ang Tagapagkaloob ng moksha, na walang anumang pighati.

Verse 10

यस्याभिन्नमिदं सर्वं यच्चेंगद्यञ्च नेंगति । तमुग्रमजरं देवं ध्यात्वा दुःखात्प्रमुच्यते ॥ १० ॥

Para sa Kanya, ang buong sansinukob ay hindi hiwalay—ang gumagalaw at ang hindi gumagalaw. Sa pagninilay sa maringal at di-tumatandang Diyos na iyon, napapalaya ang tao mula sa dalamhati.

Verse 11

अविकारमजं शुद्धं स्वप्रकाशं निरंजनम् । ज्ञानरुपं सदानंदं प्राहुर्वैमोक्षसाधनम् ॥ ११ ॥

Ipinahahayag ng mga pantas: ang Katotohanang iyon—di-nagbabago, di-isinilang, dalisay, sariling liwanag, walang dungis; na ang likas ay kamalayan at walang hanggang kaligayahan—ang tunay na daan tungo sa moksha.

Verse 12

यस्यावताररुपाणि ब्रह्माद्या देवतागणाः । समर्चयंति तं विद्याच्छाश्वतस्थानदं हरिम् ॥ १२ ॥

Kilalanin si Hari (Viṣṇu) bilang Tagapagkaloob ng walang hanggang tahanan—Siya na ang mga anyong avatāra ay sinasamba nang marapat maging ni Brahmā at ng mga pangkat ng mga deva.

Verse 13

जितप्राणा जिताहाराः सदा ध्यानपरायणाः । हृदि पश्यंति यं सत्यं तं जामीहि सुखावहम् ॥ १३ ॥

Yaong mga nagtagumpay sa hiningang-buhay, nagwagi sa pagkain, at laging nakatuon sa pagninilay, ay nakakakita sa Pagtotohanan sa puso—kilalanin ang Katotohanang iyon bilang Tagapagkaloob ng kaligayahang banal.

Verse 14

निर्गुणोऽपि गुणाधारो लोकानुग्रहरुपधृक् । आकाशमध्यगः पूर्णस्तं प्राहुर्मोक्षदं नृणाम् ॥ १४ ॥

Bagama’t lampas sa mga guṇa, Siya ang salalayan ng lahat ng guṇa; sa habag sa mga daigdig, Siya’y nag-aanyong anyo upang magpala, laganap at ganap—Siya ang ipinahahayag na Tagapagkaloob ng mokṣa sa tao.

Verse 15

अध्यक्षः सर्वकार्याणां देहिनो हृदये स्थितः । अनूपमोऽखिलाधारस्तां देवं शरणं व्रजेत् ॥ १५ ॥

Ang Kataas-taasang Tagamasid ng lahat ng gawa ay nananahan sa puso ng may katawan. Walang kapantay at salalayan ng lahat—sa Diyos na iyon dapat magkanlong (śaraṇa).

Verse 16

सर्वं संगृह्य कल्पांते शेते यस्तु जले स्वयम् । तं प्राहुर्मोक्षदं विष्णुं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः ॥ १६ ॥

Sa wakas ng kalpa, matapos tipunin ang lahat sa Kanyang Sarili, Siya’y nahihimlay mag-isa sa ibabaw ng mga tubig. Ipinahahayag ng mga muni na nakakakita ng tattva na Siya si Viṣṇu, Tagapagkaloob ng mokṣa.

Verse 17

वेदार्थविद्भिः कर्मज्ञैरिज्यते विविधैर्मखैः । स एव कर्मफलदो मोक्षदोऽकामकर्मणाम् ॥ १७ ॥

Siya’y sinasamba sa iba’t ibang yajña ng mga nakaaalam ng diwa ng Veda at bihasa sa karma. Siya lamang ang nagbibigay ng bunga ng gawa, at nagkakaloob ng mokṣa sa mga kumikilos nang walang pagnanasa.

Verse 18

हव्यकव्यादिदानेषु देवतापितृरूपधृक् । भुंक्ते य ईश्वरोऽव्यक्तस्तं प्राहुर्मोक्षदं प्रभुम् ॥ १८ ॥

Sa mga handog na gaya ng havya at kavya, Siya’y nag-aanyong mga deva at mga ninuno at tumatanggap ng mga kaloob; ang Panginoong di-nahahayag na yaon ay ipinahahayag na Dakilang Guro na nagbibigay ng moksha.

Verse 19

ध्यातः प्रणमितो वापि पूजितो वापि भक्तितः । ददाति शाश्वतं स्थानं तं दयालुं समर्चयेत् ॥ १९ ॥

Maging Siya’y pagnilayan, yukuang may pagpupugay, o sambahin nang may bhakti, ipinagkakaloob Niya ang walang-hanggang tahanan; kaya marapat na sambahin nang wasto ang mahabaging Panginoon na yaon.

Verse 20

आधारः सर्वभूतानांमेको यः पुरुषः परः । जरामरणनिर्मुक्तो मोक्षदः सोऽव्ययो हरिः ॥ २० ॥

Si Hari ang Kataas-taasang Purusha—iisa, walang kapantay—na siyang sandigan ng lahat ng nilalang; malaya sa katandaan at kamatayan, di-nasisira, at tagapagkaloob ng moksha.

Verse 21

संपूज्य यस्य पादाब्जं देहिनोऽपि मुनीश्वर । अमृतत्वं भजंत्याशु तं विदुः पुरुषोत्तमम् ॥ २१ ॥

O panginoon ng mga muni, kahit ang may katawan, sa wastong pagsamba sa lotus na mga paa Niya, ay agad nakakamit ang kawalang-kamatayan; Siya’y kinikilalang Puruṣottama, ang Kataas-taasang Persona.

Verse 22

आनन्दमजरं ब्रह्म परं ज्योतिः सनातनम् । परात्परतरं यञ्च तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ २२ ॥

Yaong Brahman na kaligayahan at di-isinilang; ang Kataas-taasang Liwanag na walang hanggan; at yaong higit pa sa pinakamataas—iyan nga ang parama-pada, ang sukdulang tahanan ni Viṣṇu.

Verse 23

अद्वयं निगुणं नित्यमद्वितीयमनौपमम् । परिपूर्णं ज्ञानमयं विदुर्मोक्षप्रताधकम् ॥ २३ ॥

Nalalaman ng mga pantas na ang Katotohanang iyon ay di-dalawa, lampas sa mga guṇa, walang hanggan, walang ikalawa at walang kapantay—ganap, binubuo ng dalisay na kamalayan-kaalaman, at tagapagkaloob ng mokṣa, ang paglaya.

Verse 24

एवंभूतं परं वस्तु योगमार्गविधानतः । य उपास्ते सदा योगी स याति परमं पदम् ॥ २४ ॥

Ang Kataas-taasang Katotohanang ganyan ang kalikasan, kapag sinasamba at pinagninilayan ng yogin ayon sa mga tuntunin ng landas ng Yoga—ang yogin na laging nag-uupāsanā ay makaaabot sa pinakamataas na kalagayan.

Verse 25

परसर्वसंगपरित्यागी शमादिगुणसंयुतः । कामर्द्यैवर्जितोयोगी लभते परमं पदम् ॥ २५ ॥

Ang yogin na tumatalikod sa lahat ng pagkakabit, taglay ang mga birtud na nagsisimula sa śama (kapayapaan ng loob), at malaya sa pagnanasa at katamaran, ay nakakamit ang Kataas-taasang Kalagayan.

Verse 26

नारद उवाच । कर्मणा केन योगस्य सिद्धिर्भवति योगिनाम् । तदुपायं यथातत्त्वं ब्रूहि मे वदतां वर ॥ २६ ॥

Sinabi ni Narada: “Sa anong uri ng karma nagmumula ang siddhi, ang ganap na pagtatamo ng Yoga, para sa mga yogin? O pinakamainam sa mga nagsasalita, ipahayag mo sa akin nang ayon sa katotohanan—ayon sa tunay na kalagayan—ang paraan nito.”

Verse 27

सनक उवाच । ज्ञानलभ्यं परं मोक्षं प्राहुस्तत्त्वार्थचिंतकाः । यज्ज्ञानं भक्तिमूलं च भक्तिः कर्मवतां तथा ॥ २७ ॥

Sinabi ni Sanaka: “Ipinahahayag ng mga nagmumuni sa katotohanan na ang kataas-taasang mokṣa ay natatamo sa pamamagitan ng kaalaman. Ngunit ang kaalamang iyon ay may ugat na bhakti; at para rin sa mga gumagawa ng karma, ang bhakti ang paraan.”

Verse 28

दानानि यज्ञा विविधास्तीर्थयात्रादयः कृताः । येन जन्मसहस्त्रेषु तस्य भक्तिर्भवेद्धरौ ॥ २८ ॥

Ang pagbibigay-dāna, sari-saring yajña, paglalakbay-pananampalataya sa mga banal na tīrtha, at mga gawang tulad nito—nagampanan na ng taong iyon sa libu-libong kapanganakan; sa bisa ng gayong merito, sumisibol ang bhakti sa Hari (Viṣṇu).

