Adhyaya 65

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ “लोक मिलाकर कुल ४३ ६ “लोक हैं।) न२्््स्निताय श््यु कर - आचार्य नीलकण्ठकी सम्मतिके अनुसार चार्वाक संन्यासी मुनिके वेषमें विचरनेवाला एक नास्तिक राक्षस था। पजञज्चषष्टितमो< ध्याय: दुर्योधनकी दशा देखकर अभश्वत्थामाका विषाद

Wika ni Sañjaya: Nang marinig mula sa mga sugo na napatay na si Duryodhana, ang mga dakilang mandirigmang karwaheng-pandigma ng mga Kaurava—yaong mga nalabi matapos ang paglipol—ay tinamaan ng matinding dalamhati at pagkabagabag, O Hari.

Verse 2

विनिर्भिन्ना: शितैर्बाणैर्गदातोमरशक्तिभि: । अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वत:

Wika ni Sañjaya: Tinuhog ng matatalim na palaso at tinamaan ng mga pamalo, sibat na tomara, at mga javelin na śakti, sina Aśvatthāmā, Kṛpa, at Kṛtavarmā na mula sa angkang Sātvata ay pawang malubhang sugatan.

Verse 3

त्वरिता जवनैरश्वैरायोधनमुपागमन्‌ । संजय कहते हैं--राजन! संदेशवाहकोंके मुखसे दुर्योधनके मारे जानेका समाचार सुनकर मरनेसे बचे हुए कौरव महारथी अश्वत्थामा

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang marinig ng mga nalalabing dakilang mandirigmang Kaurava—sina Aśvatthāmā, Kṛpa, at Kṛtavarmā ng angkang Sātvata—mula sa mga sugo na napatumba na si Duryodhana, sila, bagama’t malubha ring sugatan sa mga tama ng matatalim na palaso, pamalo, sibat at javelin, ay agad sumakay sa mga karwaheng nakayuko sa matutuling kabayo at nagmadaling tumungo sa larangan ng digmaan. Pagdating doon, nakita nila ang marangal na anak ni Dhṛtarāṣṭra na nakabuwal—gaya ng isang dambuhalang punong śāla sa gubat na nabali at naibagsak ng lakas ng hangin—naliligo sa dugo at nangingisay sa lupa, na wari’y isang napakalaking elepanteng pinabagsak ng mangangaso sa ilang; nalulunod sa agos ng dugo, paulit-ulit siyang nagbabaligtad ng katawan.

Verse 4

प्रभग्नं वायुवेगेन महाशालं यथा वने । भूमौ विचेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम्‌

Wika ni Sañjaya: Gaya ng isang dambuhalang punong śāla sa gubat na nabasag ng lakas ng hangin, gayon nila nakita si Duryodhana na nakahandusay sa lupa—balot ng dugo at nangingisay sa sakit. Ipinapakita ng larawang ito ang madilim na bunga ng digmaan: maging ang palalo at makapangyarihan ay nauuwi sa walang magawang pagdurusa sa ibabaw ng daigdig.

Verse 5

महागजमिवारण्ये व्याधेन विनिपातितम्‌ । विवर्तमानं बहुशो रुधिरौघपरिप्लुतम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Doon nila nakita si Duryodhana, anak ni Dhṛtarāṣṭra, na napabagsak—gaya ng isang dambuhalang elepante sa gubat na pinabagsak ng mangangaso. Nalulunod sa mga agos ng dugo, nakahandusay siya sa lupa, namimilipit at paulit-ulit na bumabaligtad.”

Verse 6

यदृच्छया निपतितं चक्रमादित्यगोचरम्‌ । महावातसमुत्थेन संशुष्कमिव सागरम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Na para bang nagkataon lamang na nahulog ang diskong araw mula sa landas nito, na para bang natuyo ang karagatan dahil sa napakalakas na unos—ganyan ang anyo ni Duryodhana noon: wasak ang dating ningning at pagtitiwala sa sarili, at ang lakas ay naging walang saysay sa harap ng tadhana at bunga ng digmaan.”

