Adhyaya 15

Verse 1

अपने-आप छा अर: षोडशोड<्ध्याय: अर्जुनका संशप्तकों तथा अश्वत्थामाके साथ अदभुत युद्ध धृतराष्ट्र रवाच यथा संशप्तकै: सार्धमर्जुनस्या भवद्‌ रण: । अन्येषां च महीपानां पाण्डवैस्तद्‌ ब्रवीहि मे,धृतराष्ट्रने कहा--संजय! संशप्तकोंके साथ अर्जुनका तथा अन्य पाण्डवोंके साथ दूसरे-दूसरे राजाओंका जिस प्रकार युद्ध हुआ, वह मुझे बताओ

Sinabi ni Dhṛtarāṣṭra: “Sañjaya, isalaysay mo sa akin kung paano naganap ang labanan—kung paano nakipagdigma si Arjuna laban sa mga Saṁsaptaka, at kung paano nakipaglaban ang iba pang mga hari laban sa mga Pāṇḍava.”

Verse 2

अश्वत्थाम्नस्तु यद्‌ युद्धमर्जुनस्य च संजय । अन्येषां च महीपानां पाण्डवैस्तद्‌ ब्रवीहि मे,सूत! अश्वत्थामा और अर्जुनका जो युद्ध हुआ था तथा अन्य पाण्डवोंके साथ अन्यान्य नरेशोंका जैसा संग्राम हुआ था, उसका मुझसे वर्णन करो

Wika ni Sañjaya: “Isalaysay mo sa akin, O Sañjaya, ang labanan na naganap sa pagitan ni Aśvatthāmā at ni Arjuna, at gayundin ang mga sagupaan na ipinaglaban ng iba pang mga hari laban sa mga Pāṇḍava. Ilarawan mo sa akin kung paano naganap ang mga pagtatagpong iyon.”

Verse 3

संजय उवाच शृणु राजन्‌ यथा वृत्तं संग्रामं ब्रुवतो मम । वीराणां शत्रुभि: सार्थ देहपाप्मासुनाशनम्‌,संजयने कहा--राजन्‌! कौरव-वीरोंका शत्रुओंके साथ देह, पाप और प्राणोंका नाश करनेवाला संग्राम जिस प्रकार हुआ था, वह बता रहा हूँ। आप मुझसे सारी बातें सुनिये

Wika ni Sañjaya: “O Hari, makinig ka habang isinasalaysay ko ang naganap. Dinggin mo mula sa akin kung paano umusad ang digmaang iyon—kung saan ang mga bayani, kaharap ang kanilang mga kaaway, ay dumanas ng pagkapuksa ng katawan, ng kasalanan, at ng hininga ng buhay.”

Verse 4

पार्थ: संशप्तकबलं प्रविश्यार्णवसंनिभम्‌ | व्यक्षो भयदमित्रघ्नो महावात इवार्णवम्‌,शत्रुनाशक अर्जुनने समुद्रके समान अपार संशप्तक-सेनामें प्रवेश करके उसे उसी प्रकार क्षुब्ध कर डाला, जैसे प्रचण्ड वायु सागरमें ज्वार उठा देती है

Wika ni Sañjaya: Si Arjuna, anak ni Pṛthā, ay sumugod sa hukbo ng Saṁśaptaka na lawak na parang karagatan; at siya—mamumuksa ng kaaway na nagbibigay-takot—ay ginulo at inuga iyon, gaya ng malakas na hangin na nagpapaligalig sa dagat.

Verse 5

शिरांस्युन्मथ्य वीराणां शितैर्भल्लैर्धनंजय: । पूर्णचन्द्रा भवकत्राणि स्वक्षिभ्रदूशनानि च

Wika ni Sañjaya: Sa pamamagitan ng matatalim na palasong bhalla, pinugot ni Dhanañjaya (Arjuna) ang mga ulo ng mga mandirigma; at winasak din niya ang kanilang mga helmet na bilog at maningning na parang kabilugan ng buwan, pati ang mga panangga sa mata na nag-iingat sa kanilang paningin.

Verse 6

सुवृत्तानायतान्‌ पुष्टां श्वन्दनागुरुभूषितान्‌,अर्जुनने समरभूमिमें अपने क्षुरोंद्वारा शत्रुओंकी उन भुजाओंको भी काट डाला, जो पाँच मुखवाले सर्पोके समान दिखायी देती थीं, जो गोल, लंबी, पुष्ट तथा अगुरु एवं चन्दनसे चर्चित थीं और जिनमें आयुध एवं दस्ताने भी मौजूद थे

Wika ni Sañjaya: Sa larangan ng digmaan, pinutol din ni Arjuna sa pamamagitan ng kanyang matatalim na palaso ang mga bisig ng mga kaaway—mga bisig na bilog, mahaba, matipuno, pinahiran ng aguru at sandalwood, may tangan na sandata at may suot na guwantes, at wari’y mga ahas na may limang ulo.

Verse 7

सायुधान्‌ सतत्॒त्रांश्व॒ पञ्चास्योरगसंनिभान्‌ । बाहुन्‌ क्षुरैरमित्राणां चिच्छेद समरे<र्जुन:,अर्जुनने समरभूमिमें अपने क्षुरोंद्वारा शत्रुओंकी उन भुजाओंको भी काट डाला, जो पाँच मुखवाले सर्पोके समान दिखायी देती थीं, जो गोल, लंबी, पुष्ट तथा अगुरु एवं चन्दनसे चर्चित थीं और जिनमें आयुध एवं दस्ताने भी मौजूद थे

Wika ni Sanjaya: Sa gitna ng labanan, si Arjuna, gamit ang mga sandatang matalas na parang labaha, ay pumutol sa mga bisig ng mga kaaway—mga bisig na may hawak na sandata, laging handa, at wari’y mga ahas na may limang ulo.