Verse 29

अक्षयः परमो धर्मो भक्तिलेशेन जायते । श्रद्धया परया चैव सर्वं पापं प्रणश्यति ॥ २९ ॥

Ang kataas-taasang Dharma na di-nasisira ay sumisilang kahit mula sa munting bakas ng bhakti; at sa pamamagitan ng pinakamataas na śraddhā, ang lahat ng kasalanan ay lubusang nawawala.

Verse 30

सर्वपापेषु नष्टेषु बुद्धिर्भवति निर्मला । सैव बुद्धिः समाख्याता ज्ञानशब्देन सूरिभिः ॥ ३० ॥

Kapag naglaho na ang lahat ng kasalanan, ang buddhi (isip) ay nagiging dalisay; at ang mismong dalisay na buddhi na iyon ang tinatawag ng mga pantas na “jñāna” (kaalaman).

Verse 31

ज्ञानं च मोक्षदं प्राहुस्तज्ज्ञानं योगिनां भवेत् । योगस्तु द्विविधः प्रोक्तः कर्मज्ञानप्रभेदतः ॥ ३१ ॥

Sinasabi nilang ang jñāna ay nagbibigay ng mokṣa (kalayaan); at ang jñāna na iyon ay dapat taglayin ng mga yogin. At ang yoga ay ipinahayag na may dalawang uri, na nahahati bilang landas ng karma at landas ng jñāna.

Verse 32

क्रियायोगं विना नॄणां ज्ञानयोगो न सिध्यति । क्रियायोगरतस्तस्माच्छ्रद्धया हरिमर्चयेत् ॥ ३२ ॥

Para sa tao, hindi nagtatagumpay ang jñāna-yoga kung wala ang kriyā-yoga (disiplina ng wastong gawa). Kaya ang masigasig sa kriyā-yoga ay dapat sumamba kay Hari (Viṣṇu) nang may śraddhā.

Verse 33

द्विजभूम्यग्निसूर्याम्बुधातुहृञ्चित्रसंज्ञिताः । प्रतिमाः केशवस्यैता पूज्य एतासु भक्तितः ॥ ३३ ॥

Ang mga banal na larawan (pratimā) ni Keśava ay kilala sa mga pangalang: Dvija, Bhūmi, Agni, Sūrya, Ambu, Dhātu, Hṛt, at Citra. Sa mga anyong ito, Siya ay dapat sambahin nang may bhakti.

Verse 34

कर्मणा मनसा वाचा परिपीडापराङ्मुखः । तस्मात्सर्वगतं विष्णुं पूजयेद्भक्तिसंयुतः ॥ ३४ ॥

Talikuran ang pananakit sa kapwa sa gawa, sa isip, at sa salita; kaya naman sambahin si Viṣṇu na sumasaklaw sa lahat, nang may pananampalataya at bhakti.

Verse 35

अहिंसा सत्यमक्रोधो ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अनीर्ष्या च दया चैव योगयोरूभयोः समाः ॥ ३५ ॥

Ahiṃsā (di-karahasan), katotohanan, kawalan sa galit, brahmacarya (kalinisan), di-pagkamakamkam, kawalan sa inggit, at habag—lahat ng ito’y kapantay na mahalaga sa dalawang landas ng Yoga.

Verse 36

चराचरात्मकं विश्वं विष्णुरेव सनातनः । इति निश्चित्य मनसा योगद्वितयमभ्यसेत् ॥ ३६ ॥

Kapag matibay na pinagtibay sa isip na ang buong sansinukob—ang gumagalaw at di-gumagalaw—ay walang iba kundi ang walang-hanggang Viṣṇu, isagawa ang dalawang-anyo ng disiplina ng yoga.

Verse 37

आत्मवत्सर्वभूतानि ये मन्यंते मनीषिणः । ते जानंति परं भावं देवदेवस्य चक्रिणः ॥ ३७ ॥

Yaong mga pantas na itinuturing ang lahat ng nilalang na gaya ng sariling Sarili, sila ang tunay na nakakabatid sa kataas-taasang kalikasan ng Diyos ng mga diyos, ang May hawak ng cakra (Viṣṇu).

Verse 38

यदि क्रोधादिदुष्टात्मा पूजाध्यानपरो भवेत् । न तस्य तुष्यते विष्णुर्यतो धर्मपतिः स्मृतः ॥ ३८ ॥

Kahit ang isang tao ay masigasig sa pagsamba at pagninilay, kung ang kanyang kalooban ay nadungisan ng galit at iba pang bisyo, hindi nalulugod sa kanya si Viṣṇu, sapagkat Siya ang inaalala bilang Panginoon ng Dharma.

Verse 39

यदि कामादिदुष्टात्मा देव पूजापरो भवेत् । दंभाचारः स विज्ञेयः सर्वपातकिभिः समः ॥ ३९ ॥

Kung ang isang taong ang kalooban ay sinira ng pagnanasa at iba pang bisyo ay nagiging masigasig sa pagsamba sa Diyos, dapat siyang kilalaning mapagkunwari; ang kanyang asal ay kapantay ng lahat ng makasalanan.

Verse 40

तपः पूजाध्यानपरोयस्त्वसूयारतो भवेत् । तत्तपः सा च पूजा च तद्ध्यानं हि निरर्थकम् ॥ ४० ॥

Ngunit kung ang taong masigasig sa pag-aayuno (tapas), pagsamba, at pagninilay ay nahuhumaling sa inggit at paninira, ang kanyang tapas, pagsamba, at pagninilay ay tunay na nawawalan ng saysay.

Verse 41

तस्मात्सर्वात्मकं विष्णुं शमादिगुणतत्परः । मुक्तयर्थमर्चयेत्सम्यक् क्रियायोगपरो नरः ॥ ४१ ॥

Kaya nga, ang taong nakatuon sa mga birtud na nagsisimula sa śama (kapayapaan ng loob) ay dapat sumamba nang wasto kay Viṣṇu—ang Sarili ng lahat—para sa kalayaan (mokṣa), na nakatalaga sa disiplinadong pagsasanay na kriyā-yoga.

Verse 42

कर्मणा मनसा वाचा सर्वलोकहिते रतः । समर्चयति देवेशं क्रियायोगः स उच्यते ॥ ४२ ॥

Kapag ang isang tao—sa gawa, sa isip, at sa salita—ay nakatuon sa kapakanan ng lahat at wasto niyang sinasamba ang Panginoon ng mga diyos, iyon ang tinatawag na kriyā-yoga, ang yoga ng banal na pagkilos.

Verse 43

नारायणं जगद्योनिं सर्वांतयर्यामिणं हरिम् । स्तोत्राद्यैः स्तौति यो विष्णुं कर्मयोगी स उच्यते ॥ ४३ ॥

Ang sinumang pumupuri kay Viṣṇu—si Nārāyaṇa, sinapupunan ng sansinukob, si Hari na nananahan bilang Panloob na Tagapamahala (antaryāmin) sa lahat ng nilalang—sa pamamagitan ng mga himno at kahalintulad na pagsamba, siya ay tinatawag na karma-yogin.

Verse 44

उपवासादिभिश्चैव पुराणश्रवणादिभिः । पुष्पाद्यैश्चार्चनं विष्णोः क्रियायोग उदाहृतः ॥ ४४ ॥

Ang pag-aayuno at mga kaugnay na panata, ang pakikinig sa mga Purāṇa at kahalintulad na pagsasanay, at ang pagsamba kay Viṣṇu sa pamamagitan ng mga bulaklak at iba pang handog—ito ang ipinahahayag na Kriyā-yoga, ang disiplina ng gawaing debosyonal.

Verse 45

एवं भक्तिमतां विष्णौ क्रियायोगरतात्मनाम् । सर्वपापानि नश्यंति पूर्वजन्मार्जितानि वै ॥ ४५ ॥

Kaya nga, para sa mga may bhakti kay Viṣṇu at ang isip ay nakalubog sa Kriyā-yoga, napapawi ang lahat ng kasalanan—maging yaong naipon pa mula sa mga naunang kapanganakan.

Verse 46

पापक्षयाच्छुद्वमतिर्वांछति ज्ञानमुत्तमम् । ज्ञानं हि मोक्षदं ज्ञेयं तदुपायं वदामि ते ॥ ४६ ॥

Kapag naubos ang mga kasalanan, luminis ang isip at naghahangad ng pinakamataas na kaalaman. Ang kaalaman ay dapat maunawaang nagbibigay ng mokṣa; sasabihin ko sa iyo ang paraan upang makamtan ito.