Verse 7

पूर्णचन्द्रमिव व्योम्नि तुषारावृतमण्डलम्‌ | रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातड्रमिव विक्रमे

Sinabi ni Sañjaya: “Para siyang kabilugan ng buwan sa langit na natatakpan ang bilog ng hamog ng taglamig; gaya ng dambuhalang elepante sa bangis ng labanan, mahahaba ang bisig at makapangyarihan, ngunit ngayo’y nababalutan at nasasakal ng alikabok. Ganyan ang kalagayan ni Duryodhana noon—natabingan ang dating ningning, at napayuko ang pagmamataas sa mabagsik na katotohanan ng digmaan.”

Verse 8

वृतं भूतगणैघोरि: क्रव्यादैश्व समन्‍्ततः । यथा धन लिप्समानैर्भुत्यै्नुपतिसत्तमम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Napapaligiran siya sa lahat ng panig ng nakapanghihilakbot na mga pulutong ng espiritu at mga nilalang na kumakain ng laman—gaya ng mga aliping sakim sa yaman na nagsisiksikan sa paligid ng isang dakilang hari.”

Verse 9

भ्रुकुटीकृतवक्त्रान्तं क्रोधादुद्वृत्तचक्षुषम्‌ । सामर्ष त॑ं नरव्याघ्रं व्याप्रं निपतितं यथा

Sinabi ni Sañjaya: “Nakunot ang kanyang mukha, nakahigpit ang mga kilay; at ang mga matang nakataas sa galit ay naglalagablab. Ang tigre sa mga tao ay waring punô ng matinding hinanakit—gaya ng tigre na bumagsak sa kanyang biktima.”

Verse 10

तेतं दृष्टवा महेष्वासं भूतले पतितं नूपम्‌ । मोहमभ्यागमन्‌ सर्वे कृपप्रभूतयो रथा:

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ang dakilang mamamana—ang hari—na nakabuwal sa lupa, ang lahat ng mga mandirigmang nakasakay sa karwahe, na pinangungunahan ni Kṛpa, ay nilamon ng pagkalito at natigilan sa matinding dalamhati.

Verse 11

महाधनुर्धर राजा दुर्योधनको पृथ्वीपर पड़ा हुआ देख कृपाचार्य आदि सभी महारथी मोहके वशीभूत हो गये ।।

Sinabi ni Sañjaya: Bumaba sila mula sa kanilang mga karwahe at nagmadaling tumakbo sa tabi ng hari. Nang makita si Duryodhana na nakabuwal, silang lahat ay naupo sa lupa sa kanyang tabi, nabihag ng pagkabigla at pagdadalamhati.

Verse 12

ततो द्रौणि्महाराज बाष्पपूर्णेक्षण: श्वसन्‌ | उवाच भरतश्रेष्ठ सर्वलोकेश्चरेश्वरम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Aśvatthāman (Drauṇi), O Hari, na may mga matang punô ng luha at humihingal sa paghikbi, ay nagsalita kay Duryodhana—ang pinakadakila sa angkan ng Bharata, ang panginoon sa mga panginoon—sa ganitong paraan.

Verse 13

न नूनं विद्यते सत्यं मानुषे किंचिदेव हि । यत्र त्वं पुरुषव्याप्र शेषे पांसुषु रूषित:

Sinabi ni Sañjaya: “Tunay nga, sa daigdig ng tao ay wala ni anumang maituturing na walang kupas na katotohanan; lahat ay nasisira. Sapagkat masdan—O tigre sa mga tao, narito kang nakahandusay sa wakas, nababalutan ng alikabok.”