Verse 8

धुर्यान्‌ धुर्यगतान्‌ सूतान्‌ ध्वजांश्वापानि सायकान्‌ | पाणीन्‌ सरत्नानसकृद्‌ भल्लैश्रिच्छेद पाण्डव:,पाण्डुपुत्र धनंजयने शत्रुओंके रथोंमें जुते हुए भारवाही घोड़ों, सारथियों, ध्वजों, धनुषों, बाणों और रत्नभूषणभूषित हाथोंको बारंबार काट डाला

Wika ni Sanjaya: Si Arjuna, ang Pāṇḍava, ay paulit-ulit na gumamit ng matatalim na palasong bhalla upang putulin ang mga kabayong nakayuko sa mga karwahe ng kaaway, ang mga kutsero, ang mga watawat, ang mga busog, ang mga palaso, at maging ang mga kamay na may hiyas.

Verse 9

रथान्‌ डदविपान्‌ हयांश्वैव सारोहानर्जुनो युधि । शरैरनेकसाहसैरनिन्ये राजन्‌ यमक्षयम्‌,राजन! अर्जुनने युद्धस्थलमें कई हजार बाण मारकर रथों, हाथियों, घोड़ों और उन सबके सवारोंको भी यमलोक पहुँचा दिया

Wika ni Sanjaya: O Hari, sa gitna ng labanan, si Arjuna, sa pamamagitan ng libu-libong palaso, ay nagpadala ng mga karwahe, elepante, kabayo, at mga sakay ng mga ito sa tahanan ni Yama.

Verse 10

त॑ प्रवीरा: सुसंरब्धा नर्दमाना इवर्षभा: | वासितार्थमिव क्रुद्धमभिद्रुत्य मदोत्कटा:

Wika ni Sanjaya: Ang mga pangunahing bayani, nag-aalab sa galit at umuungal na parang mga toro, ay sumugod pasulong—gaya ng torong nagngangalit na itinulak sa layon—lasing sa yabang at pagkahibang ng digmaan.

Verse 11

तस्य तेषां च तद्‌ युद्धमभवल्लोमहर्षणम्‌

Wika ni Sanjaya: Ang labanan sa pagitan niya at ng mga mandirigmang iyon ay naging nakapangingilabot, nakapagpapatindig-balahibo.

Verse 12

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्विषतां सर्वतोर्डर्जुन:

Sinabi ni Sañjaya: Si Arjuna, na napalilibutan sa lahat ng panig ng mga kaaway, ay sumalubong sa sandata sa pamamagitan ng sandata—bawat pagsalakay ay tinugon ng angkop na tugon, matatag sa disiplinadong tungkulin ng digmaan.

Verse 13

छिन्नत्रिवेणुचक्राक्षान्‌ हतयोधाश्वसारथीन्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Pinutol niya ang mga yaong nabasag ang poste ng karwahe at mga gulong, at pinaslang niya ang kanilang mga mandirigma, mga kabayo, at mga tagapagpatakbo ng karwahe.”

Verse 14

विध्वस्तायुधतूणीरान्‌ समुन्मथितकेतनान्‌ | संछिन्नयोक्त्ररश्मीकान्‌ विवरूथान्‌ विकूबरान्‌

Sinabi ni Sañjaya: “(Nakita ko) ang mga karwaheng wasak ang mga sandata at sisidlan ng palaso, marahas na napunit ang mga watawat, naputol ang pamatok at mga renda—mga karwaheng naiwang walang nararapat na takip at wasak ang poste at mga kabit.”

Verse 15

इस प्रकार श्रीमह्याभारत कर्णपर्वनें अश्वत्थामा और भीमसेनका युद्धविषयक पन्द्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ,विस्रस्तबन्धुरयुगान्‌ विस्नस्ताक्षप्रमण्डलान्‌ । रथान्‌ विशकलीकुर्वन्‌ महाभ्राणीव मारुत:

Sinabi ni Sañjaya: Gaya ng malakas na hangin na nagwawasak ng malalaking punò, dinudurog niya ang mga karwahe hanggang maging pira-piraso—yaong naluwagan ang pamatok at mga tali, at nagkahiwa-hiwalay ang ehe at mga bilog ng gulong.

Verse 16

विस्मापयन्‌ प्रेक्षणीयं द्विषतां भयवर्धनम्‌ । महारथसहस््रस्य सम॑ कर्माकरोज्जय:,इति श्रीमहाभारते कर्णपर्वणि अश्वत्थामार्जुनसंवादे षोडशो5ध्याय:

Sinabi ni Sañjaya: “Isang tanawing nagpamangha sa lahat ng nakasaksi—at nagpalaki sa takot ng mga kaaway—si Jaya ay gumawa ng mga gawaing katumbas ng sa isang libong dakilang mandirigmang-karwahe.”

Verse 17

अर्जुनने संशप्तकोंके रथके त्रिवेणु, चक्र और धुरोंको छिन्न-भिन्न कर दिया। योद्धाओं, अश्वों तथा सारथियोंको मार डाला। आयुधों और तरकसोंका विध्वंस कर डाला। ध्वजाओंके टुकड़े-टुकड़े कर दिये। जोत और लगाम काट डाले। रक्षाके लिये लगाये गये चर्ममय आवरण और कूबर नष्ट कर दिये। रथतल्प और जूए तोड़ दिये तथा रथकी बैठक और धुरोंको जोड़नेवाले काष्ठके टुकड़े-टुकड़े कर डाले। जैसे हवा महान्‌ मेघोंको छिज्न- भिन्न कर देती है, उसी प्रकार विजयशील अर्जुनने रथोंके खण्ड-खण्ड करके सबको आश्चर्यमें डालते हुए अकेले ही सहस्रों महारथियोंके समान दर्शनीय पराक्रम किया, जो शत्रुओंका भय बढ़ानेवाला था ।। सिद्धदेवर्षिसंघाश्व चारणाश्नापि तुष्टवुः । देवदुन्दुभयो नेदु: पुष्पवर्षाणि चापतन्‌

Siddhas, gods, and hosts of seers, along with the Cāraṇas, praised him in delight. The divine kettledrums resounded, and showers of flowers fell from the heavens—an auspicious acclaim for Arjuna’s awe-inspiring prowess, even amid the grim ethics of war where valor is publicly affirmed yet destruction remains real.