Verse 47

चराचरात्मके लोके नित्यं चानित्यमेव च । सम्यग् विचारयेद्धीमान्सद्भिः शास्त्रार्थकोविदैः ॥ ४७ ॥

Sa mundong ito na binubuo ng gumagalaw at di-gumagalaw, ang marunong ay dapat magnilay nang wasto kung alin ang walang hanggan at alin ang tunay na di-mananatili, kasama ng mga mabubuti na bihasa sa tunay na diwa ng mga śāstra.

Verse 48

अनित्यास्तु पदार्था वै नित्यमेको हरिः स्मृतः । अनित्यानि परित्यज्य नित्यमेव समाश्रयेत् ॥ ४८ ॥

Tunay na ang lahat ng bagay ay di-mananatili; si Hari lamang ang inaalala bilang walang hanggan. Kaya, talikdan ang panandalian at sumilong lamang sa Walang Hanggan.

Verse 49

इहामुत्र च भोगेषु विरक्तश्च तथा भवेत् । अविरक्तो भवेद्यस्तु स संसारे प्रवर्तते ॥ ४९ ॥

Dito at sa kabilang-buhay, dapat maging walang pagkapit sa mga kalayawan. Ngunit ang sinumang hindi napapahiwalay sa pagkapit ay patuloy na umiikot at kumikilos sa saṃsāra.

Verse 50

अनित्येषु पदार्थेषु यस्तु रागी भवेन्नरः । तस्य संसारविच्छित्तिः कदाचिन्नैव जायते ॥ ५० ॥

Kung ang tao ay kumapit sa mga bagay na di-mananatili, kung gayon para sa kanya, ang pagkaputol ng saṃsāra ay hindi kailanman lilitaw—sa anumang panahon.

Verse 51

शमादिगुणसंपन्नो मुमुक्षुर्ज्ञानमभ्यसेत् । शमादिगुणहीनस्य ज्ञानं नैव च सिध्यति ॥ ५१ ॥

Ang naghahangad ng kalayaan (mumukṣu) na may mga katangiang nagsisimula sa śama ay dapat magsanay ng kaalamang espirituwal. Sa kulang sa mga katangiang iyon, ang kaalaman ay hindi tunay na nagiging ganap.

Verse 52

रागद्वेषविहीनो यः शमादिगुणसंयुतः । हरिध्यानपरो नित्यं मुमुक्षुरभिधीयते ॥ ५२ ॥

Ang walang pagkapit at pag-ayaw, may mga katangiang nagsisimula sa śama, at laging nakatuon sa pagninilay kay Hari—siya ang tinatawag na mumukṣu, naghahangad ng kalayaan.

Verse 53

चतुर्भिः साधनैरेभिर्विशुद्धमतिरुच्यते । सर्वगं भावयेद्विष्णुं सर्वभूतदयापरः ॥ ५३ ॥

Sa pamamagitan ng apat na pagsasanay na ito, sinasabing nagiging dalisay ang pagkaunawa. Taglay ang habag sa lahat ng nilalang, dapat pagnilayan si Vishnu—ang Panginoong sumasaklaw sa lahat.

Verse 54

क्षराक्षरात्मकं विश्वं व्याप्य नारायणः स्थितः । इति जानाति यो विप्रतज्ज्ञानं योगजं विदुः ॥ ५४ ॥

O brāhmaṇa, ang nakaaalam na si Nārāyaṇa ay lumalaganap at nananahan sa buong sansinukob—na binubuo ng nasisira (kṣara) at di-nasisira (akṣara)—ang pagkaunawang iyon ay kinikilala ng marurunong bilang kaalamang isinilang mula sa Yoga.

Verse 55

योगोपायमतो वक्ष्ये संसारविनिवर्त्तकम् । योगो ज्ञानं विशुद्धं स्यात्तज्ज्ञानं मोक्षदं विदुः ॥ ५५ ॥

Kaya nga, ilalarawan ko ang paraan ng Yoga na nagbabalikwas sa tao mula sa pag-ikot ng saṃsāra. Ang Yoga ay dalisay na kaalaman; at ang kaalamang iyon, batid ng marurunong, ay nagkakaloob ng mokṣa, ang paglaya.

Verse 56

आत्मानं द्विविधं प्राहुः परापरविभेदतः । द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति चाथर्वर्णी श्रुतिः ॥ ५६ ॥

Ipinahahayag nilang ang Sarili (Ātman) ay may dalawang uri, na nahahati sa mataas at mababa. Gayundin, itinuturo ng Atharvanic Śruti na may dalawang Brahman na dapat makilala.

Verse 57

परस्तु निर्गुणः प्रोक्तो ह्यहंकारयुतोऽपरः । तयोरभेदविज्ञानं योग इत्यभिधीयते ॥ ५७ ॥

Ang mas mataas ay sinasabing walang katangian (nirguṇa), samantalang ang mas mababa ay kaugnay ng ego (ahaṃkāra). Ang kaalamang nakakakita sa di-pagkakaiba ng dalawa—iyan ang tinatawag na Yoga.

Verse 58

पंचभूतात्मके देहे यः साक्षी हृदये स्थितः । अपरः प्रोच्यते सद्भिः परमात्मा परः स्मृतः ॥ ५८ ॥

Sa katawan na binubuo ng limang elemento, ang Saksi na nananahan sa puso ay tinatawag ng mga pantas na “apara” (mababa); at ang Paramātman na Kataas-taasan ay inaalala bilang “para” (mataas).

Verse 59

शरीरं क्षेव्रमित्याहुस्तत्स्थः क्षेत्रज्ञ उच्यते । अव्यक्तः परमः शुद्धः परिपूर्ण उदाहृतः ॥ ५९ ॥

Ipinahahayag nila na ang katawan ay “kṣetra” (bukirin/larangan), at ang nananahan dito ay tinatawag na “kṣetrajña” (nakaaalam ng larangan). Siya’y inilalarawan bilang di-nahahayag, kataas-taasan, dalisay, at ganap sa Kanyang sarili.

Verse 60

यदा त्वभेदविज्ञानं जीवात्मपरमात्मनोः । भवेत्तदा मुनिश्रेष्ठ पाशच्छेदोऽपरात्मनः ॥ ६० ॥

Ngunit kapag sumilang ang kaalamang walang-pagkakaiba sa pagitan ng jīva at ng Paramātman, kung gayon, O pinakadakila sa mga muni, napuputol ang mga gapos ng sarili na nakabihis sa katawan.

Verse 61

एकः शुद्धोऽक्षरो नित्यः परमात्मा जगन्मयः । नृणां विज्ञानभेदेन भेदवानिव लक्ष्यते ॥ ६१ ॥

Ang Paramātman ay iisa—dalisay, di-nasisira, walang hanggan, at sumasaklaw sa buong sansinukob; ngunit dahil sa pagkakaiba ng pag-unawa ng tao, Siya’y napag-aakala na tila nahahati sa marami.

Verse 62

एकमेवाद्वितीयं यत्परं ब्रह्म सनातनम् । गीयमानं च वेदांतैस्तस्मान्नास्ति परं द्विज ॥ ६२ ॥

Ang kataas-taasang Brahman na walang hanggan ay tunay na iisa, walang pangalawa; at inaawit sa Vedānta. Kaya, O dalawang-ulit na isinilang, wala nang higit pa roon.

Verse 63

न तस्य कर्म कार्यं वा रुपं वर्णमथापि वा । कर्त्तृत्वं वापि भोक्तृत्वं निर्गुणस्य परात्मनः ॥ ६३ ॥

Para sa Kataas-taasang Sarili na Nirguṇa, walang gawa ni anumang trabahong dapat likhain; wala ring anyo, ni kulay man. Sa Parātman na walang katangian, wala ang pagiging tagagawa at wala rin ang pagiging tumatamasa.

Verse 64

निदानं सर्वहेतूनां तेजो यत्तेजसां परम् । किमप्यन्यद्यतो नास्ति तज्ज्ञेयं मुक्तिहेतवे ॥ ६४ ॥

Yaong pinagmumulan ng lahat ng sanhi, ang Kataas-taasang Liwanag na higit sa lahat ng liwanag—na wala nang iba pa bukod dito—ay dapat makilala, sapagkat Siya ang sanhi ng kalayaan (moksha).

Verse 65

शब्दब्रह्ममयं यत्तन्महावाक्यादिकं द्विज । तद्विचारोद्भवं ज्ञानं परं मोक्षस्य साधनम् ॥ ६५ ॥

O dalawang-ulit na isinilang, yaong binubuo ng Śabda-Brahman—ang mga Mahāvākya at kaugnay na pahayag ng Veda—kapag pinagmuni-munihan ay nagbubunga ng pinakamataas na kaalaman; at ang dakilang kaalamang iyon ang daan sa moksha.

