Threefold Suffering, Twofold Knowledge, and the Definition of Bhagavān (Vāsudeva); Prelude to Keśidhvaja–Janaka Yoga

Verse 1

सूत उवाच । तच्छृत्वा नारदो विप्रा मैथिलाध्यात्ममुत्तमम् । पुनः पप्रच्छ तं प्रीत्या सनंदनमुदारधीः ॥ १ ॥

Sinabi ni Sūta: O mga brāhmaṇa, nang marinig ni Nārada ang kataas-taasang aral ng Maithila tungkol sa Sarili, siya—malawak ang isip at nagagalak—ay muling nagtanong kay Sanandana nang may pag-ibig at paggalang.

Verse 2

नारद उवाच । आध्यात्मिकादित्रिविधं तापं नानुभवेद्यथा । प्रब्रूहि तन्मुने मह्यं प्रपन्नाय दयानिधे ॥ २ ॥

Sinabi ni Nārada: O muni, ituro mo sa akin kung paano hindi mararanasan ang tatlong uri ng pagdurusa, simula sa panloob (ādhyātmika). O bukal ng habag, ako’y sumasailalim sa iyong kanlungan.

Verse 3

सनंदन उवाच । तदस्य त्रिविधं दुःखमिह जातस्य पंडित । गर्भे जन्मजराद्येषुस्थानेषु प्रभविष्यतः ॥ ३ ॥

Wika ni Sanandana: “O marunong, sa nilalang na may katawan na isinilang dito, ang pagdurusa ay tatluhan; ito’y sumisibol sa sinapupunan, at sa mga kalagayan ng kapanganakan, pagtanda, at iba pang tulad nito.”

Verse 4

निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिरैका चात्यंतिकी मता ॥ ४ ॥

Iisa lamang ang itinuturing na sukdulan at walang-hanggang lunas: ang makamit ang Bhagavān—na ang Kanyang likas na kalagayan ay iisang walang-kapantay na kaligayahan, malaya sa anumang labis at pagkabalisa.

Verse 5

तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पंडितैर्नरैः । तत्प्राप्तिहेतुज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने ॥ ५ ॥

Kaya’t ang mga pantas na tao ay dapat magsikap upang makamit ang “Yaon” (ang Kataas-taasang Layunin). At, O dakilang muni, itinuro rin ang kaalaman tungkol sa sanhi na nagdadala sa pagkakamit nito, at ang nararapat na gawaing espirituwal (karma).

Verse 6

आगमोत्थं विवेकाञ्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते । शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्मविवेकजम् ॥ ६ ॥

Ang kaalaman ay sinasabing may dalawang uri: yaong nagmumula sa Āgama (tradisyong kasulatan) at yaong nagmumula sa viveka (matalinong paghiwatig at paghiwalay). Ang Brahman sa anyo ng tunog (śabda-brahman) ay binubuo ng Āgama; samantalang ang Kataas-taasang Brahman (para-brahman) ay isinilang mula sa mapanuring pananaw.

Verse 7

मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वायं मुनिसत्तमः । तदेतच्छ्रूयतामत्र सुबोधं गदतो मम ॥ ७ ॥

Ang pinakadakilang muni na ito, si Manu man, nang maalala ang diwa ng mga Veda, ay nagsalita. Kaya pakinggan dito ang gayunding aral, na aking ipaliliwanag nang malinaw habang ito’y aking ipinahahayag.

Verse 8

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ८ ॥

Dalawang anyo ng Brahman ang dapat makilala: ang Brahman bilang banal na tunog (śabda-brahman) at ang Kataas-taasang Brahman (para-brahman). Ang ganap na bihasa sa Brahman ng tunog ay makaaabot sa Kataas-taasang Brahman.

Verse 9

द्वे विद्ये वेदितव्ये चेत्याह चाथर्वणी श्रुतिः । परमा त्वक्षरप्राप्तिर्ऋग्वेदादिमया परा ॥ ९ ॥

Ipinahahayag ng Atharvaṇa śruti na may dalawang uri ng kaalamang dapat malaman. Ang kataas-taasan ay yaong sa pamamagitan nito naaabot ang Di-Nasisira (Akṣara); ang isa pa ay ang Ṛgveda at ang iba pang Veda.

Verse 10

यत्तदव्यक्तमजरमनीहमजमव्ययम् । अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादादिसंयुतम् ॥ १० ॥

Ang Kataas-taasan ay di-nahahayag, di-nabubulok, walang pagnanasa, di-isinilang, at di-nasisira; di-mailarawan at walang anyo—ngunit (sa di-makamundong diwa) may mga kamay, paa, at iba pa.

Verse 11

विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयोनिमकारणम् । व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यंति सूरयः ॥ ११ ॥

Namamasdan ng mga pantas ang Kataas-taasang Panginoon—makapangyarihan, sumasaklaw sa lahat, walang hanggan—ang sinapupunan-pinagmulan ng lahat ng nilalang, at Siya mismo’y walang sanhi (makamundo). Sapagkat mula sa Kanya ang lahat ay nalulukuban at lumalaganap sa kabuuan.

Verse 12

तद्ब्रह्म तत्परं धाम तद्ध्येयं मोक्षकांक्षिभिः । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ १२ ॥

Iyan ang Brahman; iyan ang kataas-taasang tahanan. Dapat pagbulayan ng mga naghahangad ng mokṣa. Ito’y napakapino, ipinahayag ng mga salita ng Śruti—iyan ang pinakamataas na kalagayan ni Viṣṇu.