Verse 18

चन्द्राग्न्यनिलसूर्याणां कान्तिदीप्तिबलद्युती:

Sañjaya said: “(He possessed) the radiance, blazing brilliance, strength, and splendor of the moon, fire, wind, and the sun.” In the war narrative, this line heightens the ethical tension by portraying a warrior’s awe-inspiring power as something drawn from cosmic forces—suggesting that such might, though magnificent, must still be measured against dharma in its use on the battlefield.

Verse 19

यौ सदा बिश्रतुर्वीराविमौ तौ केशवार्जुनौ । ब्रह्देशानाविवाजय्यौ वीरावेकरथे स्थितौ

Sañjaya said: “These two heroes—Keśava and Arjuna—who ever inspire awe, stood together upon a single chariot, unconquerable, like two mighty elephants of vast range. Their united presence on one car signals not merely martial strength but the moral force of righteous alliance: the charioteer-guide who upholds dharma and the warrior who acts under that guidance.”

Verse 20

सर्वभूतवरौ वीरी नरनारायणाविमौ । “जो सदा चन्द्रमाकी कान्ति, अग्निकी दीप्ति, वायुका बल और सूर्यका तेज धारण करते हैं, वे ही ये दोनों वीर श्रीकृष्ण और अर्जुन हैं। एक ही रथपर बैठे हुए ये दोनों वीर ब्रह्मा तथा भगवान्‌ शंकरके समान सर्वथा अजेय हैं। ये ही सम्पूर्ण भूतोंमें सर्वश्रेष्ठ वीर नर और नारायण हैं" || १८-१९ है ।। इत्येतन्महदाश्चर्य दृष्टवा श्रुव्वा च भारत

Sañjaya said: “These two are the foremost heroes among all beings—Nara and Nārāyaṇa themselves. They are the very Kṛṣṇa and Arjuna, who ever bear within them the moon’s cool radiance, the fire’s blazing splendor, the wind’s strength, and the sun’s brilliance. Seated together upon a single chariot, they are utterly unconquerable, like Brahmā and Lord Śaṅkara. Indeed, among all creatures, these two are the supreme heroes—Nara and Nārāyaṇa.” Having seen and heard this great marvel, O Bhārata…

Verse 21

अथ पाण्डवमस्यन्तममित्रघ्नकराछ्छरान्‌

Sañjaya said: Then, as the Pāṇḍava was shooting arrows, shafts released from the hand of the foe-slayer struck forth—signaling the relentless exchange of missile-weapons in the battle, where valor and duty are tested amid escalating violence.

Verse 22

यदि मां मन्यसे वीर प्राप्तमहमिहातिथिम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O bayani, kung ituturing mo akong panauhing dumating dito, tanggapin mo ako ayon sa tungkulin ng paggalang sa panauhin (ātithi-dharma).”

Verse 23

एवमाचार्यपुत्रेण समाहूतो युयुत्सया

Sinabi ni Sañjaya: Kaya, nang tawagin siya ng anak ng guro, lumapit siya na may pagnanais makipaglaban—tumutugon sa hamon sa gitna ng bigat ng digmaan at payo.

Verse 24

संशप्तकाश्न मे वध्या द्रौणिराह्मययते च माम्‌,“माधव! एक ओर तो मुझे संशप्तकोंका वध करना है, दूसरी ओर द्रोणकुमार अश्वत्थामा युद्धके लिये मेरा आह्वान कर रहा है। अत: यहाँ मेरे लिये जो पहले कर्तव्य प्राप्त हो, उसे मुझे बताइये। यदि आप ठीक समझें तो पहले उठकर अभ्व॒त्थामाको ही आतिथ्य ग्रहण करनेका अवसर दिया जाय”

Sinabi ni Sañjaya: Wika ni Arjuna, “Mādhava, sa isang panig kailangan kong lipulin ang mga Saṃsaptaka; sa kabila naman, si Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, ay humahamon sa akin sa digmaan. Kaya sabihin mo sa akin kung alin ang dapat unahin na tungkulin dito. Kung sa tingin mo’y nararapat, hayaang tumindig ako at unahin ang ‘pagpapatuloy-bilang-panauhin’ ni Aśvatthāmā—ibig sabihin, salubungin muna ang kanyang hamon bago ang lahat.”

Verse 25

यदत्रानन्तरं प्राप्त शंस मे तद्धि माधव । आतिथ्यकर्माभ्युत्थाय दीयतां यदि मन्यसे,“माधव! एक ओर तो मुझे संशप्तकोंका वध करना है, दूसरी ओर द्रोणकुमार अश्वत्थामा युद्धके लिये मेरा आह्वान कर रहा है। अत: यहाँ मेरे लिये जो पहले कर्तव्य प्राप्त हो, उसे मुझे बताइये। यदि आप ठीक समझें तो पहले उठकर अभ्व॒त्थामाको ही आतिथ्य ग्रहण करनेका अवसर दिया जाय”

Sinabi ni Sañjaya: “Sabihin mo sa akin, O Mādhava, kung anong tungkulin ang susunod na dapat gawin dito. Kung sa tingin mo’y tama, ialay ang gawaing paggalang sa panauhin sa pamamagitan ng pagtindig upang salubungin siya. O Mādhava, sa isang panig kailangan kong patayin ang mga Saṃsaptaka; sa kabila, si Aśvatthāmā, anak ni Droṇa, ay humahamon sa akin sa labanan. Kaya sabihin mo kung ano ang dapat unahin sa kalagayang ito. Kung mamarapatin mo, bigyan si Aśvatthāmā ng unang pagkakataong ‘tanggapin bilang panauhin’—ibig sabihin, siya ang unang harapin sa sagupaan.”