Verse 66

सम्यग्ज्ञानविहीनानां दृश्यते विविधं जगतग् । परमज्ञानिनामेतत्परब्रह्मात्मकं द्विज ॥ ६६ ॥

Sa mga walang wastong kaalaman, ang daigdig ay nakikitang sari-sari at magkakaiba. Ngunit sa mga ganap na nakaaalam, O dalawang-ulit na isinilang, ang daigdig na ito mismo ay may likas na Parabrahman.

Verse 67

एक एव परानन्दो निर्गुणः परतः परः । भाति विज्ञानभेदेन बहुरुपधरोऽव्ययः ॥ ६७ ॥

Iisa lamang ang Kataas-taasang Kaligayahan—Nirguṇa, lampas sa lampas. Gayunman, dahil sa pagkakaiba ng pagkakabatid, ang Di-nasisira na Isa ay nagmumukhang tagapagdala ng maraming anyo.

Verse 68

मायिनो मायया भेदं पश्यन्ति परमात्मनि । तस्मान्मायां त्यजेद्योगान्मुमुक्षुर्द्विजसत्तम् ॥ ६८ ॥

Ang mga nalilinlang ng Māyā ay nakakakita ng pagkakaiba sa loob ng Kataas-taasang Sarili. Kaya, O pinakadakila sa mga dvija, ang naghahangad ng kalayaan ay dapat talikdan ang Māyā sa pamamagitan ng Yoga.

Verse 69

नासद्रूपान सद्रूपा माया नैवोभयात्मिका । अनिर्वाच्या ततो ज्ञेया भेदबुद्धिप्रदार्यिनी ॥ ६९ ॥

Ang Māyā ay hindi likas na di-totoo, ni likas na totoo, ni kapwa. Kaya dapat itong maunawaan bilang di-mailarawan; gayunman, ito ang pumupunit at lumilikha ng isip ng pagkakaiba (damdamin ng pagkakahiwalay).

Verse 70

मायैव ज्ञानशब्देन बुद्ध्यते मुनिसत्तम । तस्मादज्ञानविच्छेदो भवेद्रौजितमायिनाम् ॥ ७० ॥

O pinakadakila sa mga pantas, ang salitang “kaalaman” ay nauunawaan bilang ang Māyā mismo. Kaya para sa mga napawi na ang Māyā, sumisibol ang pagputol sa kamangmangan.

Verse 71

सनातनं परं ब्रह्म ज्ञानशब्देन कथ्यते । ज्ञानिनां परमात्मा वै हृदि भाति निरन्तरम् ॥ ७१ ॥

Ang walang-hanggang Kataas-taasang Brahman ay tinatawag sa salitang “jñāna” (kaalaman). Tunay, para sa mga nakakabatid, ang Paramātmā ay patuloy na nagniningning sa puso.

Verse 72

अज्ञानं नाशयेद्योगी योगेन मुनिसत्तम । अष्टांगैः सिद्ध्यते योगस्तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः ॥ ७२ ॥

O pinakadakila sa mga pantas, dapat puksain ng yogin ang kamangmangan sa pamamagitan ng Yoga. Ang Yoga ay nagiging ganap sa walong sangkap; ipaliliwanag ko ang mga iyon ayon sa katotohanan.

Verse 73

यमाश्च नियमाश्चैव आसनानि च सत्तम । प्राणायामः प्रत्याहारो धारणा ध्यानमेव च ॥ ७३ ॥

O pinakamainam sa mga banal, isagawa ang yama at niyama, pati ang mga āsana; ang pranayama, pag-urong ng mga pandama (pratyāhāra), pagtuon (dhāraṇā), at banal na pagninilay (dhyāna) rin.

Verse 74

समाधिश्च मुनिश्रेष्ट योगाङ्गानि यथाक्रमम् । एषां संक्षेपतो वक्ष्ये लक्षणानि मुनीश्वर ॥ ७४ ॥

O pinakamahusay sa mga muni, at naroon din ang samādhi—kasama ang mga sangkap ng Yoga ayon sa wastong pagkakasunod. Ipapahayag ko nang maikli ang mga katangiang naglalarawan sa mga ito, o panginoon sa mga muni.

Verse 75

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ । अक्रोधस्चानसूया च प्रोक्ताः संक्षेपतो यमाः ॥ ७५ ॥

Ahiṃsā, katotohanan, hindi pagnanakaw (asteya), brahmacarya, hindi pag-iimbak o pagkapit (aparigraha); kawalan ng galit at kawalan ng inggit—ito ang mga yama sa maikling pahayag.

Verse 76

सर्वेषामेव भूतानामक्लेशजननं हि यत् । अहिंसा कथिता सद्भिर्योगसिद्धिप्रदायिनी ॥ ७६ ॥

Ang nagdudulot ng kawalan ng pagdurusa sa lahat ng nilalang ay tinatawag na ahiṃsā; ipinahahayag ng mga marangal na ito ang nagkakaloob ng tagumpay sa Yoga.

Verse 77

यथार्थकथनं यञ्च धर्माधर्मविवेकतः । सत्यं प्राहुर्मुनिश्रेष्ट अस्तेयं श्रृणु साम्प्रतम् ॥ ७७ ॥

O pinakamahusay sa mga pantas, ang “katotohanan” ay ang pagsasalita ayon sa tunay na kalagayan, na ginagabayan ng paghiwatig sa dharma at adharma. Ngayon pakinggan ang aral tungkol sa asteya (hindi pagnanakaw).

Verse 78

चौर्येण वा बलेनापि परस्वहरणं हि यत् । स्तेयमित्युच्यते सद्भिरस्तेयं तद्विपर्ययम् ॥ ७८ ॥

Maging palihim man o sa pamamagitan ng lakas, ang pag-agaw ng ari-arian ng iba ang tinatawag ng mga banal na “steya” (pagnanakaw). Ang kabaligtaran nito ay “asteya” (hindi pagnanakaw).

Verse 79

सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रकीर्त्तितम् । ब्रह्मचर्यपरित्यागाज्ज्ञानवानपि पातकी ॥ ७९ ॥

Ipinapahayag na ang brahmacarya ay ang ganap na pagtalikod sa pakikipagtalik sa anumang kalagayan. Sa pagtalikod sa brahmacarya, maging ang taong may kaalaman ay nagiging makasalanan.

Verse 80

सर्वसंगपरित्यागी मैथुनेयस्तु वर्त्तते । स चंडालसमो ज्ञेयः सर्ववर्णबहिष्कृतः ॥ ८० ॥

Kahit tinalikuran na niya ang lahat ng ugnayang makamundo, kung namumuhay pa rin siya bilang maithuneya (taong alipin ng pagnanasa), dapat siyang ituring na kapantay ng caṇḍāla at itinatakwil ng lahat ng varṇa.

Verse 81

यस्तु योगरतो विप्र विषयेषु स्पृहान्वितः । तत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्या भवेन्नृणाम् ॥ ८१ ॥

O brāhmaṇa, ang taong nakatuon sa yoga ngunit punô ng pagnanasa sa mga bagay ng pandama—sa pakikipag-usap lamang sa kanya, ang tao’y nagkakamit ng kasalanang brahmahatyā (pinakamabigat na sala).

Verse 82

सर्वसंगपरित्यागी पुनः संगी भवेद्यदि । तत्संगसंगिनां संगान्महापातकदोषभाक् ॥ ८२ ॥

Kung ang taong tumalikod na sa lahat ng pagkakapit ay muling kumapit, kung gayon ang sinumang makihalubilo sa mga nakikihalubilo sa gayong pagkakapit ay magtataglay ng dungis ng mahāpātaka (dakilang kasalanan).

Verse 83

अनादानं हि द्रव्याणामापद्यपि मुनीश्वर । अपरिग्रह इत्युक्तो योगसंसिद्धिकारकः ॥ ८३ ॥

O panginoon sa mga muni, ang pagtangging tumanggap ng mga ari-arian—kahit sa oras ng kagipitan—ay tinatawag na “aparigraha” (di-pagkamkam); sinasabi itong sanhi ng tagumpay at ganap na kaganapan sa Yoga.

Verse 84

आत्मनस्तु समुत्कर्षादतिनिष्ठुरभाषणम् । क्रोधमाहुर्धर्मविदो ह्यक्रोधस्तद्विपर्ययः ॥ ८४ ॥

Ang mabagsik na pananalitang nagmumula sa pagmamataas (pag-aakalang higit sa iba) ay tinatawag ng mga nakaaalam ng dharma na “krodha” (galit); at ang kabaligtaran nito ay “akrodha” (di-pagkagalit).

Verse 85

धनाद्यैरधिकं दृष्ट्वा भृशं मनसि तापनम् । असूया कीर्तिता सद्भिस्तत्त्यागो ह्यनसूयता ॥ ८५ ॥

Kapag nakita ang iba na higit sa sarili sa yaman at iba pa, at ang isip ay nag-aalab nang matindi, tinatawag ito ng mabubuti na “asūyā” (inggit). Ang pagtalikod dito ang tunay na “anasūyatā” (kawalan ng inggit).