Verse 13

तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छब्दस्तस्योद्दिष्टोऽक्षयात्मनः ॥ १३ ॥

Ang mismong mahalagang kalikasan ng Kataas-taasang Sarili ang tinutukoy ng salitang “Bhagavān”; at ang “Bhagavān” ang katawagang sadyang inilaan para sa Di-Nasisirang Sariling iyon.

Verse 14

एवं निगदितार्थस्य यत्तत्वं तस्य तत्त्वतः । ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्त्रयीमयम् ॥ १४ ॥

Kaya, ang kaalamang sa pamamagitan nito ay nakikilala ang tunay na diwa ng sinabi ayon sa mismong katotohanan—alamin na ang kaalamang iyon ang pinakadakila, naiiba sa (pawang) tatlong Veda.

Verse 15

अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विजा । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिकः ॥ १५ ॥

O mga dvija, kahit ang Brahman na yaon ay lampas sa abot ng mga salita, sa pagsamba ang katawagang “Bhagavān” ay ginagamit lamang sa paraang makasagisag at ayon sa kaugalian.

Verse 16

शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्त्तते । भगवन्भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ॥ १६ ॥

Ang salitang “Bhagavān” ay ginagamit ukol sa Kataas-taasang Brahman—dalisay, kilala bilang nagtataglay ng dakilang banal na karilagan—na nananahan bilang Sanhi ng lahat ng sanhi.

Verse 17

ज्ञेयं ज्ञातेति तथा भकारोऽर्थद्वयात्मकः । तेनागमपिता स्रष्टा गकारोऽयं तथा मुने ॥ १६ ॥

Ang pantig na “bha” ay may dalawang kahulugan: “ang dapat makilala” at “ang nakakakilala.” Kaya, O muni, ang pantig na “ga” ay dapat unawain bilang ama ng mga Āgama at bilang Lumikha rin.

Verse 18

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा ॥ १७ ॥

Ang ganap na paghahari, lakas ng kabayanihan, katanyagan, kasaganaan, at gayundin ang kaalaman at pagwawalang‑pagkakapit (vairāgya)—ang anim na ito ang ipinahahayag na kahulugan ng salitang “bhaga” (banal na karangyaan).

Verse 19

वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि । सर्वभूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततोऽव्ययः ॥ १८ ॥

Ang lahat ng nilalang ay nananahan doon—sa Sarili ng mga nilalang, sa Sariling sumasaklaw sa lahat. Yamang Siya’y nananatili sa bawat nilalang nang walang natitira, kaya ang pantig na “va” ay tumutukoy sa Di‑Nasisira (Avyaya).

Verse 20

एवमेव महाशब्दो भगवानिति सत्तम । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः ॥ १९ ॥

Gayon din, O pinakamainam sa mga banal, ang dakila at marangal na salita na “Bhagavān” ay ukol sa walang iba kundi kay Vāsudeva, na may likas na kalagayan bilang Kataas-taasang Brahman (Paramabrahman).

Verse 21

तत्र पूज्यपदार्थोक्तिः परिभाषासमन्वितः । शब्दोऽयं नोपचारेण चान्यत्र ह्युपचारतः ॥ २० ॥

Sa gayong konteksto, ang pahayag ay tumutukoy sa bagay na karapat-dapat sambahin at may kasamang tuntuning-pagpapakahulugan (paribhāṣā). Ang salitang ito roon ay hindi ginagamit sa pangalawa o talinghagang diwa; sa iba, ginagamit lamang ito sa talinghagang paglalapat.

Verse 22

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥ २१ ॥

Yaong nakaaalam ng paglitaw at pagkalusaw ng mga nilalang, ng kanilang pagdating at pag-alis, at nakaaalam din ng vidyā (tunay na kaalaman) at avidyā (kamangmangan)—Siya ang dapat tawaging “Bhagavān.”

Verse 23

ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः ॥ २२ ॥

Ang ganap na kaalaman, kapangyarihan, lakas, pagka-Panginoon, kabayanihan, at ningning—nang walang kakulangan—ang siyang tinutukoy ng salitang “Bhagavān”; at ito’y totoo lamang kapag ang mga katangiang ito’y dalisay, walang anumang kapintasan at mga katulad na dungis.

Verse 24

सर्वाणि तत्र भूतानि वसंति परमात्मनि । भूतेषु वसनादेव वासुदेवस्ततः स्मृतः ॥ २३ ॥

Ang lahat ng nilalang ay nananahan doon sa Kataas-taasang Sarili (Paramātman). At sapagkat Siya’y nananahan sa loob ng lahat ng nilalang, kaya Siya’y inaalala bilang Vāsudeva.

Verse 25

खांडिक्यं जनकं प्राह पृष्टः केशिध्वजः पुरा । नामव्याख्यामनंतस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः ॥ २४ ॥

Noong una, nang siya’y tanungin, nagsalita si Keśidhvaja kay Khāṇḍikya Janaka, at ipinaliwanag nang ayon sa katotohanan ang kahulugan ng Pangalan ni Ananta—Vāsudeva.

Verse 26

भूतेषु वसते सोंऽतर्वसंत्यत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः ॥ २५ ॥

Siya’y nananahan sa lahat ng nilalang, at ang lahat ng nilalang ay nananahan din sa Kanya. Kaya si Vāsudeva ang Panginoon—ang Tagapagtaguyod at Tagapag-ayos ng mga daigdig.