Verse 26

एवमुक्तो5वहत्‌ पार्थ कृष्णो द्रोणात्मजान्तिके । जैत्रेण विधिना55हूतं वायुरिन्द्रमिवाध्वरे,अर्जुनके ऐसा कहनेपर श्रीकृष्णने उन्हें विजयशील रथके द्वारा द्रोणकुमारके निकट पहुँचा दिया। ठीक वैसे ही जैसे वैदिक विधिसे आवाहित इन्द्रदेवताको वायुदेव यज्ञमें पहुँचा देते हैं

Sinabi ni Sañjaya: Nang masabi iyon, inihatid ni Kṛṣṇa si Pārtha (Arjuna) sa karwaheng nagdadala ng tagumpay hanggang sa harap ng anak ni Droṇa. Ito’y tulad ni Vāyu na, ayon sa wastong ritwal na Veda, ay nagdadala kay Indra—na naanyayahan na—papasok sa handog na sakripisyo.

Verse 27

तमामन्त्रयैकमनसं केशवो द्रौणिमब्रवीत्‌ । अश्वत्थामन्‌ स्थिरो भूत्वा प्रहहाशु सहस्व च,तत्पश्चात्‌ भगवान्‌ श्रीकृष्णने एकाग्रचित्त द्रोणकुमारको सम्बोधित करके कहा --'अश्व॒ृत्थामन्‌! स्थिर होकर शीघ्रतापूर्वक प्रहार करो और अपने ऊपर किये गये प्रहारको सहन करो

Si Keśava (Sri Krishna), na iisa ang diwa, ay nagsalita kay Drauṇi: “O Aśvatthāman! Manatili kang matatag, sumalakay ka nang mabilis; at pagkaraan, tiisin mo rin ang mga hampas na ibabagsak sa iyo.”

Verse 28

निर्वेष्ठ भर्तृपिण्डं हि कालोडयमुपजीविनाम्‌ । सूक्ष्मो विवादो विप्राणां स्थूलौ क्षात्रौो जयाजयौ,"क्योंकि स्वामीके आश्रित रहकर जीवननिर्वाह करनेवाले पुरुषोंके लिये अपने रक्षकके अन्नको सफल करनेका यही अवसर आया है, ब्राह्मणोंका विवाद सूक्ष्म (बुद्धिके द्वारा साध्य) होता है; परंतु क्षत्रियोंकी जय-पराजय स्थूल अस्त्रोंद्वारा सम्पन्न होती हैं

Wika ni Sañjaya: “Para sa mga nabubuhay sa pag-asa sa isang panginoon, ito ang sandaling gawing makahulugan ang tinapay ng kanilang tagapagtanggol—sa pagtindig nang matatag para sa kanyang adhikain. Ang pagtatalo ng mga Brahmin ay maselan, nilulutas sa talino at pangangatwiran; ngunit sa mga Kshatriya, ang tagumpay at pagkatalo ay lantad at mabigat, ipinapasya ng sandata sa larangan ng digmaan.”

Verse 29

यामभ्यर्थयसे मोहाद्‌ दिव्यां पार्थस्य सत्क्रियाम्‌ । तामाप्तुमिच्छन्‌ युध्यस्व स्थिरो भूत्वाद्य पाण्डवम्‌,“तुम मोहवश अर्जुनसे जिस दिव्य सत्कारकी प्रार्थना कर रहे हो, उसे पानेकी इच्छासे आज तुम स्थिर होकर पाण्डुपुत्र धनंजयके साथ युद्ध करो”

Wika ni Sañjaya: “Ang banal na parangal na, sa pagkahibang, ay hinihingi mo kay Pārtha (Arjuna)—kung tunay mong nais makamtan iyon, ngayong araw ay tumindig kang matatag at makipaglaban sa Pandava na si Dhanañjaya.”

Verse 30

इत्युक्तो वासुदेवेन तथेत्युक्त्वा द्विजोत्तम: । विव्याध केशवं षष्ट्या नाराचैररजुनं त्रिभि:,भगवान्‌ श्रीकृष्णके ऐसा कहनेपर द्विजश्रेष्ठ अश्वत्थामाने “बहुत अच्छा" कहकर केशवको साठ और अर्जुनको तीन बाणोंसे घायल कर दिया

Wika ni Sañjaya: Nang masabihan ni Vāsudeva (Krishna) nang gayon, ang pinakadakila sa mga “dalawang ulit na isinilang” ay sumagot, “Mangyari nawa,” at saka tinamaan si Keśava ng animnapung palasong nārāca at si Arjuna ng tatlo—na kapwa nasugatan sa init ng labanan.

Verse 31

तस्यार्जुन: सुसंक्रुद्धस्त्रिभिबाणै: शरासनम्‌ । चिच्छेद चान्यदादत्त द्रौणिर्घोरतरं धनु:,तब अर्जुनने अत्यन्त कुपित होकर तीन बाणोंसे अश्वत्थामाका धनुष काट दिया; परंतु द्रोणकुमारने उससे भी भयंकर दूसरा धनुष हाथमें ले लिया

Wika ni Sañjaya: Si Arjuna, nag-aalab sa galit, ay pinutol sa tatlong palaso ang busog ni Aśvatthāman. Ngunit agad namang dinampot ng anak ni Droṇa ang isa pang busog, higit na kakila-kilabot, at tumindig na handang ipagpatuloy ang labanan.