Verse 14

भूत्वा हि नृपति: पूर्व समाज्ञाप्य च मेदिनीम्‌ । कथमेकोड्द्य राजेन्द्र तिषछ्ठसे निर्जने वने

Sinabi ni Sañjaya: “Noon, O Hari, ikaw ay isang nṛpati na nag-uutos at naghahari sa buong daigdig. Paano ngayon, O pinakadakila sa mga hari, ikaw ay nag-iisa sa masukal at tahimik na gubat na ito?”

Verse 15

दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्ण महारथम्‌ । नापि तान्‌ सुहृद: सर्वान्‌ किमिदं भरतर्षभ

Wika ni Sañjaya: “Hindi ko nakikita si Duḥśāsana, ni hindi ko rin nakikita si Karṇa, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe. Ni wala akong natatanaw sa alinman sa mga kaibigang iyon. O toro sa mga Bharata—ano ang nangyari?”

Verse 16

दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं ज्ञातुं कथंचन । लोकानां च भवान्‌ यत्र शेषे पांसुषु रूषित:,“निश्चय ही काल और लोकोंकी गतिको जानना किसी प्रकार भी कठिन ही है, जिसके अधीन होकर आप धूलमें सने हुए पड़े हैं

Wika ni Sañjaya: “Tunay na ito’y mapait; at sa katotohanan, napakahirap sa anumang paraan na maunawaan ang landas na itinalaga ng Kamatayan (Panahon) at ang mga tadhanang sinasapit ng mga nilalang. Sapagkat sa ilalim ng kapangyarihang iyon, ngayo’y narito kang nakahandusay sa wakas, nagngangalit, at ang katawan mo’y balot ng alikabok.”

Verse 17

एष मूर्थाभिषिक्तानामग्रे गत्वा परंतप: । सतृणं ग्रसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम्‌

Wika ni Sañjaya: “Masdan ang pagbaligtad na ginawa ng Panahon! Si Duryodhana—na minsang tinawag na ‘tagapagpasakit ng kaaway,’ na dating nauuna sa hanay ng mga haring pinahiran at itinanghal—ngayo’y nakahandusay, napipilitang lumunok ng alikabok kasama ng mga piraso ng damo. Tingnan ang pag-ikot ng tadhana sa kamay ng Panahon!”

Verse 18

क्व ते तदमलं छत्र॑ व्यजनं क्व च पार्थिव । साच ते महती सेना क्व गता पार्थिवोत्तम,“नृपश्रेष्ठ॒ महाराज! कहाँ है आपका वह निर्मल छत्र, कहाँ है व्यजन और कहाँ गयी आपकी वह विशाल सेना?

Wika ni Sañjaya: “O hari, nasaan ang iyong malinis na payong-mahari? Nasaan ang pamaypay na dating naglilingkod sa iyo? At saan napunta ang iyong napakalaking hukbo, o pinakamainam sa mga pinuno?”

Verse 19

दुर्विज्ञेया गतिर्नूनं कार्याणां कारणान्तरे । यद्‌ वै लोकगुरुर्भूत्वा भवानेतां दशां गत:

Wika ni Sañjaya: “Tunay na napakahirap maunawaan ang daloy ng mga pangyayari—kung paanong ang isang sanhi ay nagbubunga ng isang tiyak na wakas. Sapagkat maging ikaw, na minsang kinikilalang gabay at pinakadakilang hari ng buong daigdig, ngayo’y dinala sa ganitong kalagayan.”

Verse 20

अध्र॒वा सर्वमत्येंषु श्रीरुपालक्ष्यते भृशम्‌ भवतो व्यसन दृष्टवा शक्रविस्पर्थधिनो भूशम्‌

Wika ni Sañjaya: “Sa lahat ng mortal, malinaw na ang kasaganaan ay hindi matatag. Sa pagkakita sa kapahamakan na dumapo sa iyo—bagaman ikaw ay haring ang karangyaan ng kaharian ay nakapagpapantay sa iyo kay Indra—natiyak na ang yaman ng tao ay hindi maituturing na ligtas magpakailanman.”