Verse 27

स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणोऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनांतरालम् ॥ २६ ॥

O pantas, nilalampasan Niya ang likas na kalagayan ng lahat ng nilalang at ang mga pagbabago nito, pati ang mga kapintasan na nagsisimula sa mga guṇa at iba pa. Lampas sa lahat ng tabing at balabal, Siya ang Sarili ng lahat; at sa Kanya napupuno at nalulukuban ang buong lawak sa pagitan ng mga daigdig.

Verse 28

समस्तकल्याणगुणं गुणात्मको हित्वातिदुःखावृतभूतसर्गः । इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितोऽसौ ॥ २७ ॥

Siya ang pinakadiwa ng lahat ng mapalad na kabutihan, ang Panginoon ng mga katangian. Bagaman ang sangnilikha na may katawan ay natatakpan ng matinding pagdurusa, nananatili Siyang Tagapaghari ng mga guna. Sa Kanyang sariling kalooban, tinatanggap Niya ang dakilang anyong Kanyang ninanais, at isinasakatuparan Niya ang kapakanan ng buong sansinukob.

Verse 29

तेजोबलैश्वर्यमहावबोधं स्ववीर्यशक्त्यादुगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः संति परावरेशे ॥ २८ ॥

Sa Kanya natitipon ang ningning, lakas, paghahari, at dakilang pagkaunawa—isang di-nahahating kayamanan ng mga kabutihan gaya ng Kanyang kabayanihan at kapangyarihan. Siya ang Kataas-taasan na higit pa sa lahat ng kataas-taasan; sa Panginoon ng mataas at mababang daigdig, walang umiiral na pighati at anumang pagdurusa.

Verse 30

स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपोऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वनिसर्गवेत्ता समस्तशक्तिः परमेश्वराख्यः ॥ २९ ॥

Siya ang Panginoon—may anyo kapwa ng indibidwal (vyaṣṭi) at ng kabuuang kosmos (samaṣṭi); ang Kanyang tunay na kalikasan ay di-nahahayag, ngunit Siya rin ay lumilitaw sa hayag na anyo. Siya ang Panginoon ng lahat, ang nakaaalam ng buong kaayusan ng paglikha, puspos ng lahat ng kapangyarihan; at tinatawag na Parameśvara, ang Kataas-taasang Panginoon.

Verse 31

स ज्ञायते येन तदस्तदोषं शुद्धं परं निर्मलमेव रूपम् । संदृश्यते चाप्यवगम्यते च तज्ज्ञानमतोऽन्यदुक्तम् ॥ ३० ॥

Yaong sa pamamagitan nito nakikilala ang Kataas-taasan—walang anumang kapintasan, dalisay, lampas sa lahat, at ganap na walang dungis sa Kanyang diwa—at yaong sa pamamagitan nito Siya ay wari’y tuwirang nakikita at tunay na nauunawaan: iyon lamang ang tinatawag na “kaalaman”; ang iba pa’y sinasabing hindi kaalaman.

Verse 32

स्वाध्यायसंयमाभ्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः । तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तवेतत्प्रतिपद्यते ॥ ३१ ॥

Sa pamamagitan ng svādhyāya—sariling pag-aaral ng mga kasulatan—at saṃyama—pagpipigil at pagdidisiplina sa sarili—tunay na napagkikita ang Puruṣottama, ang Kataas-taasang Persona. Ang Brahman na siyang sanhi ng pag-abot sa Kanya—iyan, O ikaw, ang dapat maunawaan at maisakatuparan nang wasto.

Verse 33

स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते ॥ ३२ ॥

Mula sa svādhyāya (banal na pag-aaral sa sarili ng mga śāstra) pumasok sa yoga, at mula sa yoga bumalik sa svādhyāya. Sa ganap na pagsasanib ng svādhyāya at yoga, nahahayag ang Kataas-taasang Sarili (Paramātmā).

Verse 34

तदीक्षणाय स्वाध्यायश्चक्षुर्योगस्तथापरम् । न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते ॥ ३३ ॥

Upang masilayan Yaon, ang ‘mata’ ay svādhyāya at gayundin ang mas mataas na disiplina ng yoga. Ang naging Brahman na ay hindi masisilayan ng matang-laman.

Verse 35

नारद उवाच । भगवंस्तमहं योगं ज्ञातुमिच्छामि तं वद । ज्ञाते यन्नाखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम् ॥ ३४ ॥

Sinabi ni Nārada: “O Mapagpala, ipahayag mo sa akin ang yogang iyon na nais kong malaman. Sa pagkakilala rito, nawa’y masilayan ko ang Kataas-taasang Panginoon, ang sandigan ng lahat, ang saligan ng buong sansinukob.”

Verse 36

सनंदन उवाच । केशिध्वजो यथा प्राह खांडिक्याय महात्मने । जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते ॥ ३५ ॥

Sinabi ni Sanandana: “Gaya ng itinuro noon ni Keśidhvaja ang yoga sa dakilang-loob na si Khāṇḍikya—at kay Haring Janaka—gayon din ipaliliwanag ko sa iyo ang yogang iyon.”

Verse 37

नारद उवाच । खांङिक्यः कोऽभवद्बह्यन्को वा केशिध्वजोऽभवत् । कथं तयोश्च संवादो योगसंबन्धवानभूत् ॥ ३६ ॥

Sinabi ni Nārada: “Sino si Khāṃṅikya, at sino si Keśidhvaja? Paano naganap ang pag-uusap nilang dalawa na may kaugnayan sa yoga?”