Verse 32

सज्यं कृत्वा निमेषाच्च विव्याधार्जुनकेशवौ । त्रिभि: शतैर्वासुदेवं सहस्नेण च पाण्डवम्‌,उसने पलक मारते-मारते उस धनुषपर प्रत्यंचा चढ़ाकर अर्जुन और श्रीकृष्णको बींध डाला। श्रीकृष्णको तीन सौ और अर्जुनको एक हजार बाण मारे

Wika ni Sañjaya: Sa isang kisap-mata, matapos niyang higpitan ang busog, tinamaan niya kapwa si Arjuna at si Keśava. Sa tatlong daang palaso ay sinugatan niya si Vāsudeva, at sa isang libong palaso ay sinugatan niya ang Pāṇḍava.

Verse 33

तत: शरसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च । ससूजे द्रौणिरायस्त: संस्तभ्य च रणे<र्जुनम्‌,तदनन्तर द्रोणकुमार अभश्वत्थामाने प्रयत्नपूर्वक अर्जुनको युद्धस्थलमें स्तम्भित करके उनके ऊपर हजारों, लाखों और अरबों बाणोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, si Drauṇi (Aśvatthāmā), matapos tumudla, ay pinigil si Arjuna sa gitna ng labanan at nagsimulang magpaulan ng mga palaso—libu-libo, sampu-sampung libo, at maging kasingdami ng mga crore—isang bagyong sandata upang igapos at daigin ang kaaway.

Verse 34

इषुधेर्धनुषश्वैव ज्यायाश्वैवाथ मारिष । बाह्दो: कराभ्यामुरसो वदनप्राणनेत्रत:,मान्यवर! उस समय वेदवादी अश्वत्थामाके तरकस, धनुष, प्रत्यंचा, बाँह, हाथ, छाती, मुख, नाक, आँख, कान, सिर, भिन्न-भिन्न अंग, रोम, कवच, रथ और ध्वजोंसे भी बाण निकल रहे थे

Wika ni Sañjaya: “O kagalang-galang, noon ay waring sa lahat ng dako nagmumula ang mga palaso—mula sa lalagyan ng palaso at sa busog, maging sa pisi ng busog; at kahit mula sa mga bisig, mga kamay, dibdib, mukha, hininga, at mga mata.”

Verse 35

कर्णाभ्यां शिरसोड्ड्रेभ्यो लोमवर्मभ्य एव च | रथध्वजेभ्यश्व शरा निष्पेतुर्ब्रह्यवादिन:,मान्यवर! उस समय वेदवादी अश्वत्थामाके तरकस, धनुष, प्रत्यंचा, बाँह, हाथ, छाती, मुख, नाक, आँख, कान, सिर, भिन्न-भिन्न अंग, रोम, कवच, रथ और ध्वजोंसे भी बाण निकल रहे थे

Wika ni Sañjaya: Mula sa mga tainga, sa ulo, sa mga sangkap ng katawan, sa balahibo ng katawan at baluti, at maging mula sa mga karwahe, mga watawat, at mga kabayo, waring sumisiklab at lumalabas ang mga palaso—gayon kabangis at walang patid ang pagbugso ng sandata ng mga nagsasalita ng banal na kaalaman.

Verse 36

शरजालेन महता विद्ध्वा माधवपाण्डवौ । ननाद मुदितो द्रौणिर्महामेघौधनि:स्वनम्‌

Wika ni Sañjaya: Nang mabutas niya si Mādhava at ang Pāṇḍava sa pamamagitan ng isang napakalaking lambat ng mga palaso, ang anak ni Droṇa, sa galak, ay umungal nang malakas, na wari’y kulog ng isang dambuhalang pulutong ng ulap-ulan.