Verse 21

तस्य तद्‌ वचन श्रुत्वा दु:खितस्य विशेषत: । उवाच राजन पुत्रस्ते प्राप्तकालमिदं वच:

Wika ni Sañjaya: Nang marinig ang mga salitang iyon—na binigkas sa matinding dalamhati—sumagot ang iyong anak, O Hari, ng pananalitang angkop sa sandali. Bagaman nilamon ng lungkot, pinatatag niya ang sarili upang sabihin ang inaakala niyang nararapat, sa harap ng mga mandirigma at matatandang nakapaligid sa kanya.

Verse 22

विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शोकजं बाष्पमुत्सूजन्‌ । कृपादीन्‌ स तदा वीरान्‌ सवनिव नराधिप:

Wika ni Sañjaya: Pinunasan niya ang mga mata gamit ang dalawang kamay at hinayaang pumatak ang mga luhang bunga ng dalamhati. Pagkaraan, hinarap ng hari ang mga bayani—si Kṛpa at ang iba pa—at nagsalita ng mga salitang angkop sa sandali.

Verse 23

ईदृशो लोकथधर्मो<यं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते । विनाश: सर्वभूतानां कालपर्यायमागत:

Wika ni Sañjaya: “Mga kaibigan! Ganito ang batas (dharma) ng mundong mortal. Sinasabing itinakda ito mismo ng Maylikha; kaya sa pag-ikot ng panahon, darating at darating ang oras ng pagkapuksa sa lahat ng nilalang.”

Verse 24

सो<यं मां समनुप्राप्त: प्रत्यक्ष भवतां हि यः । पृथिवीं पालयित्वाहमेतां निष्ठामुपागत:

Wika ni Sañjaya: “Ang oras ng pagkapuksa ay dumating na rin sa akin—na nasasaksihan ninyo mismo. Noon, pinamunuan at ipinagtanggol ko ang buong daigdig; ngayon, dinala ako sa ganitong huling kalagayan.”

Verse 25

दिष्ट्या नाहं परावृत्तो युद्धे कस्यांचिदापदि । दिष्टयाहं निहतः पापैश्छलेनैव विशेषतः

Sinabi ni Sanjaya: “Isang pagpapala na, anumang panganib ang dumating, hindi ako kailanman umurong sa labanan. At pagpapala rin na, bagaman pinabagsak ako ng masasama—lalo na sa pamamagitan ng panlilinlang—hindi ko tinalikuran ang paninindigan ng isang mandirigma.”

Verse 26

उत्साहश्व कृतो नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सता । दिष्ट्या चास्मिन्‌ हतो युद्धे निहतज्ञातिबान्धव:

“Isang pagpapala na palagi kong pinanatili ang sigla at tapang, taglay ang pagnanais na makipaglaban. At pagpapala rin na sa digmaang ito ako’y napatay, matapos mapatay ang aking mga kamag-anak at kaibigan—na ako mismo’y mag-alay ng buhay sa larangan ng labanan ay nagbibigay sa akin ng natatanging kapanatagan.”

Verse 27

दिष्ट्या च वो5हं पश्यामि मुक्तानस्माज्जनक्षयात्‌ | स्वस्तियुक्तांश्व कल्यांश्व॒ तन्मे प्रियमनुत्तमम्‌

“Isang pagpapala na nakikita ko kayong lahat na nakaligtas sa paglipol na ito. At na kayo’y ligtas at may kakayahang kumilos at magpatuloy—iyan ang pinakamamahal ko, ang pinakamatamis na kagalakan para sa akin.”