Verse 38

सनंदन उवाच । धर्मध्वजो वै जनक तस्य पुशेऽमितध्वजः । कृतध्वजोऽस्य भ्राताभूत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः ॥ ३७ ॥

Wika ni Sanandana: “Tunay na may isang ninunong nagngangalang Dharmadhvaja. Mula sa kanya isinilang si Amitadhvaja. Ang kanyang kapatid ay si Kṛtadhvaja, isang haring laging nakatuon sa kaalaman ng Sarili (Ātman).”

Verse 39

कृतध्वजस्य पुत्रोऽभूद्धन्यः केशिध्वजो द्विजः । पुत्रोऽमितव्वजस्यापि खांडिक्यजनकाभिधः ॥ ३८ ॥

Ang anak ni Kṛtadhvaja ay ang dvija (dalawang ulit na isinilang) na si Keśidhvaja, tanyag sa pangalang “Dhanya.” At ang anak ni Amitavvaja naman ay kilala bilang Khāṇḍikya, na tinatawag ding Janaka.

Verse 40

कर्ममार्गे हि खांडिक्यः स्वराज्यादवरोपितः । पुरोधसा मंत्रिभिश्च समवेतोऽल्पसाधनः ॥ ३८ ॥

Tunay nga si Khāṇḍikya—na naalis sa sariling paghahari—ay pumasok sa landas ng karma, ang landas ng mga ritwal na banal. Kasama ang kanyang purohita at mga ministro, naglakbay siya na kakaunti lamang ang dalang yaman at kagamitan.

Verse 41

राज्यान्निराकृतः सोऽथ दुर्गारण्यचरोऽभवत् । इयाज सोऽपि सुबहून यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः ॥ ३९ ॥

Nang itaboy mula sa kaharian, nanirahan siya sa isang masukal at halos di-mapuntahang gubat. Doon man, umaasa sa kaalamang espirituwal, nagsagawa siya ng napakaraming yajña (mga handog na sakripisyo).

Verse 42

ब्रह्मविद्यामधिष्टाय तर्तुं मृत्युमपि स्वयम् । एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर ॥ ४० ॥

Nakatatag sa Brahma-vidyā, ang kaalaman tungkol sa Brahman, nagawa niyang—kahit mag-isa—tumawid lampas sa kamatayan. Minsan, habang isinasagawa ang yajña, O pinakadakila sa mga nakaaalam ng Yoga, naganap ito.

Verse 43

तस्य धेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने । ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः ॥ ४१ ॥

Sa liblib na gubat, isang mabangis na tigre ang pumatay sa kanyang baka. Nang malaman ng hari at ng paring tagapaghandog na ang baka’y napatay ng tigre, sila’y napuno ng pag-aalala.

Verse 44

प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किमत्रेति विधीयताम् । ते चोचुर्नवयंविद्मः कशेरुः पृच्छ्यतामिति ॥ ४२ ॥

Nagtanong siya tungkol sa prāyaścitta (pagbabayad-sala): “Ano ang dapat itakda rito?” Sumagot sila, “Hindi namin alam—tanungin si Kaśeru.”

Verse 45

कशेरुरपि तेनोक्तस्तथेति प्राह नारद । शुनकं पृच्छ राजेन्द्र वेद स वेत्स्यति ॥ ४३ ॥

Si Kaśeru man, nang tanungin, ay sumagot: “Gayon nga,” O Nārada. “O pinakamainam na hari, tanungin mo si Śunaka—batid niya ang Veda at ipaliliwanag niya ito.”

Verse 46

स गत्वा तमपृच्छञ्च सोऽप्याह नृपतिं मुने । न कशेरुर्नचैवाहं न चान्यः सांप्रतं भुवि ॥ ४४ ॥

Pumunta siya roon at nagtanong; at sumagot din ito: “O muni, sa panahong ito sa daigdig, wala na si Kaśeru, wala na rin ako, at wala nang iba pa (na gaya nila).”

Verse 47

वेत्त्येक एव त्वच्छत्रुः खांडिक्यो यो जितस्त्वया । स चाह तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने ॥ ४५ ॥

Iisa lamang ang nakaaalam ng iyong kaaway—si Khāṇḍikya na iyong napagtagumpayan. Sinabi niya: “O muni, pupunta ako sa kanya ngayon upang magtanong tungkol sa kaaway sa loob ng sarili (ātma-ripu).”

Verse 48

प्राप्त एव मया यज्ञे यदि मां स हनिष्यति । प्रायश्चित्तं स चेत्पृष्टो वदिष्यति रिपुर्मम ॥ ४६ ॥

Kung siya’y dumating sa paghahandog na yajña at tunay na papatayin ako, kung siya’y tatanungin, ang aking kaaway mismo ang magsasabi ng prāyaścitta, ang pag-alis ng kasalanan.

Verse 49

ततश्चाविकलो योगो मुनिश्रेष्ट भविष्यति । इत्युक्त्वा रथमारुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः ॥ ४७ ॥

“Pagkaraan nito, O pinakadakilang muni, ang iyong Yoga ay magiging walang hadlang at ganap.” Pagkasabi nito, ang hari na nakasuot ng balat ng itim na antelope ay sumakay sa kanyang karwahe.

Verse 50

वनं जगाम यत्रास्ते खांडिक्यः स महीपतिः । तमायांतं समालोक्य खांजडिक्यो रिपुमात्मनः ॥ ४८ ॥

Pumaroon siya sa gubat kung saan nananatili ang haring Khāṇḍikya. Nang makita siyang papalapit, si Khāṃjaḍikya—ang sariling kaaway—ay tumingin sa kanya.