Verse 37

इस प्रकार बाणोंके महान्‌ समुदायसे श्रीकृष्ण और अर्जुनको घायल करके आनन्दित हुआ द्रोणकुमार महान्‌ मेघोंके गम्भीर घोषके समान गर्जना करने लगा ।। (तैः पतद्धिर्महाराज द्रौणिमुक्तै: समनन्‍्ततः । संछादितौ रथस्थौ तावुभौ कृष्णधनंजयौ ।। महाराज! अश्व॒त्थामाके धनुषसे छूटकर सब ओर गिरनेवाले उन बार्णोद्वारा रथपर बैठे हुए श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनों ढक गये। तत: शरशतैस्ती%णैर्भारद्वाज: प्रतापवान्‌ । निश्चैष्टी तावुभी चक्रे रणे माधवपाण्डवौ ।। तत्पश्चात्‌ प्रतापी भरद्वाजकुलनन्दन अभश्व॒त्थामाने सैकड़ों तीखे बाणोंसे रणभूमिमें श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनोंको निश्रेष्ट कर दिया। हाहाकृतमभूत्‌ सर्व स्थावरं जड़म॑ तथा | चराचरस्य गोप्तारौ दृष्टवा संछादितौ शरै: ।। चराचरकी रक्षा करनेवाले उन दोनों महापुरुषोंको बाणोंद्वारा आच्छादित देख समस्त स्थावर-जंगम जगत्‌में हाहाकार मच गया। सिद्धचारणसंघाश्न सम्पेतुर्वे समनन्‍्ततः । अपि स्वस्ति भवेदद्य लोकानामिति चाब्रुवन्‌ ।। सिद्ध और चारणोंके समुदाय सब ओरसे वहाँ आ पहुँचे और बोले--“आज तीनों लोकोंका मंगल हो'। न मया तादृशो राजन दृष्टपूर्व: पराक्रम: । संजज्ञे यादृशो द्रौणे: कृष्णा छादयतो रणे ।। राजन! मैंने इससे पहले अभश्वत्थामाका वैसा पराक्रम नहीं देखा था, जैसा कि रणभूमिमें श्रीकृष्ण और अर्जुनको आच्छादित करते समय प्रकट हुआ था। द्रौणेस्तु धनुष: शब्द रथानां त्रासनं रणे । अश्रौषं बहुशो राजन्‌ सिंहस्य नदतो यथा ।। नरेश्वर! रणभूमिमें द्रोणकुमारके धनुषकी टंकार बड़े-बड़े रथियोंको भयभीत करनेवाली थी। दहाड़ते हुए सिंहके समान उसके शब्दको मैंने बहुत बार सुना था। ज्या चास्य चरतो युद्धे सव्यं दक्षिणमस्यत: । विद्युदम्भो धरस्येव भ्राजमाना व्यदृश्यत ।। युद्धमें विचरते हुए अश्वत्थामाके धनुषकी प्रत्यंचा बायें-दायें बाण छोड़ते समय बादलमें बिजलीके समान चमकती दिखायी देती थी। स तदा क्षिप्रकारी च दृढहस्तश्न पाण्डव: । प्रमोहं परम गत्वा प्रेक्षत्नास्ते धनंजय: ।। शीघ्रता करने और दृढ़तापूर्वक हाथ चलानेवाले पाण्डुपुत्र धनंजय उस समय भारी मोहमें पड़कर केवल देखते रह गये थे। विक्रमं च हृतं मेने आत्मनस्तेन संयुगे । तदास्य समरे राजन्‌ वपुरासीत्‌ सुदुर्दशम्‌ ।। द्रौणेस्तत्‌ कुर्वतः कर्म यादृगूपं पिनाकिन: । उन्हें युद्धमें ऐसा मालूम होता था कि अअभश्वत्थामाने मेरा पराक्रम हर लिया है। राजन! उस समय समरांगणमें वैसा पराक्रम करते हुए द्रोणकुमार अश्वत्थामाका शरीर ऐसा डरावना हो गया था कि उसकी ओर देखना कठिन हो रहा था। पिनाकपाणि भगवान्‌ रुद्रका जैसा रूप दिखायी देता है, वैसा ही उसका भी था। वर्धमाने ततस्तत्र द्रोणपुत्रे विशाम्पते ।। हीयमाने च कौन्तेये कृष्णं रोष: समाविशत्‌ | प्रजानाथ! जब वहाँ द्रोणपुत्र बढ़ने लगा और कुन्तीकुमारका पराक्रम घटने लगा, तब श्रीकृष्णको बड़ा रोष हुआ। सरोषान्नि:श्वसन्‌ राजन्‌ निर्दहन्निव चक्षुषा ।। द्रौणिं ददर्श संग्रामे फाल्गुनं च मुहुर्मुहु: । ततः क्रुद्धो5ब्रवीत्‌ कृष्ण: पार्थ सप्रणयं वच: ।। राजन! वे क्रोधपूर्वक लंबी साँस खींचते हुए संग्रामभूमिमें अश्वत्थामाकी ओर इस प्रकार देखने लगे, मानो उसे अपनी दृष्टिद्वारा दग्ध कर देंगे। अर्जुनकी ओर भी वे बारंबार दृष्टिपात करने लगे। फिर कुपित हुए श्रीकृष्णने अर्जुनसे प्रेमपूर्वक कहा। श्रीभगवानुवाच अत्यद्भुतमहं पार्थ त्वयि पश्यामि संयुगे । यत्‌ त्वां विशेषयत्याजौ द्रोणपुत्रो5द्य भारत ।। कच्चित्ते गाण्डिवं हस्ते मुष्टिरवा न व्यशीर्यत । कच्चिद्‌ वीर्य यथापूर्व भुजयोरवा बल॑ तव ।। उदीर्यमाणं हि रणे पश्यामि द्रौणिमाहवे । श्रीभगवान्‌ बोले--पार्थ! भरतनन्दन! मैं इस युद्धमें तुम्हारे अंदर यह अत्यन्त अद्भुत परिवर्तन देख रहा हूँ कि आज द्रोणकुमार रणभूमिमें तुमसे आगे बढ़ा जा रहा है। क्या तुम्हारे हाथमें गाण्डीव धनुष है? या तुम्हारी मुट्ठी ढीली पड़ गयी? कया तुम्हारी दोनों भुजाओंमें पहलेके समान ही बल और पराक्रम है? क्योंकि इस समय संग्राममें द्रोणपुत्रको मैं तुमसे बढ़ा-चढ़ा देख रहा हूँ। गुरुपुत्र इति होनं मानयन्‌ भरतर्षभ । उपेक्षां मा कृथा: पार्थ नायं कालो हा पेक्षितुम्‌ ।।) भरतश्रेष्ठ! यह मेरे गुरुका पुत्र है, ऐसा समझकर इसे सम्मान देते हुए तुम इसकी उपेक्षा न करो। पार्थ! यह उपेक्षाका अवसर नहीं है। तस्य तं निनदं श्र॒ुत्वा पाण्डवो<च्युतमब्रवीत्‌ । पश्य माधव दौरात्म्यं गुरुपुत्रस्य मां प्रति,(भगवान्‌ श्रीकृष्णका यह कथन तथा) अश्वत्थामाके उस सिंहनादको सुनकर पाण्डुपुत्र अर्जुनने श्रीकृष्णसे कहा--“माधव! देखिये तो सही गुरुपुत्र अश्वत्थामा मेरे प्रति कैसी दुष्टता कर रहा है?