Verse 28

मा भवन्तोअत्र तप्यन्तां सौहदान्निधनेन मे । यदि वेदा: प्रमाणं वो जिता लोका मयाक्षया:

Sinabi ni Sanjaya: “Huwag kayong magdalamhati rito dahil sa likas na pagmamahal ninyo sa akin, dahil sa aking kamatayan. Kung sa inyong paningin ay may ganap na kapangyarihan ang mga Veda, alamin ninyo na sa aking pagpanaw ay nakamit ko ang tagumpay sa mga daigdig na di-nasisira.”

Verse 29

मन्यमान: प्रभावं च कृष्णस्यामिततेजस: । तेन न च्यावितश्नाहं क्षत्रधर्मात्‌ स्वनुछितात्‌

Sinabi ni Sanjaya: “Sa pagkilala ko sa pambihirang kapangyarihan ni Kṛṣṇa, na ang ningning ay di-masukat, hindi rin ako nayanig mula sa kṣatriya-dharma—tungkulin ng mandirigma—na aking tinanggap bilang nararapat na landas.”

Verse 30

कृतं भवद्धि: सदृशमनुरूपमिवात्मन:

Wika ni Sañjaya: “Ang nagawa na ay tunay na naaayon sa sariling paghatol mo—marapat at angkop, na wari’y ganap na kaayon ng mismong likas mong pagkatao.”

Verse 31

एतावदुक्त्वा वचन बाष्पव्याकुललोचन:

Wika ni Sañjaya: Pagkasabi ng gayon lamang, na ang mga mata’y nalalambungan at nababagabag ng luha, siya’y tumigil—dinaraig ng damdamin sa gitna ng madilim na pag-usad ng mga pangyayari sa digmaan.

Verse 32

तथा दृष्टवा तु राजानं बाष्पशोकसमन्वितम्‌

Wika ni Sañjaya: Nang makita ang hari nang gayon—nilalamon ng luha at dalamhati—naunawaan ng mga nakasaksi ang lalim ng kanyang pagdadalamhati sa gitna ng kapahamakan ng digmaan.

Verse 33

स च क्रोधसमाविष्ट: पाणौ पा्णिं निपीड्य च

At siya, sinakmal ng galit, ay mariing pinisil ang isang kamay sa kabila—isang panlabas na tanda ng panloob na pagkabalisa at paninindigan sa ilalim ng bigat ng digmaang may pasaning moral.

Verse 34

पिता मे निहत: क्षुद्रै: सुनुशंसेन कर्मणा

Wika ni Sañjaya: “Ang aking ama ay pinaslang ng mga hamak—sa malupit na gawa ni Sūnuśaṃsa.”

Verse 35

शृणु चेदं वचो महां सत्येन वदत: प्रभो

Sinabi ni Sañjaya: “O panginoon, pakinggan mo ang mabibigat na salitang ito na binibigkas sa katotohanan. O panginoon, nagsasalita ako sa ilalim ng panunumpa sa katotohanan—pakinggan mo ako. Sa ngalan ng bisa ng aking mga handog at mga gawaing pampubliko, ng aking mga kaloob, ng dharma, at ng iba pang mapalad na kabutihang nagawa ko, ginagawa ko ang panatang ito: ngayong araw, kahit nakatingin si Śrī Kṛṣṇa, sa lahat ng paraan ay ipapadala ko ang lahat ng Pāñcāla, na walang maiiwan, sa kaharian ni Yama. O hari, ipagkaloob mo sa akin ang iyong utos para rito.”

Verse 36

इष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण सुकृतेन च । अद्याहं सर्वपञ्चालान्‌ वासुदेवस्य पश्यत:

Sinabi ni Sañjaya: “Sa bisa ng aking mga handog at mga gawaing pampubliko, sa aking mga kaloob, sa dharma, at sa bawat mabuting gawa na nagawa ko, nanunumpa ako na ngayong araw—sa harap mismo ng mga mata ni Vāsudeva—ipapadala ko ang lahat ng Pāñcāla sa kaharian ni Yama sa lahat ng paraan.”