Verse 86

एवं संक्षेपतः प्रोक्ता यमा विबुधसत्तम । नियमानपि वक्ष्यामितुभ्यं ताञ्छृणु नारद ॥ ८६ ॥

Sa ganito, sa maikling sabi, naipaliwanag na ang mga yama, O pinakamahusay sa marurunong. Ngayon ay ilalarawan ko rin sa iyo ang mga niyama—makinig ka, O Nārada.

Verse 87

तपःस्वाध्यायसंतोषाः शौचं च हरिपूजनम् । संध्योपासनमुख्याश्च नियमाः परिकीर्त्तिताः ॥ ८७ ॥

Ang tapas (pagpapahinuhod), svādhyāya (pag-aaral sa sarili), santoṣa (kasiyahan), śauca (kalinisan), pagsamba kay Hari, at—pinakamahalaga—ang pagtalima sa mga ritong Sandhyā: ang mga ito ang ipinahahayag na mga niyama (mga banal na pagtalima).

Verse 88

चांद्रायणादिभिर्यत्र शरीरस्य विशोषणम् । तपो निगदितं सद्भिर्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ८८ ॥

Ang pagsasanay na dinidisiplina at pinapapayat ang katawan sa pamamagitan ng mga panata gaya ng Cāndrāyaṇa ay ipinahayag ng mga banal bilang “tapas” — ang pinakamataas na paraan upang makamit ang Yoga.

Verse 89

प्रणवस्योपनिषदां द्वादशार्णस्य च द्विज । अष्टाक्षरस्य मंत्रस्य महावाक्यचयस्य च ॥ ८९ ॥

O dalawang-beses-na-ipinanganak, ang aral na ito ay tungkol sa turo ng Upaniṣad hinggil sa Praṇava (Oṁ), sa mantrang labindalawang pantig, sa mantrang walong pantig, at sa kalipunan ng mga dakilang mahāvākya ng Veda.

Verse 90

जपः स्वाध्याय उदितो योगसाधनमुत्तमम् । स्वाध्यायं यस्त्यजेन्मूढस्तस्य योगो न सिध्यति ॥ ९० ॥

Ang japa at svādhyāya ay ipinahahayag na pinakamataas na paraan upang makamit ang Yoga. Ang nalilinlang na tumatalikod sa svādhyāya—hindi magtatagumpay ang kanyang Yoga.

Verse 91

योगं विनापि स्वाध्यायात्पापनाशो भवेन्नृणाम् । स्वाध्यायैस्तोष्यमाणाश्च प्रसीदंति हि देवताः ॥ ९१ ॥

Kahit wala ang pormal na yoga, napapawi ang mga kasalanan ng tao sa pamamagitan ng svādhyāya. At ang mga diyos, na nalulugod sa ganitong pagbigkas at pag-aaral, ay tunay na nagiging mapagpala at mahabagin.

Verse 92

जपस्तु त्रिविधः प्रोक्तो वाचिकोपांशुमानसः । त्रिविधेऽपि च विप्रेन्द्र पूर्वात्पूर्वात्परो वरः ॥ ९२ ॥

Ang japa ay sinasabing may tatlong uri: binibigkas nang malakas (vācika), binubulong/mahina (upāṁśu), at sa isip (mānasa). At sa tatlo, O pinakamainam sa mga Brahmin, ang bawat kasunod ay higit na mataas kaysa nauna.

Verse 93

मंत्रस्योच्चारणं सम्यक्स्फुटाक्षरपदं यथा । जपस्तु वाचिकः प्रोक्तः सर्वयज्ञफलप्रदः ॥ ९३ ॥

Kapag ang mantra ay binibigkas nang wasto, malinaw ang bawat pantig at salita, ito ang tinatawag na japa na pasalita (vācika); sinasabi na nagbibigay ito ng bunga ng lahat ng yajña.

Verse 94

मंत्रस्योच्चारणे किंचित्पदात्पदविवेचनम् । स तूपांशुर्जपः प्रोक्तः पूर्वस्माद्द्विगुणोऽधिकः ॥ ९४ ॥

Kapag sa pagbigkas ng mantra ay may bahagyang paghiwa-hiwalay ng salita, salita-sa-salita, ito ang tinatawag na upāṁśu-japa (pabulong na japa); sinasabing higit sa nauna nang mahigit dalawang ulit ang bisa.

Verse 95

विधाय ह्यक्षरश्रेण्यां तत्तदर्थविचारणम् । स जपोमानसः प्रोक्तो योगसिद्धिप्रदायकः ॥ ९५ ॥

Kapag inayos sa isip ang sunod-sunod na pantig ng mantra at pinagninilayan ang kahulugan ng bawat isa, ito ang tinatawag na mānasa-japa (japa sa isipan); sinasabing nagkakaloob ito ng mga siddhi ng yoga.

Verse 96

जपेन देवता नित्यं स्तुवतः संप्रसीदति । तस्मात्स्वाध्यायसंपन्नो लभेत्सर्वान्मनोरथान् ॥ ९६ ॥

Sa pamamagitan ng japa, ang Diyos ay laging lubos na nalulugod sa taong patuloy na nagpupuri. Kaya ang may svādhyāya (sariling pag-aaral at pagbigkas ng banal na teksto) ay makakamit ang lahat ng ninanais.

Verse 97

यदृच्छालाभसंतुष्टिः संतोष इति गीयते । संतोषहीनः पुरुषो न लभेच्छर्म कुत्रचित् ॥ ९७ ॥

Ang pagkakasiya sa anumang dumarating nang hindi hinihingi ay tinatawag na santoṣa (kuntento). Ang taong walang santoṣa ay hindi makatatamo ng kapayapaan saanman.

Verse 98

न जातुकामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । इतोऽधिकं कदा लप्स्य इति कामस्तु वर्द्धते ॥ ९८ ॥

Ang pagnanasa ay hindi kailanman tunay na napapawi sa pag-enjoy ng mga bagay na pangdama; bagkus lalo itong lumalago, sa pag-iisip: “Kailan kaya ako magkakamit ng higit pa rito?”

Verse 99

तस्मात्कामं परित्यज्य देहसंशोषकारणम् । यदृच्छालाभसंतुष्टो भवेद्धर्मपरायणः ॥ ९९ ॥

Kaya nga, talikuran ang pagnanasa—na sanhi ng pagkatuyot at pagkapagod ng katawan; masiyahan sa anumang dumarating nang di hinahanap, at maging ganap na nakatuon sa dharma.

Verse 100

बाह्याभ्यन्तरभेदेन शौचं तु द्विविधं स्मृतम् । मृज्जलाभ्यां बहिः शुद्धिर्भावशुद्धिस्तथान्तरम् ॥ १०० ॥

Ang kadalisayan (śauca) ay inaalala bilang dalawa: panlabas at panloob. Ang panlabas na linis ay sa lupa/luwad at tubig; ang panloob na linis ay ang pagdalisay ng loob—ng bhāva, ang hangarin at saloobin.

Verse 101

अन्तःशुद्धिविहीनैस्तु येऽध्वरा विविधाः कृताः । न फलंति मुनीश्रेष्ट भस्मनि न्यस्तहव्यवत् ॥ १ ॥

Ngunit ang iba’t ibang paghahandog (adhvara) na ginagawa ng mga walang panloob na kadalisayan ay walang bunga, O pinakadakila sa mga muni—gaya ng handog na inilapag sa abo.

Verse 102

भावशुद्धिविहीनानां समस्तं कर्मनिष्फलम् । तस्माद्रागादिकं सर्वं परित्यज्य सुखी भवेत् ॥ २ ॥

Sa mga walang kadalisayan ng bhāva, ang lahat ng gawa ay nagiging walang bunga. Kaya talikuran ang lahat ng pagkakapit (rāga) at iba pang katulad nito, at mamuhay sa payapang ligaya.

Verse 103

मृदाभारसहस्त्रैस्तु कुम्भकोटिजलैस्तथा । कृतशौचोऽपि दुष्टात्मा चंडालसदृशः स्मृतः ॥ ३ ॥

Kahit magsagawa ng paglilinis gamit ang libo-libong kargang lupa at tubig mula sa sampu-sampung milyong banga, ang taong may masamang loob—bagama’t malinis sa labas—ay itinuturing pa ring tulad ng caṇḍāla (itinakwil na tao).

Verse 104

अंतःशुद्धिविहीनस्तु देवपूजापरो यदि । तमेव दैवतं हंति नरकं च प्रपद्यते ॥ ४ ॥

Kung ang tao’y walang kalinisan sa loob ngunit masigasig sa ritwal na pagsamba sa Diyos, sa katotohanan ay nilalapastangan niya ang mismong Diyos na iyon, at siya’y nahuhulog sa impiyerno.