Verse 51

प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः । खांडिक्य उवाच । कृष्णाजिनत्वक्कवचभावेनास्मान्हनिष्यसि ॥ ४९ ॥

Namumula sa galit ang mga mata at nakahanda na ang pana, siya’y nagsalita. Sinabi ni Khāṇḍikya: “Papatayin mo kami sapagkat ikaw ay nababalutan ng balat ng itim na antelope na tila baluting panangga.”

Verse 52

कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति । मृगानां वद पृष्टेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम् ॥ ५० ॥

Iniisip mo, “Dahil suot ko ang balat ng itim na antelope, hindi niya ako tatamaan.” Ngunit sabihin mo sa akin, hangal—sa likod ng mga usa, wala rin bang balat ng itim na antelope?

Verse 53

येषां मत्वा वृथा चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः । स त्वामहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥ ५१ ॥

Sa pag-aakalang ang aking mababangis at matatalim na palaso ay nasayang laban sa iba, papatayin kita ngayon— hindi ka makatatakas sa akin nang buhay.

Verse 54

आतताय्यसि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः । केशिध्वज उवाच । खांडिक्य संशयं प्रष्टुं भवंतमहमागतः ॥ ५२ ॥

“Ikaw ay isang mamamatay-tao na mananakop, masama ang isip—isang kaaway na nagnakaw ng aking kaharian!” Sinabi ni Keśidhvaja: “O Khāṇḍikya, naparito ako sa iyo upang magtanong tungkol sa isang pagdududa.”

Verse 55

न त्वां हंतुं विचार्यतैत्कोपं बाणं च मुंच वा । ततः स मंत्रिभिः सार्द्धमेकांते सपुरोहितः ॥ ५३ ॥

Sa pagmumuni-muni, nagpasya siyang huwag siyang patayin; isinantabi niya ang kanyang galit at hindi pinakawalan ang palaso. Pagkatapos, kasama ang kanyang mga ministro at pari ng pamilya, siya ay umatras sa isang liblib na lugar.

Verse 56

मंत्रयामास खांडिक्यः सर्वैरेव महामतिः । तमूर्मंत्रिणो वध्यो रिपुरेष वशंगतः ॥ ५४ ॥

Si Khāṇḍikya, ang may dakilang isipan, ay sumangguni sa lahat. Sinabi ng mga ministro, “Ang kaaway na ito ay nahulog sa ating kontrol; dapat siyang patayin.”

Verse 57

हतेऽत्र पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति । खांडिक्यश्चाह तान्सर्वानेवमेव न संशयः ॥ ५५ ॥

“Kapag siya ay napatay, ang buong lupa dito ay mapapasailalim sa iyong kontrol.” Sinabi rin ni Khāṇḍikya sa kanilang lahat, “Magiging eksakto ito—walang duda.”

Verse 58

हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति । परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम ॥ ५६ ॥

Ngunit kapag siya ay napatay, ang buong daigdig ay mapapasailalim sa aking kapangyarihan. Para sa nagwawagi sa kabilang daigdig, ang buong lupa ay akin.

Verse 59

न हन्मि चेल्लोकजयो मम वयत्वस्सुंधरा । परलोकजयोऽनंतः स्वल्पकालो महीजयः ॥ ५७ ॥

Kung hindi ko siya papatayin (ang kaaway), ang pagwawagi sa mundong ito para sa akin ay palamuti lamang ng kabataan na madaling lumipas. Ang pagwawagi sa kabilang daigdig ay walang hanggan, samantalang ang tagumpay sa lupa ay panandalian.

Verse 60

तस्मान्नैनं हनिष्येऽहं यत्पृच्छति वदामि तत् । ततस्तमभ्युपेत्याह खांडिक्यो जनको रिपुम् ॥ ५८ ॥

“Kaya nga hindi ko siya papatayin; anumang itanong niya, iyon ang sasabihin ko.” Pagkapasya nito, nilapitan ni Khāṇḍikya ang kanyang kaaway na si Haring Janaka at nagsalita sa kanya.

Verse 61

प्रष्टव्यं यत्त्वया सर्वं तत्पृच्छ त्वं वदाम्यहम् । ततः प्राह यथावृत्तं होमधेनुवधं मुने ॥ ५९ ॥

“Anumang nais mong itanong, itanong mo lahat; sasabihin ko.” Pagkatapos, O pantas, isinalaysay niya nang tumpak ang nangyari tungkol sa pagpatay sa handog na baka, ang Homadhenu.

Verse 62

ततश्च तं स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्रूतम् । स चाचष्ट यथान्यायं मुने केशिध्वजाय तत् ॥ ६० ॥

Pagkaraan, tinanong niya ang tungkol sa nararapat na prāyaścitta, ang wastong pagtubos-sala para roon. At siya, ayon sa tuntunin ng dharma, ay nagpaliwanag nito sa pantas na si Keśidhvaja.

Verse 63

प्रायश्चित्तमशेषं हि यद्वै तत्र विधीयते । विदितार्थः स तेनैवमनुज्ञातो महात्मना ॥ ६१ ॥

Tunay nga, ang ganap na prāyaścitta—ang itinakdang pagtubos at paglilinis ng kasalanan—ay inilatag doon. Nang maunawaan niya ang kahulugan, siya’y pinahintulutan ng dakilang-mahātmā.

Verse 64

यागभूमिमुपागत्य चक्रे सर्वां क्रियां क्रमत् । क्रमेण विधिवद्यागं नीत्वा सोऽवभृथाप्लुतः ॥ ६२ ॥

Pagdating sa pook ng yajña, isinagawa niya ang lahat ng ritwal ayon sa wastong pagkakasunod. At matapos isakatuparan ang handog nang hakbang-hakbang ayon sa tuntunin, siya’y lumusong sa pangwakas na paliligo, ang avabhṛtha.