Verse 37

सर्वोपायैहिं नेष्यामि प्रेतराजनिवेशनम्‌ । अनुज्ञां तु महाराज भवान्‌ मे दातुमरहति

Sinabi ni Sañjaya: “Sa lahat ng paraan ay dadalhin ko sila sa tahanan ng Panginoon ng mga Yumao. Ngunit, O dakilang hari, nararapat na ipagkaloob mo sa akin ang iyong pahintulot.”

Verse 38

इति श्रुत्वा तु वचन द्रोणपुत्रस्य कौरव: । मनस: प्रीतिजननं कृपं वचनमत्रवीत्‌

Sinabi ni Sañjaya: Nang marinig ang mga salita ng anak ni Droṇa, ang Kaurava (ang hari) ay nagsalita kay Kṛpa sa paraang nakapagpasaya ng kanyang loob—sa mga salitang kaaya-aya at mapagpayapa.

Verse 39

स तद्‌ वचनमाज्ञाय राज्ञो ब्राह्मणसत्तम:

Sinabi ni Sañjaya: Nang maunawaan ang utos ng hari, ang pinakadakila sa mga Brahmin ay naghanda nang kumilos ayon dito—tanda ng agarang pagsunod sa bigat ng kautusang maharlika.

Verse 40

तमब्रवीन्महाराज पुत्रस्तव विशाम्पते

Sinabi ni Sañjaya: “O dakilang hari, o panginoon ng mga tao,” nilapitan siya ng iyong anak at nagsalita: “Pinakamainam sa mga Brahmana, nawa’y mapasaiyo ang kagalingan. Kung ibig mong gawin ang bagay na mahal sa akin, kung gayon, sa aking utos, italaga sa pamamagitan ng paghirang at pagbasbas ang anak ni Droṇa sa tungkulin ng pinunong kumander ng hukbo.”

Verse 41

ममाज्ञया द्विजश्रेष्ठ द्रोणपुत्रोडभिषिच्यताम्‌ । सैनापत्येन भद्रं ते मम चेदिच्छसि प्रियम्‌

“Pinakamainam sa mga Brahmana, sa aking utos ay italaga at basbasan ang anak ni Droṇa bilang kumander ng hukbo; nawa’y kagalingan ang mapasaiyo—kung ibig mong gawin ang mahal sa akin.”

Verse 42

राज्ञो नियोगाद्‌ योद्धव्यं ब्राह्मणेन विशेषत: । वर्तता क्षत्रधर्मेण होव॑ धर्मविदो विदु:

Sinabi ni Sañjaya: “Sa utos ng hari, ang isang Brahmana, lalo na, ay nararapat ding lumaban—na kumikilos ayon sa dharma ng kṣatriya; gayon ang pagkaunawa ng mga nakaaalam ng dharma.”

Verse 43

राज्ञस्तु वचन श्रुत्वा कृप: शारद्वतस्तथा । द्रौणिं राज्ञो नियोगेन सैनापत्ये5भ्यषेचयत्‌,राजाकी वह बात सुनकर शरद्वानके पुत्र कृपाचार्यने उसकी आज्ञाके अनुसार अश्वत्थामाका सेनापतिके पदपर अभिषेक किया

Sinabi ni Sañjaya: Nang marinig ang utos ng hari, si Kṛpa, anak ni Śaradvat, ayon sa tagubilin ng hari, ay nagsagawa ng paghirang at pagbasbas kay Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, sa tungkulin ng kumander ng hukbo.

Verse 44

सो$5भिषिक्तो महाराज परिष्वज्य नृपोत्तमम्‌ | प्रययौँ सिंहनादेन दिश: सर्वा विनादयन्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, matapos siyang maitalaga, niyakap niya ang pinakadakilang hari at saka umalis, umuungal na parang leon at pinanginginig ang lahat ng dako.”