Verse 105

अंतःशुद्धिविहीनश्च बहिःशुद्धिं करोति यः । अलंकृतः सुराभाण्ड इव शांतिं न गच्छति ॥ ५ ॥

Ang walang kalinisan sa loob ngunit panlabas na paglilinis lamang ang ginagawa ay hindi makaaabot sa kapayapaan—gaya ng sisidlang alak na kahit palamutian, alak pa rin ang laman sa loob.

Verse 106

मनश्शुद्धिविहीना ये तीर्थयात्रां प्रकुर्वते । न तान्पुंनति तीर्थानि सुराभांडमिवापगा ॥ ६ ॥

Yaong mga naglalakbay sa mga banal na tīrtha nang walang kalinisan ng isip ay hindi napadadalisay ng mga banal na pook—gaya ng ilog na di makalilinis sa sisidlang punô ng alak.

Verse 107

वाचा धर्मान्प्रवलदति मनसा पापमिच्छति । जानीयात्तं मुनिश्रेष्ट महापातकिनां वरम् ॥ ७ ॥

Sa bibig ay nagsasalita siya ng mga salita ng dharma, ngunit sa isip ay ninanais ang kasalanan; kilalanin mo siya, O pinakadakila sa mga muni, bilang nangunguna sa mga dakilang makasalanan.

Verse 108

विशुद्धमानसा ये तु धर्ममात्रमनुत्तमम् । कुर्वंति तत्फलं विद्यादक्षयं सुखदायकम् ॥ ८ ॥

Ngunit yaong may dalisay na isipan, na tumutupad lamang sa walang kapantay na tungkuling Dharma—alamin na ang bunga nito’y di-nasisira at tagapagbigay ng ligaya.

Verse 109

कर्मणा मनसा वाचा स्तुतिश्रवण पूजनैः । हरिभक्तिर्दृढा यस्य हरिपूजेति गीयते ॥ ९ ॥

Ang sinumang matatag ang bhakti kay Hari—sa gawa, sa isip, at sa salita, at sa pakikinig ng Kanyang papuri at pagsamba—ay ipinahahayag na siyang tunay na pagsamba kay Hari.

Verse 110

यमाश्च नियमाश्चैव संक्षेपेण प्रबोधिताः । एभिर्विशुद्धमनसां मोक्षं हस्तगतं विदुः ॥ १० ॥

Kaya’t ang mga yama at niyama ay naituro nang maikli. Sa pamamagitan ng mga ito, ang may dalisay na isipan ay nalalamang ang moksha ay wari’y nasa kanilang kamay na.

Verse 111

यमैश्च नियमैश्चैव स्थिरबुद्धिर्जितेन्द्रियः । अभ्यसेदासनंसम्यग्योगसाधनमुत्तमम् ॥ ११ ॥

Kasama ng yama at niyama, ang may matatag na pag-unawa at nagapi ang mga pandama ay dapat magsanay ng āsana nang wasto—ito ang pinakamataas na paraan ng disiplina sa yoga.

Verse 112

पद्मकं स्वस्तिकं पीठं सैंहं कौक्कुटकौंजरे । कौर्मंवज्रासनं चैव वाराहं मृगचैलिकम् ॥ १२ ॥

Padmaka, Svastika, Pīṭha, Siṃha, Kaukkuṭa at Auñjara, gayundin ang Kaurma, Vajrāsana, Vārāha, at Mṛgacailika—ito ang mga āsana na binanggit para sa pagsasanay sa yoga.

Verse 113

क्रौञ्चं च नालिकं चैव सर्वतोभद्रमेव च । वार्षभं नागमात्स्ये च वैयान्घं चार्द्धचंद्रकम् ॥ १३ ॥

(Ito ang) Kraunca, Nālika, at Sarvatobhadra; ang Vārṣabha, Nāga at Mātsya; ang Vaiyāṅgha at Ardhacandraka rin.

Verse 114

दंडवातासनं शैलं स्वभ्रं मौद्गरमेव च । माकरं त्रैपथं काष्ठं स्थाणुं वैकर्णिकं तथा ॥ १४ ॥

(Mga karagdagang katawagang teknikal:) Daṇḍavāta-āsana, Śaila, Svabhra, Maudgara; gayundin ang Mākara, Traipatha, Kāṣṭha, Sthāṇu, at Vaikarṇika.

Verse 115

भौमं वीरासनं चैव योगसाधनकारणम् । त्रिंशत्संख्यान्यासनानि मुनीन्द्रैः कथितानि वै ॥ १५ ॥

Ang Bhauma-āsana at Vīrāsana ay mga paraan din upang maganap ang pagsasanay sa yoga. Tunay nga, tatlumpung āsana ang itinuro ng mga dakilang muni.

Verse 116

एषामेकतमं बद्धा गुरुभक्तिपरायणः । उपासको जयेत्प्राणान्द्वन्द्वातीतो विमत्सरः ॥ १६ ॥

Kapag mahigpit na niyakap ang alinman sa mga ito, ang sumasambang nakatuon sa bhakti at paggalang sa guru ay dapat manaig sa mga pag-udyok ng prāṇa, lumampas sa lahat ng dalawahan, at manatiling walang inggit.

Verse 117

प्राङ्मुखोदङ्मुखो वापि तथा प्रत्यङ्मुखोऽपि वा । अभ्यासेन जयेत्प्राणान्निःशब्दे जनवर्जिते ॥ १७ ॥

Nakaharap man sa silangan, hilaga, o maging sa kanluran, sa pamamagitan ng matatag na pagsasanay ay dapat pagharian ang mga prāṇa sa isang tahimik na pook na walang ingay at walang tao.

Verse 118

प्राणो वायुः शरीरस्थ आयामस्तस्य निग्रहः । प्राणायाम इति प्रोक्तो द्विविधः स प्रकीर्त्तितः ॥ १८ ॥

Ang prāṇa ay ang banal na hiningang-buhay na nananahan sa katawan; ang pagsukat, pag-aayos, at pagpipigil dito ay tinatawag na prāṇāyāma. Ipinahayag na ito’y may dalawang uri.

Verse 119

अगर्भश्च सगर्भश्च द्वितीयस्तु तयोर्वरः । जयध्यानं विनागर्भः सगर्भस्तत्समन्वितः ॥ १९ ॥

Ang dhyāna ay may dalawang uri: walang sandigan (nirgarbha) at may sandigan (sagarbha). Sa dalawang ito, ang ikalawa—ang pagninilay na may sandigan—ang higit na dakila. Ang ‘Jaya-dhyāna’ ang uri na walang sandigan; at ang may sandigan ay yaong kaakibat nito, na nakaugnay sa anyo, mantra, o banal na katangian.

Verse 120

रेचकः पूरकश्चैव कुंभकः शून्यकस्तथा । एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः ॥ २० ॥

Ang pagbuga (recaka), paglanghap (pūraka), pagpigil ng hininga (kuṃbhaka), at ang walang-lamang paghinto (śūnyaka)—ganyan ipinahayag ng mga pantas na ang prāṇāyāma ay apat na uri.

Verse 121

जंतूनां दक्षिणा नाडी पिंगला परिकीर्तिता । सूर्यदैवतका चैव पितृयोनिरिति श्रुता ॥ २१ ॥

Sa mga nilalang, ang maselang daluyan sa kanang panig ay tinatawag na Piṅgalā; pinamumunuan ito ng diyos na Araw, at sinasabing ito ang landas na kaugnay ng mga Pitṛ, ang daigdig ng mga ninuno.

Verse 122

देवयोनिरिति ख्याता इडा नाडी त्वदक्षिणा । तत्राधिदैवत चंद्रं जानीहि मुनिसत्तमं ॥ २२ ॥

O pinakamainam sa mga muni, alamin na ang iḍā nāḍī—na kilala bilang ‘pinagmulan ng mga deva’—ay nasa iyong kanang panig; at unawain na ang namumunong diyos nito ay ang Buwan.

Verse 123

एतयोरुभयोर्मध्ये सुषुम्णा नाडिका स्मृता । अतिसूक्ष्मा गुह्यतमा ज्ञेया सा ब्रह्मदैवता ॥ २३ ॥

Sa pagitan ng dalawang nāḍī na iyon ay binabanggit ang daluyang tinatawag na Suṣumṇā. Ito’y lubhang maselan at pinakalingid; dapat maunawaan na pinamumunuan ito ng diyos na si Brahmā.

Verse 124

वामेन रेचयेद्वायुं रेचनाद्रेचकः स्मृतः । पूरयेद्दक्षिणेनैव पूरणात्पूरकः स्मृतः ॥ २४ ॥

Dapat ilabas ang hininga sa kaliwang butas ng ilong; sapagkat ito’y pagtaboy palabas, tinatawag itong Recaka. Pagkaraan, dapat higupin ang hininga sa kanang butas ng ilong; sapagkat ito’y pagpuno, tinatawag itong Pūraka.