Verse 65

कृतकृत्यस्ततो भूत्वा चिंतयामास पार्थिवः । पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया ॥ ६३ ॥

Pagkaraan, ang hari, na wari’y natupad na ang kanyang tungkulin, ay nagmuni-muni: “Ang lahat ng ṛtvij, ang mga paring tagapagpaganap, ay aking pinarangalan sa pagsamba; at ang mga marurunong na kasapi ng kapulungan ay aking iginalang nang nararapat.”

Verse 66

तथैवार्थिजनोऽप्यर्थोजितोऽभिमतैर्मया । यथाहं मर्त्यलोकस्य मया सर्वं विचष्टितम् ॥ ६४ ॥

Gayundin, maging ang naghahangad ng yaman ay napapapayag ko sa pamamagitan ng mga bagay na ninanais niya. Sapagkat aking napagmasdan at naunawaan ang lahat tungkol sa daigdig ng mga mortal.

Verse 67

अनिष्पन्नक्रियं चेतस्तथा न मम किं यथा । इत्थं तु चिंतयन्नेव सम्मार स महीपतिः ॥ ६५ ॥

“Ang aking isip ay hindi kayang tapusin ang anumang pasiya; ni hindi man lamang ito nananatili sa aking pagpipigil.” Sa pag-iisip nang paulit-ulit ng gayon, ang haring iyon ay nalugmok sa pagkalito at kawalang-pag-asa.

Verse 68

खांडिक्याय न दत्तेति मया वैगुरुदक्षिणा । स जगाम ततो भूयो रथमारुह्य पार्थिवः ॥ ६६ ॥

Sa pag-iisip na, “Hindi ko naibigay ang guru-dakṣiṇā kay Khāṇḍikya,” muling umalis ang hari at sumakay na naman sa kanyang karwahe.

Verse 69

स्वायंभुवः स्थितो यत्र खांडिक्योऽरण्यदुर्गमम् । खांडिक्योऽपि पुनर्द्दष्ट्वा तमायान्तं धृतायुधः ॥ ६७ ॥

Sa masukal na kuta ng kagubatan kung saan nananatili si Svāyaṁbhuva, naroon din si Khāṇḍikya. At si Khāṇḍikya, tangan ang sandata, nang makita siyang muling papalapit, ay naghanda.

Verse 70

तस्थौ हंतुं कृतमतिस्ममाह स पुनर्नृपः । अहं तु नापकाराय प्राप्तः खांडिक्य मा क्रुधः ॥ ६८ ॥

Nakatindig siyang handang manakit, buo ang pasyang manugpo. Ngunit muling nagsalita ang hari: “O Khāṇḍikya, huwag kang magalit; hindi ako naparito upang manakit sa iyo.”

Verse 71

गुरोर्निष्कृतिदानाय मामवेहि सेमागतम् । निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः ॥ ६९ ॥

Alamin mong naparito ako upang maghandog ng nararapat na kabayaran at pagtubos sa aking guru. Natapos ko nang wasto ang yajña, ayon sa iyong mga tagubilin.

Verse 72

सोऽहं ते दातुमिच्छामि वृणीष्व गुरुदक्षिणाम् । इत्युक्तो मंत्रयामास स भूयो मंत्रिभिः सह ॥ ७० ॥

“Kaya nais kitang bigyan; piliin mo ang guru-dakṣiṇā.” Nang masabi ito, muli siyang sumangguni at nagpasya kasama ng kanyang mga ministro.

Verse 73

गुरोर्निष्कृतिकामोऽय किमयं प्रार्थ्यतां मया । तमूचुर्मंत्रिणो राज्यमशेषं याच्यतामयम् ॥ ७१ ॥

“Ang taong ito’y nagnanais ng pagtubos at pag-alis ng sala laban sa Guru; ano nga ba ang dapat kong hingin sa kanya?” Sabi ng mga ministro: “Hingin mo sa kanya ang buong kaharian.”

Verse 74

कृताभिः प्रार्थ्यते राज्यमनायासितसैनिकैः । प्राहस्य तानाह नृपः स खांडिक्यो महापतिः ॥ ७२ ॥

Nang hingin ng mga Kṛta ang kaharian—na ang kanilang hukbo’y hindi pa napapagod sa digmaan—ang haring Khāṇḍikya, ang dakilang panginoon, ay tumawa at nagsalita sa kanila.

Verse 75

स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम् । एतमेतद्भंवतोऽत्र स्वार्थ साधनमंत्रिणः ॥ ७३ ॥

“Ang paghahari sa lupa ay panandalian; paano ito mahihingi ng mga tulad natin? Ito nga—kayong mga ministrong naghahabol ng sariling pakinabang—ang sinisikap ninyong maisakatuparan dito.”

Verse 76

परमार्थः कथं कोऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः । इत्युक्त्वा समुपेत्यैंनं स तु केशिध्वजं नृपम् ॥ ७४ ॥

“Paano magkakaroon dito ng paramārtha, ang pinakamataas na katotohanan? Hindi kayo mapanuri sa bagay na ito.” Pagkasabi nito, lumapit siya sa haring Keśidhvaja.

Verse 77

उवाच किमवश्यं त्वं दास्यसि गुरुदक्षिणाम् । बाढमित्येव तेनोक्तः खांडिक्यस्तमथाब्रवीत् ॥ ७५ ॥

Tinanong niya, “Ano ang tiyak mong ibibigay na guru-dakṣiṇā, ang handog sa Guru?” Nang sumagot ang isa, “Tunay nga,” saka nagsalita si Khāṇḍikya sa kanya.