Verse 45

महाराज! अभिषेक हो जानेपर अभश्वत्थामाने नृपश्रेष्ठ दुर्योधनको हृदयसे लगाया और अपने सिंहनादसे सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए वहाँसे प्रस्थान किया ।।

Wika ni Sañjaya: “O Hari! Nang matapos ang pagtatalaga, niyakap ni Aśvatthāmā si Duryodhana nang taos-puso. Pagkaraan, umungal siyang parang leon, anupa’t umalingawngaw sa lahat ng dako, at umalis mula roon. At si Duryodhana naman, O panginoon ng mga hari, na basang-basa sa dugo, ay nagpalipas ng gabing iyon doon—isang gabing madilim na naghasik ng pangamba sa puso ng lahat ng nilalang.”

Verse 46

अपक्रम्य तु ते तूर्ण तस्मादायोधनान्नूप । शोकसंविग्नमनसश्रिन्ताध्यानपराभवन्‌

Wika ni Sañjaya: “O hari, ang mga lalaking iyon, na yumanig ang loob sa dalamhati, ay agad na umurong mula sa larangan ng digmaan. Sa bigat ng pagdadalamhati, nalubog sila sa balisang pagninilay—iniisip kung ano ang nararapat gawin at ano ang hinihingi ngayon ng kanilang tungkulin at dharma sa gitna ng pagkawasak ng digmaan.”

Verse 65

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि अभश्वृत्थामसैनापत्याभिषेके पज्चषष्टितमो<5 ध्याय:

Pagtatapos ni Sañjaya: “Sa gayon, sa kagalang-galang na Mahābhārata, sa loob ng Śalya Parva—lalo na sa Gadā Parva—nagtatapos ang ika-animnapu’t limang kabanata, hinggil sa pagtatalaga (pagbabasbas) kay Aśvatthāmā sa tungkuling punong kumandante ng hukbo. Ang pormulang pangwakas na ito’y pormal na tanda ng paglipat ng yugto sa salaysay ng digmaan, at ipinakikitang kahit sa gitna ng pagbagsak ng asal at paglala ng karahasan, ang pamumuno’y pinagtitibay pa rin sa pamamagitan ng ritwal.”

Verse 293

स मया समनुप्राप्तो नास्मि शोच्य: कथंचन । “मैं अमित तेजस्वी श्रीकृष्णके अद्भुत प्रभावको मानता हुआ भी कभी उनकी प्रेरणासे अच्छी तरह पालन किये हुए क्षत्रियधर्मसे विचलित नहीं हुआ। मैंने उस धर्मका फल प्राप्त किया है; अतः किसी प्रकार भी मैं शोकके योग्य नहीं हूँ

Wika ni Sañjaya: “Dumating na sa akin ang wakas na ito; ngunit ako’y hindi karapat-dapat pagluksaing anuman. Sapagkat hindi ako lumihis sa dharma ng kṣatriya na aking sinunod nang wasto—bagaman batid ko ang kahanga-hangang kapangyarihan at paggabay ni Śrī Kṛṣṇa—at natamo ko na ang bunga ng dharmang iyon. Kaya’t walang dahilan upang magdalamhati para sa akin.”

Verse 303

यतितं विजये नित्य दैवं तु दुरतिक्रमम्‌ । “आपलोगोंने अपने स्वरूपके अनुरूप योग्य पराक्रम प्रकट किया और सदा मुझे विजय दिलानेकी ही चेष्टा की; तथापि दैवके विधानका उल्लंघन करना किसीके लिये भी सर्वथा कठिन है”

Wika ni Sañjaya: “Walang tigil ninyong pinagsikapan ang tagumpay, at ipinamalas ninyo ang lakas-loob na angkop sa inyong pagkatao; gayunman, ang pasya ng tadhana ay napakahirap lampasan ninuman.”