Verse 125

स्वदेहपूरितं वायं निगृह्य न विमृंचति । संपूर्णकुंभवत्तिष्टेत्कुम्भकः स हि विश्रुतः ॥ २५ ॥

Kapag napigil ang hiningang pumuno sa sariling katawan at hindi ito pinakakawalan, at nananatiling matatag na gaya ng banga na lubos na napuno—ito ang kilalang pagsasanay na tinatawag na kumbhaka.

Verse 126

न गृह्णाति न त्यजति वायुमंतर्बहिः स्थितम् । विद्धि तच्छून्यकं नाम प्राणायामं यथास्थितम् ॥ २६ ॥

Kapag hindi humihigop at hindi rin naglalabas ng hiningang nananatili sa loob at sa labas, alamin na ang matatag na kalagayang iyon ang prāṇāyāma na tinatawag na “Śūnyaka.”

Verse 127

शनैःशनैर्विजेतव्यः प्राणो मत्तगजेन्द्रवत् । अन्यथा खलु जायन्ते महारोगा भयंकराः ॥ २७ ॥

Ang prāṇa, ang hiningang-buhay, ay dapat pagtagumpayan nang dahan-dahan, gaya ng pagpapaamo sa panginoon ng mga elepanteng nagngangalit. Kung hindi, tunay na lilitaw ang malalaking sakit na nakapanghihilakbot.

Verse 128

क्रमेण योजयेद्वायुं योगी विगतकल्मषः । स सर्वपापनिर्मुक्तो ब्रह्मणः पदमाप्नुयात् ॥ २८ ॥

Ang yogi na walang dungis ay dapat ayusin ang hiningang-buhay (prāṇa/vāyu) nang paunti-unti. Kapag napalaya sa lahat ng kasalanan, makakamit niya ang kataas-taasang kalagayan ni Brahman.

Verse 129

विषयेषु प्रसक्तानि चेन्द्रियाणि मुनीश्वरः । समामाहृत्य निगृह्णाति प्रत्याहारस्तु स स्मृतः ॥ २९ ॥

O panginoon ng mga pantas, kapag ang mga pandama na nakakapit sa mga bagay ng pagnanasa ay muling tinipon at mahigpit na pinigil, iyon ang tinatawag na pratyāhāra (pag-urong ng mga pandama).

Verse 130

जितेन्द्रिया महात्मानो ध्यानशून्या अपि द्विज । प्रयान्ति परमं ब्रह्म पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ३० ॥

O dalawang-ulit na isinilang, ang mga dakilang kaluluwa na nagtagumpay sa mga pandama—kahit wala silang pormal na pagninilay—ay umaabot sa Kataas-taasang Brahman, isang kalagayang napakahirap nang balikan (sa muling pagsilang).

Verse 131

अनिर्जितेंद्रियग्रामं यस्तु ध्यानपरो भवेत् । मूढात्मानं च तं विद्याद्ध्यानं चास्य न सिध्यति ॥ ३१ ॥

Ngunit ang sinumang masigasig sa pagninilay habang ang hukbo ng mga pandama ay hindi pa napapailalim—alamin na siya’y nalilinlang ang isip; at ang kanyang pagninilay ay hindi magtatagumpay.

Verse 132

यद्यत्पश्यति तत्सर्वं पश्येदात्मवदात्मनि । प्रत्याहृतानीन्द्रियाणि धारयेत्सा तु धारणा ॥ ३२ ॥

Anuman ang makita, masdan ang lahat sa loob ng Sarili (Ātman), na kasing-likas ng Sarili. Kapag naurong na ang mga pandama, panatilihing matatag ang isip—ito ang dhāraṇā (pagtutuon).

Verse 133

योगाज्जितेंद्रियग्रामस्तानि हृत्वा दृढं हृदि । आत्मानं परमं ध्यायेत्सर्वधातारमच्युतम् ॥ ३३ ॥

Sa pamamagitan ng Yoga, matapos mapagtagumpayan ang pangkat ng mga pandama, dapat itong bawiin at patatagin sa puso; saka magnilay sa Kataas-taasang Sarili—si Acyuta, ang Panginoong di-nabibigo, tagapagtaguyod ng lahat ng sansinukob.

Verse 134

सर्वविश्वात्मकं विष्णुं सर्वलोकैककारणम् । विकसत्पद्यपत्राक्षं चारुकुण्डलभूषितम् ॥ ३४ ॥

Sinasamba ko si Viṣṇu, na ang Kanyang Sarili ay ang buong sansinukob, ang iisang sanhi ng lahat ng mga daigdig—may mga matang tulad ng ganap na namumulaklak na talulot ng lotus, at pinalalamutian ng maririkit na hikaw.

Verse 135

दीर्घबाहुमुदाराङ्गं सर्वालङ्कारभृषितम् । पीताम्बरधरं देवं हेमयज्ञोपवीतिनम् ॥ ३५ ॥

Siya’y may mahahabang bisig at marangal na anyo, pinalalamutian ng lahat ng hiyas; ang maningning na Deva na nakadamit ng dilaw (pītāmbara) at may suot na gintong banal na sinulid (yajñopavīta).

Verse 136

बिभ्रतं तुलसीमालां कौस्तुभेन विराजितम् । श्रीवत्सवक्षसं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ३६ ॥

Namataan ko ang Panginoon na may suot na kuwintas ng tulasī, nagniningning sa hiyas na Kaustubha; sa Kanyang dibdib ay naroon ang tanda ng Śrīvatsa, at Siya’y binabati ng pagpupugay ng mga deva at mga asura.

Verse 137

अष्टारे हृत्सरोजे तु द्वादशांगुलविस्तृते । ध्यायेदात्मानमव्यक्तं परात्परतरं विभुम् ॥ ३७ ॥

Sa lotus ng puso na may walong sinag at may lawak na labindalawang daliri, magnilay sa Sarili—ang Di-nahahayag (Avyakta), ang Panginoong sumasaklaw sa lahat, na higit pa sa pinakadakila.

Verse 138

ध्यानं सद्भिनिर्गदितं प्रत्ययस्यैकतानता । ध्यानं कृत्वा मुहुर्त्तं वा परं मोक्षं लभेन्नरः ॥ ३८ ॥

Ang pagninilay, ayon sa ipinahayag ng mga pantas, ay ang tuluy-tuloy na pagtuon sa iisang kaisipan. Sa pagsasagawa ng ganitong pagninilay kahit sa loob lamang ng isang muhūrta (humigit-kumulang apatnapu’t walong minuto), nakakamtan ng tao ang kataas-taasang kalayaan (moksha).

Verse 139

ध्यानात्पापानि नश्यन्ति ध्यानान्मोक्षं च विंदति । ध्यानात्प्रसीदति हरिद्धर्यानात्सर्वार्थसाधनम् ॥ ३९ ॥

Sa pagninilay, napapawi ang mga kasalanan; sa pagninilay, nakakamtan din ang moksha. Sa pagninilay, nalulugod si Hari; at sa matatag na pagninilay, natutupad ang lahat ng layunin.

Verse 140

यद्यद्रूपं महाविष्णोस्तत्तद्ध्यायेत्समाहितम् । तेन ध्यानेन तुष्टात्मा हरिर्मोक्षं ददाति वै ॥ ४० ॥

Anumang anyo ni Mahāviṣṇu ang pagnilayan, sa anyong iyon din dapat magnilay nang may natipong isip. Nalulugod sa gayong pagninilay, si Hari—na ganap ang kalooban—ay tunay na nagkakaloob ng moksha.

Verse 141

अचञ्चलं मनः कुर्याद्ध्येये वस्तुनि सत्तम । ध्यानं ध्येयं ध्यातृभावं यथा नश्यति निर्भरम् ॥ ४१ ॥

O pinakadakila sa mga mabubuti, gawin ang isip na di matinag sa bagay na karapat-dapat pagnilayan, upang—nang lubos—maglaho ang tatlo: ang pagninilay, ang pinagninilayan, at ang damdaming “ako ang nagmumuni.”

Verse 142

ततोऽमृतत्वं भवति ज्ञानामृतनिषेवणात् । भवेन्निरन्तरं ध्यानादभेदप्रतिपादनम् ॥ ४२ ॥

Pagkaraan nito, sumisibol ang kawalang-kamatayan sa patuloy na pag-inom ng nektar ng kaalaman. At sa walang patid na pagninilay, dumarating ang ganap na pagkabatid at pagtatatag ng di-pagkakaiba (pagkakaisa).

Verse 143

सुषुत्पिवत्परानन्दयुक्तश्चोपरतेन्द्रियः । निर्वातदीपवत्संस्थः समाधिरभिधीयते ॥ ४३ ॥

Kapag ang tao ay tila nasa mahimbing na tulog, ngunit nakaugnay sa sukdulang kaligayahan; kapag tumigil ang mga pandama sa paglabas, at ang isip ay matatag na gaya ng lampara sa lugar na walang hangin—ang kalagayang iyon ay tinatawag na samādhi.