Verse 78

भवानध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः । यदि चेद्दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः ॥ ७६ ॥

Ikaw ay marunong sa agham ng Sarili at sa kataas-taasang katotohanan. Kung mamarapatin mo, ipagkaloob mo sa akin ang “guru-niṣkraya”—ang tiyak na patnubay ng Guru na nagliligtas at nagpapalaya sa alagad.

Verse 79

तत्क्लेशप्रशमायालं यत्कर्म तदुदीरय । केशिध्वज उवाच । न प्रार्थितं त्वया कस्मान्मम राज्यमकंटकम् ॥ ७७ ॥

“Ituro mo sa akin ang pagsasanay na sapat upang mapawi ang pagdurusang ito.” Wika ni Keśidhvaja: “Bakit hindi mo hiningi sa akin ang aking kaharian—walang tinik, ibig sabihi’y walang ligalig at pagsalungat?”

Verse 80

राज्यलाभाः द्धि नास्त्यन्यत्क्षत्रियाणामतिप्रियम् । खांडिक्य उवाच । केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः ॥ ७८ ॥

Sapagkat para sa mga kṣatriya, wala nang higit na mahal kaysa pagkamkam ng kaharian. Sabi ni Khāṇḍikya: “Keśidhvaja, unawain mo—ang hinahanap ko’y hindi dahil doon; hindi ako humihingi sa iyo para sa paghahari.”

Verse 81

राज्यमेतदशेषेण यन्न गृघ्रंति पंडिताः । क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम् ॥ ७९ ॥

Hindi ninanasa ng mga pantas ang ganap na paghahari para lamang sa sarili nitong tamis. Ang tunay na dharma ng kṣatriya ay ito: ang pag-iingat at wastong pamamahala sa mga nasasakupan.

Verse 82

वधश्च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपंथिनाम् । यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपकृते त्वया ॥ ८० ॥

At ang pagpatay, sa isang digmaang ayon sa dharma, sa mga humahadlang sa nararapat na paghahari—doon ay walang sala sa akin na walang lakas, sapagkat ikaw ang gumawa ng kasamaan.

Verse 83

बंधायैव भवत्येषा ह्यविद्या चाक्रमोज्झिता । जन्मोपभोगलिप्सार्थमियं राज्यस्पृहा मम ॥ ८१ ॥

Ito nga ang nagiging sanhi ng pagkaalipin—ang kamangmangan (avidyā) na hindi naiwaksi. Dahil sa pagnanasa sa paulit-ulit na kapanganakan at sa mga layaw ng daigdig, sumibol sa akin ang paghahangad sa paghahari.

Verse 84

अन्येषां दोपजानेव धर्ममेवानुरुध्यते । न याच्ञा क्षत्रबंधूनां धर्मायैतत्सतां मतम् ॥ ८२ ॥

Para sa iba, sinusunod ang dharma na tila pangalawang pakinabang lamang. Ngunit para sa tunay na kṣatriya, ang pamamalimos ay hindi itinuturing na paraan upang itaguyod ang dharma—ito ang pananaw ng mga banal at matuwid.

Verse 85

अतो न याचित राज्यमविद्यांतर्गतं तव । राज्यं गृध्नंति विद्वांसो ममत्वाकृष्टचेतसः ॥ ८३ ॥

Kaya nga hindi ako humingi sa iyo ng kaharian, sapagkat ang paghahari ay nasa saklaw ng avidyā, ng kamangmangan. Yaong mga tinatawag na “marurunong” ngunit hinihila ang isip ng pag-aangkin at pagkapit sa ‘akin’ ang siyang nag-iimbot sa isang kaharian.

Verse 86

अहंमानमह्य पानमदमत्ता न मादृशाः । केशिध्वज उवाच । अहं च विद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै ॥ ८४ ॥

Ako’y nalalasing sa pagmamataas ng ‘ako’ at sa yabang ng pag-inom; walang tulad ko. Sinabi ni Keśidhvaja: “At ako naman, sa pamamagitan ng tunay na kaalaman (vidyā), tunay na nagsisikap na makatawid lampas sa kamatayan.”

Verse 87

राज्यं यज्ञांश्च विविधान्भोगे पुण्यक्षयं तथा । तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्चर्यतां गतम् ॥ ८५ ॥

Ang kaharian, sari-saring yajña, at mga layaw ng daigdig ay humahantong din sa pagkaubos ng kabutihang bunga ng merito. Kaya pinagpala ka—sa pamamagitan ng viveka, ang iyong isip ay tumungo sa landas ng wastong asal at matalinong pagpipigil.

Verse 88

श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुलनंदन । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या ह्यस्वे स्वविषया मतिः ॥ ८६ ॥

Pakinggan mo rin ang tunay na anyo ng kamangmangan, O ligaya ng iyong angkan: ito ang pag-aakalang “ako” sa hindi Sarili, at ang paniniwalang “akin” sa hindi naman pag-aari ng sarili.

Verse 89

अविद्यातरुसंन्भूतं बीजमेतद्द्विधा स्थितम् । पंचभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृत्तः ॥ ८७ ॥

Ang binhing ito, na sumibol mula sa punò ng kamangmangan (avidyā), ay nananatili sa dalawang anyo. Sa katawang binubuo ng limang elemento, ang may-katawan ay kumikilos sa ilalim ng pagkalito at kadiliman (tamas).