Verse 313

तृष्णीं बभूव राजेन्द्र रुजासौ विद्वलो भृशम्‌ । राजेन्द्र! इतना कहते-कहते दुर्योधनकी आँखें आँसुओंसे भर आयीं और वह वेदनासे अत्यन्त व्याकुल होकर चुप हो गया--उससे कुछ बोला नहीं गया

Sinabi ni Sañjaya: “O pinakamainam sa mga hari, siya’y nanahimik. Nilamon ng matinding sakit at lubos na nayanig, hindi na siya nakapagsalita pa.”

Verse 326

द्रौणि: क्रोधेन जज्वाल यथा वदल्विर्जगत्क्षये । राजा दुर्योधनको शोकके आँसू बहाते देख अश्वत्थामा प्रलयकालकी अग्निके समान क्रोधसे प्रजजलित हो उठा

Sinabi ni Sañjaya: Si Drauṇi (Aśvatthāmā), nang makita si Haring Duryodhana na nilulunod ng dalamhati at lumuluha, ay nagliyab sa galit na parang apoy sa ilalim ng dagat sa wakas ng daigdig. Ipinakikita ng tagpong ito kung paanong ang pighati at pagkatalo, matapos ang digmaan, ay nakapupukaw ng mapanirang poot na lumalampas sa pagpipigil at sa dharma.

Verse 336

बाष्पविद्धलया वाचा राजानमिदमब्रवीत्‌ । रोषके आवेशमें भरकर उसने हाथपर हाथ दबाया और अभश्रुगद्गद वाणीद्वारा उसने राजा दुर्योधनसे इस प्रकार कहा--

Sinabi ni Sañjaya: Sa tinig na nabubulunan at nalalabo ng luha, hinarap niya ang hari at nagsalita ng ganito—nanginginig ang kanyang pananalita sa bigat ng pighati at galit, habang sinisimulan niyang ihayag kay Duryodhana ang mabigat na katotohanan ng pag-usad ng digmaan.

Verse 343

न तथा तेन तप्यामि यथा राजंस्त्वयाद्य वै “राजन! नीच पाण्डवोंने अत्यन्त क्रूरतापूर्ण कर्मके द्वारा मेरे पिताका वध किया था; परंतु उसके कारण भी मैं उतना संतप्त नहीं हूँ, जैसा कि आज तुम्हारे वधके कारण मुझे कष्ट हो रहा है!

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, hindi ako nag-alab sa dalamhati nang gayon dahil sa pangyayaring iyon, gaya ng pag-aalab ko ngayon dahil sa iyong kamatayan. ‘Mahal na Hari! Pinatay ng hamak na mga Pāṇḍava ang aking ama sa pamamagitan ng lubhang malupit na gawa; ngunit kahit dahil doon, hindi ako kasinghapdi ng pagdurusa ko ngayon dahil sa iyong pagkamatay.’”

Verse 383

आचार्य शीघ्रं कलशं जलपूर्ण समानय । द्रोणपुत्रका यह मनको प्रसन्न करनेवाला वचन सुनकर कुरुराज दुर्योधनने कृपाचार्यसे कहा--'आचार्य! आप शीघ्र ही जलसे भरा हुआ कलश ले आइये'

Sinabi ni Sañjaya: “O guro, dalhin agad ang isang banga na punô ng tubig.” Nang marinig ang pananalitang nakapagpapalubag-loob ng anak ni Droṇa, sinabi ni Haring Kuru Duryodhana kay Kṛpācārya: “Guro, magmadali at dalhin ang banga na punô ng tubig.”

Verse 396

कलशं पूर्णमादाय राज्ञोडन्तिकमुपागमत्‌ | राजाकी वह बात मानकर ब्राह्मणशिरोमणि कृपाचार्य जलसे भरा हुआ कलश ले उसके समीप आये

Sañjaya said: Taking a water-pot filled to the brim, he approached the king. The scene underscores the courtly ethic of service and ritual propriety—an act of respectful attendance that frames counsel and action within accepted dharmic decorum, even amid the pressures of war.