Verse 144

योगी समाध्यवस्थायां न श्रृणोति न पश्यति । न जिघ्रति न स्पृशति न किंचद्वक्ति सत्तम ॥ ४४ ॥

O pinakadakila sa mga mabubuti, kapag ang yogin ay nakatatag sa samādhi, hindi siya nakaririnig ni nakakakita; hindi siya nakaaamoy ni nakahihipo, at wala siyang sinasabi kahit ano.

Verse 145

आत्मा तु निर्मलः शुद्धः सञ्चिदानन्दविग्रहः । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तो योगिनां भात्यचञ्चलः ॥ ४५ ॥

Ngunit ang Ātman ay walang dungis at dalisay—ang mismong anyo ng Pag-iral, Kamalayan, at Kaligayahan (sat-cit-ānanda). Malaya sa lahat ng upādhi, ito’y nagniningning nang matatag at di-nagagalaw para sa mga yogin.

Verse 146

निर्गुणोऽपि परो देवो ह्यज्ञानाद्गुणवानिव । विभात्यज्ञाननाशे तु यथापूर्वं व्यवस्थितम् ॥ ४६ ॥

Bagaman ang Kataas-taasang Panginoon ay tunay na lampas sa lahat ng katangian (nirguṇa), dahil sa kamangmangan Siya’y nagmumukhang may mga katangian; ngunit kapag napuksa ang kamangmangan, Siya’y nagniningning ayon sa Kanyang tunay na anyo—nananatili sa Kanyang likas na kalagayan.

Verse 147

परं ज्योतिरमेयात्मा मायावानिव मायिनाम् । तन्नाशे निर्मलं ब्रह्म प्रकाशयति पंडितं ॥ ४७ ॥

Ang Kataas-taasang Liwanag, na ang Sarili ay di-masusukat, ay nagmumukhang tila may māyā sa mga nalilinlang ng māyā. Kapag nawasak ang māyā na iyon, ang walang dungis na Brahman ang nagliliwanag sa pantas.

Verse 148

एकमेवाद्वितीयं च परं ज्योतिर्निरंजनम् । सर्वेषामेव भूतानामंतर्यामितया स्थितम् ॥ ४८ ॥

Siya ay iisa lamang, walang ikalawa—ang Kataas-taasang Liwanag na walang dungis—naninirahan sa lahat ng nilalang bilang Antaryāmin, ang Panloob na Tagapamahala.

Verse 149

अणोरणीयान्महतो महीयान्सनातनात्माखिलविश्वहेतुः । पश्यंति यज्ज्ञानविदां वरिष्टाः परात्परस्मात्परमं पवित्रम् ॥ ४९ ॥

Mas maliit kaysa sa pinakamaliit at mas dakila kaysa sa pinakadakila, ang Walang-hanggang Sarili—sanhi ng buong sansinukob—ay namamasdan ng pinakadakila sa mga pantas bilang Kataas-taasang Kadalisayan, higit pa sa pinakamataas.

Verse 150

अकारादिक्षकारांतवर्णभेदव्यवस्थितः । पुराणपुरुषोऽनादिः शब्दब्रह्मेति गीयते ॥ ५० ॥

Ang walang pasimulang Purāṇa-Puruṣa, na nakatatag bilang sari-saring titik ng mga titik mula ‘a’ hanggang ‘kṣa’, ay inaawit bilang Śabda-Brahman—ang Ganap sa anyo ng banal na tunog.

Verse 151

विशुद्दमक्षरं नित्यं पूर्णमाकाशमध्यगम् । आनन्दं निर्मलशांतं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५१ ॥

Ang Kataas-taasang Brahman ay inaawit bilang ganap na dalisay, di-nasisira, walang hanggan, lubos at lumalaganap sa lahat—naninirahan sa kalawakan—siya mismo ang Kaligayahan, walang dungis at ganap na payapa.

Verse 152

योगिनो हृदि पश्यन्ति परात्मानं सनातनम् । अविकारमजं शुद्धं परं ब्रह्मेति गीयते ॥ ५२ ॥

Nakikita ng mga yogin sa loob ng puso ang Walang-hanggang Kataas-taasang Sarili—di-nagbabago, di-isinilang, at dalisay—na inaawit bilang pinakamataas na Brahman.

Verse 153

ध्यानमन्यत्प्रवक्ष्यामि श्रृणुष्व मुनि सत्तम । संसारतापतप्तानां सुधावृष्टिसमं नृणाम् ॥ ५३ ॥

Ngayon ay ipaliliwanag ko ang isa pang paraan ng pagninilay—makinig, O pinakadakilang pantas. Para sa mga taong sinusunog ng init ng samsara, ito’y tulad ng ulang ambrosya, ulan ng nektar.

Verse 154

नारायणं परानन्दं स्मरेत्प्रणवसंस्थितम् । नादरुपमनौपम्यमर्द्धमात्रोपरिस्थितम् ॥ ५४ ॥

Dapat pagnilayan si Nārāyaṇa, ang Kataas-taasang Kaligayahan, na nananahan sa banal na pantig na Praṇava “Oṃ”; ang Kanyang anyo ay ang banayad na tunog na nāda, walang kapantay, at nakalagay sa ibabaw ng ardha-mātrā (kalahating sukat).

Verse 155

अकारं ब्रह्मणो रुपमुकारं विष्णुरुपवत् । मकारं रुद्ररुपं स्यादर्ध्दमात्रं परात्मकम् ॥ ५५ ॥

Ang pantig na “A” ay anyo ni Brahmā; ang “U” ay likas na anyo ni Viṣṇu; ang “M” ay anyo ni Rudra; at ang ardha-mātrā (banayad na alingawngaw) ay ang Kataas-taasang Sarili.

Verse 156

मात्रास्तिस्त्रः समाख्याता ब्रह्मविष्णु शिवाधिपाः । तेषां समुच्चयं विप्र परब्रह्मप्रबोधकम् ॥ ५६ ॥

Tatlong mātrā ang ipinahayag—pinamumunuan nina Brahmā, Viṣṇu, at Śiva. O vipra, ang kanilang pagsasama ay siyang gumigising sa pagkaunawa sa Parabrahman, ang Kataas-taasang Brahman.

Verse 157

वाच्यं तु परमं ब्रह्म वाचकः प्रणवः स्मृतः । वाच्यवाचकसंबन्धो ह्युपचारात्तयोर्द्विजा ॥ ५७ ॥

Ang Kataas-taasang Brahman ang siyang tinutukoy (vācya), at ang Praṇava “Oṃ” ang naaalala bilang tumutukoy (vācaka). O mga dvija, ang ugnayan ng tinutukoy at tumutukoy ay sinasabi lamang ayon sa kaugalian (pahiwatig na pag-aangkin).

Verse 158

जपन्तः प्रणवं नित्यं मुच्यन्ते सर्वपातकैः । तदभ्यासेन संयुक्ताः परं मोक्षं लभन्ति च ॥ ५८ ॥

Ang sinumang palagiang nagja-japa ng Pranava (Oṁ) ay napapalaya sa lahat ng kasalanan; at sa pagkakaugnay sa matatag na pagsasanay ng japa, nakakamtan din nila ang kataas-taasang moksha.

Verse 159

जपंश्च प्रणवं मन्त्रं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । कोटिसूर्यसमं तेजो ध्यायेदात्मनि निर्मलम् ॥ ५९ ॥

Dapat din niyang ulitin ang Pranava (Oṁ), ang mantrang ang diwa ay sina Brahmā, Viṣṇu, at Śiva; at magnilay sa loob ng sarili sa walang-dungis na liwanag, na kasingningning ng sampung milyong araw.

Verse 160

शालग्रामशिलारुपं प्रतिमारुपमेव वा । यद्यत्पापहरं वस्तु तत्तद्वा चिन्तयेद्धृदि ॥ ६० ॥

Maging anyo ng batong Śālagrāma o anyo ng banal na imahen—anumang bagay na nag-aalis ng kasalanan, iyon mismo ang pagnilayan sa puso.

Verse 161

यदेतद्दैष्णवं ज्ञानं कथितं ते मुनीश्वर । एतद्विदित्वा योगीन्द्रो लभते मोक्षमुत्तमम् ॥ ६१ ॥

O panginoon ng mga muni, ang kaalamang Vaiṣṇava na itinuro mo—sa tunay na pag-unawa nito, maging ang pinakadakilang yogin ay nakakamit ang pinakamataas na moksha.

Verse 162

यस्त्वेतच्छॄणुयाद्वापि पठेद्वापि समाहितः । स सर्वपापनिर्मुक्तो हरिसालोक्यमान्पुयात् ॥ ६२ ॥

Sinumang may nakatuong isip na makinig o bumigkas ng aral na ito—kahit iyon lamang—ay napapalaya sa lahat ng kasalanan at nakakamit ang Harisālokya, ang paninirahan sa kaparehong daigdig ni Hari (Viṣṇu).