Sinabi ni Sañjaya: “Sa gayon, matapos sugatan kapwa si Śrī Kṛṣṇa at si Arjuna sa pamamagitan ng napakalaking bugso ng mga palaso, nagalak si Aśvatthāmā, anak ni Droṇa. Gaya ng malalalim na kulog ng mga ulap-bagyo, siya’y umungal nang malakas sa larangan ng digmaan.”

Verse 38

वधं प्राप्तौ मन्‍्यते नौ प्रावेश्य शरवेश्मनि । एषो5स्मि हन्मि संकल्पं शिक्षया च बलेन च,“यह अपने बाणोंके घेरेमें डालकर हम दोनोंको मारा गया समझता है। मैं अभी अपनी शिक्षा और बलसे इसके इस मनोरथको नष्ट किये देता हूँ!

Sinabi ni Sañjaya: “Inaakala niyang nang maikulong niya kami sa isang singsing ng mga palaso, naidulot na niya ang aming kamatayan. Ngunit narito ako—wawasakin ko ang kanyang pasya sa pamamagitan ng aking pagsasanay sa digmaan at ng aking lakas.”

Verse 39

अश्वत्थाम्न: शरानस्तान्‌ छित्त्वैकैकं त्रिधा त्रिधा । व्यधमद्‌ भरतश्रेष्ठो निहारमिव मारुत:,ऐसा कहकर भरतश्रेष्ठ अर्जुनने अश्वत्थामाके चलाये हुए उन बाणोंमेंसे प्रत्येकके तीन- तीन टुकड़े करके उन सबको उसी प्रकार नष्ट कर दिया, जैसे हवा कुहरेको उड़ा देती है

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkasabi niyon, si Arjuna—ang pinakamainam sa angkan ng Bharata—ay pinagputol-putol ang bawat palasong pinakawalan ni Aśvatthāmā sa tig-tatlong piraso, paulit-ulit, at winasak ang lahat, gaya ng hangin na nagpapalayas at nagpapangalat ng hamog.”

Verse 40

ततः संशप्तकान्‌ भूय: साश्वसूतरथद्विपान्‌ | ध्वजपत्तिगणानुग्रैर्बाणैविव्याध पाण्डव:,तदनन्तर पाण्डुकुमार अर्जुनने पुनः घोड़े, सारथि, रथ, हाथी, पैदलसमूह और ध्वजोंसहित संशप्तक-सैनिकोंको अपने भयंकर बाणोंद्वारा बींध डाला

Sinabi ni Sañjaya: “Pagkaraan, muling tinuhog ni Arjuna, ang Pāṇḍava, ang mga mandirigmang Saṁśaptaka—kasama ang kanilang mga kabayo, mga tagapagmaneho, mga karwahe, mga elepante, at mga pulutong ng kawal na may mga watawat—sa pamamagitan ng kanyang mababangis na palaso.”

Verse 41

ये ये ददृशिरे तत्र यद्यद्रूपास्तदा जना: । ते ते तत्र शरैरव्याप्त॑ मेनिरेडडत्मानमात्मना,उस समय वहाँ जो-जो मनुष्य जिस-जिस रूपमें दिखायी देते थे, वे-वे स्वयं ही अपने- आपको बाणोंसे व्याप्त मानने लगे

Sinabi ni Sañjaya: “Doon, sa sandaling iyon, sinumang tao ang lumitaw sa anumang anyo—bawat isa, sa mismong pook na iyon, ay nakadama sa kanyang sarili na siya’y tinusok at nilukob ng mga palaso.”

Verse 42

ते गाण्डीवप्रमुक्तास्तु नानारूपा: पतत्रिण: । क्रोशे साग्रे स्थितान्‌ घ्नन्ति द्विपांश्व पुरुषान्‌ रणे,गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए नाना प्रकारके बाण रणभूमिमें एक कोससे अधिक दूरीपर खड़े हुए हाथियों और मनुष्योंको भी मार डालते थे

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga palasong pinakawalan mula sa Gāṇḍīva—iba’t iba ang anyo at lipad—ay sa digmaan ay tumatama at pumapatay maging sa mga elepante at tao na nakatayo nang lampas sa isang krośa ang layo.

Verse 43

भल्‍ल्लैश्छिन्ना: करा: पेतु: करिणां मदवर्षिणाम्‌ । यथा वने परशुभिनिकित्ता: सुमहाद्रुमा:,जैसे जंगलमें कुल्हाड़ोंसे काटनेपर बड़े-बड़े वृक्ष धराशायी हो जाते हैं, उसी प्रकार वहाँ मदकी वर्षा करनेवाले गजराजोंके शुण्डदण्ड भल्लोंसे कट-कटकर धरतीपर गिरने लगे

Sinabi ni Sañjaya: Ang mga unahang sangkap (mga nguso/trunk) ng mga elepanteng lasing sa rut at umaagos ang katas ay naputol ng matatalim na palasong bhalla at bumagsak sa lupa. Gaya sa gubat na ang malalaking punò, kapag tinaga ng palakol, ay bumubuwal, gayon din ang mga trunk na iyon—pinuputol nang paulit-ulit at nalalaglag sa daigdig.

Verse 44

पश्चात्तु शैलवत्‌ पेतुस्ते गजा: सह सादिभि: । वज्िवज्रप्रमथिता यथैवाद्रिचयास्तथा,सूँड़ कटनेके पश्चात्‌ वे पर्वतोंके समान हाथी अपने सवारोंसहित उसी प्रकार गिर जाते थे, जैसे वज्रधारी इन्द्रके वज़से विदीर्ण होकर गिरे हुए पहाड़ोंके ढेर लगे हों

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaputol ng kanilang mga trunk, ang mga elepanteng iyon, kasama ang mga sakay, ay gumuho na parang mga bundok. Bumagsak sila na wari’y mga bunton ng burol na nabiyak at nadurog ng vajra—ang kulog-kidlat ni Indra.