Verse 90

अहमेतदितीत्युञ्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् । आकाशवाय्वग्रिजलपृथिवीभिः पृथक् स्थिते ॥ ८८ ॥

Bagaman ang Sarili ay tunay na hiwalay sa kalawakan, hangin, apoy, tubig, at lupa, ang naliligaw na isip ay malakas pa ring bumubuo ng paniwalang: “Ako ang katawang ito.”

Verse 91

आत्मन्यात्ममयं भावं कः करोति कलेवरे । कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत् ॥ ८९ ॥

Sino nga ba ang makapagtatatag ng kamalayang maka-Sarili sa loob ng katawan? Sapagkat ang anumang tinatamasa ng katawan—bahay, lupa, at iba pa—ay para lamang sa karanasan ng katawan.

Verse 92

अदेहे ह्यात्मनि प्राज्ञो ममेदमिति मन्यते । इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च ॥ ९० ॥

Bagaman ang Sarili ay walang katawan, ang taong naliligaw ay nag-iisip: “Akin ito.” Gayundin, pinalalawak niya ang damdaming “akin” sa mga anak at apo, at maging sa mga katawang nagmula sa katawang iyon (kanyang lahi).

Verse 93

करोति पंडितः स्वाम्यमनात्मनि कलेवरे । सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः ॥ ९१ ॥

Ang tinatawag na marunong ay inaangkin ang katawan na hindi naman ang Sarili; at upang magtamasa sa pamamagitan ng buong katawan, ang tao ay gumagawa ng karma.

Verse 94

देहं चान्यद्यदा पुंसस्सदा बंधाय तत्परम् । मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदंभसा ॥ ९२ ॥

Kapag itinuring ng tao ang katawan bilang ibang bagay at tinatawag itong “ako” o “akin,” ang gayong pagtingin ay lubos na nakatuon sa pagkagapos. Gaya ng bahay na putik na muling pinapahiran ng putik at tubig, gayon din ang pagkakakilanlan sa katawan ay paulit-ulit na nagdaragdag ng dumi na nagbubuklod.

Verse 95

पार्थिवोऽयं तथा देहो मृदंभोलेपनस्थितिः । पंचभोगात्मकैर्भोगैः पंचभोगात्मकं वपुः ॥ ९३ ॥

Ang katawang ito ay makalupa; pinananatili ito ng lupa, tubig, at mga pahid. Sa mga pagkalugod na binubuo ng limang bagay ng pandama, ang katawan mismo ay nagiging binubuo ng limang pagkalugod na iyon.

Verse 96

आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वोऽत्र किंकृतः । अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन् ॥ ९४ ॥

Kahit maging masagana ang isang tao, ano ang dahilan upang magmataas? Sapagkat siya’y naglakbay sa landas ng saṃsāra sa loob ng libu-libong kapanganakan.

Verse 97

मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुगुंठितः । प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा ॥ ९५ ॥

Dahil sa pagkalito, napapagod ang kaluluwa at natatabunan ng alikabok ng mga vāsanā, ang mga nakatagong hilig. Ngunit, O mahinahon, kapag nahugasan ang alikabok na iyon ng mainit na tubig ng kaalamang espirituwal, sumisilang ang kaliwanagan.

Verse 98

तदा संसारपांथस्य याति मोहश्रमः शमम् । मोहश्रमे शमं याते स्वच्छांतःकरणः पुमान् ॥ ९६ ॥

Pagkatapos, sa landas ng saṃsāra, ang pagod na isinilang ng pagkalito (moha) ay napapahinga. Kapag napayapa na ang nakapapagod na moha, luminaw at nalinis ang panloob na kasangkapan—isip at puso—ng tao.

Verse 99

अनन्यातिशयाधारः परं निर्वाणमृच्छति । निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः ॥ ९७ ॥

Ang may tanging sandigan na walang iba kundi ang Kataas-taasan ay nakakamit ang pinakadakilang Nirvāṇa. Ang Sariling ito (Ātman) ay likas na Nirvāṇa—dalisay, walang dungis, at binubuo ng kamalayan-kaalaman.

Verse 100

दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तुनात्मनः । जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि ॥ ९८ ॥

Ang mga katangian at kalagayang binubuo ng pagdurusa at kamangmangan ay sa Prakṛti, hindi sa Ātman. Gaya ng tubig na walang tunay na pagdikit sa apoy—ang wari’y pagsasama ay dahil lamang sa iisang sisidlan—gayundin, ang Ātman ay tila lamang nakakaugnay sa mga katangiang iyon.

Verse 101

शब्दोद्रेकादिकान्धर्मान्करोति हि यथा बुधः । तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः ॥ ९९ ॥

Kung paanong ang isang pantas ay nakalilikha (o nakaaangkin) ng mga gawi gaya ng pagtaas ng tinig at iba pa, gayundin ang Ātman—dahil sa pakikisama sa Prakṛti—ay nadudungisan ng ahamkāra (pagka-ako), pagmamataas, at mga kaugnay na kapintasan.

Verse 102

भजते प्राकृतान्धर्मान्न्यस्तस्तंभो हि सोऽव्ययः । तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव ॥ १०० ॥

Bagaman naiwaksi na ang haliging sandigan, ang di-nasisira ay kumakapit pa rin sa mga dharmang makamundo at materyal. Ito ang ipinaliwanag ko sa iyo bilang binhi ng kamangmangan (avidyā).

Verse 103

क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते ॥ १०१ ॥

Walang iba kundi ang Yoga ang nakapapawi at sumisira sa mga kleśa (mga pagdurusa ng loob).