Verse 45

गन्धर्वनगराकारान्‌ रथांश्वैव सुकल्पितान्‌ । विनीतैर्जवनैर्युक्तानास्थितान्‌ युद्धदुर्मदै:,धनंजय अपने बाणोंद्वारा सुशिक्षित घोड़ोंसे जुते हुए, रणदुर्मद रथियोंकी सवारीमें आये हुए एवं गन्धर्वनगरके समान आकारवाले सुसज्जित रथोंके टुकड़े-टुकड़े करते हुए शत्रुओंपर बाण बरसाते और सजे-सजाये घुड़सवारों एवं पैदलोंको भी मार गिराते थे

Sinabi ni Sañjaya: Si Dhananjaya (Arjuna), na nagbubuhos ng ulang palaso sa kaaway, ay dinurog at pinagpira-piraso ang mga karwaheng mahusay ang pagkakayari—na anyong tulad ng kamangha-manghang lungsod ng mga Gandharva—na hinihila ng mga kabayong mabilis at disiplinado at sinasakyan ng mga mandirigmang lasing sa kapalaluan ng digmaan. Sa iisang paglusob ding iyon, pinabagsak niya ang mga magagarang kabalyero at ang mga kawal na naglalakad.

Verse 46

शरैरविशकलीकुर्वन्नमित्रानभ्यवीवृषत्‌ । स्वलंकृतानश्वसादीन्‌ पत्ती क्षाहन्‌ धनंजय:,धनंजय अपने बाणोंद्वारा सुशिक्षित घोड़ोंसे जुते हुए, रणदुर्मद रथियोंकी सवारीमें आये हुए एवं गन्धर्वनगरके समान आकारवाले सुसज्जित रथोंके टुकड़े-टुकड़े करते हुए शत्रुओंपर बाण बरसाते और सजे-सजाये घुड़सवारों एवं पैदलोंको भी मार गिराते थे

Sinabi ni Sañjaya: Si Dhananjaya (Arjuna), na nag-uumapaw ng mga palaso sa kaaway, ay pinagwatak-watak ang hanay ng mga kalaban. Pinabagsak niya ang mga magagarang kabalyero at ang mga kawal na naglalakad; at sa kanyang mga palaso ay nabasag ang mariringal na karwahe—hinihila ng mga kabayong sanay at sinasakyan ng mga karwaheng lasing sa digmaan—hanggang bumagsak na parang guho ng isang lungsod sa langit na winasak.

Verse 47

धनंजययुगान्ताक: संशप्तकमहार्णवम्‌ | व्यशोषयत दुःशोषं॑ ती3क्ष्पै: शरगभस्तिभि:,अर्जुनरूपी प्रलयकालिक सूर्यने जिसका शोषण करना कठिन था, ऐसे संशप्तक- सैन्यरूपी महासागरको अपनी बाणमयी प्रचण्ड किरणोंसे सोख लिया

Wika ni Sañjaya: Si Dhanañjaya (Arjuna)—gaya ng araw sa wakas ng isang yugto—ay pinatuyo ang malawak na karagatan ng hukbong Saṁśaptaka, karagatang mahirap patuyuin, sa pamamagitan ng kaniyang matutulis na palasong nagliliyab na parang mararahas na sinag.

Verse 48

पुन्द्रौर्णि महाशैलं नाराचैर्वज्संनिभै: । निर्बिभेद महावेगैस्त्वरन्‌ वज्रीव पर्वतम्‌

Wika ni Sañjaya: Sa matinding bilis, tinuhog niya ang dambuhalang katawan ni Puṇḍra na parang bundok gamit ang mga palasong nārāca na matalas at tigas na gaya ng kulog-kidlat na sandata ni Indra—na wari’y si Indra mismo ang humihiwa sa isang bundok.

Verse 49

जैसे वज्रधारी इन्द्रने पर्वतोंको विदीर्ण किया था, उसी प्रकार अर्जुनने महान्‌ वेगशाली वज़तुल्य नाराचोंद्वारा अश्वत्थामारूपी महान्‌ शैलको पुन: वेधना आरम्भ किया ।। तमाचार्यसुतः क्रुद्ध: साश्चयन्तारमाशुगै: । युयुत्सुरागमद्योदधुं पार्थस्तानच्छिनच्छरान्‌,तब क्रोधमें भरा हुआ आचार्यपुत्र सारथि श्रीकृष्णसहित अर्जुनके साथ युद्ध करनेकी इच्छासे बाणोंद्वारा उनके सामने उपस्थित हुआ; परंतु कुन्तीकुमार अर्जुनने उसके सभी बाण काट गिराये

Wika ni Sañjaya: Gaya ni Indra na may hawak ng vajra na minsang bumiyak sa mga bundok, gayon din muling sinimulan ni Arjuna na butasin si Aśvatthāmā—na nakatindig na parang malaking batong talampas—sa pamamagitan ng mabilis, vajra-tulad na mga palasong bakal. Sa tindi ng galit, sumugod ang anak ni Droṇa upang makipaglaban, pinaulanan ng nagmamadaling palaso si Arjuna at ang kaniyang karwaheng si Kṛṣṇa; ngunit pinutol ni Pārtha ang bawat palasong iyon.

Verse 50

ततः परमसंक्रुद्धः पाण्डवे<स्त्राण्यवासृजत्‌ । अश्वत्थामाभिरूपाय गृहानतिथये यथा,तदनन्तर अत्यन्त कुपित हुआ अभश्रृत्थामा पाण्डुपुत्र अर्जुनको उसी प्रकार अपने अस्त्र अर्पित करने लगा, जैसे कोई गृहस्थ योग्य अतिथिको अपना सारा घर सौंप देता है

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, si Aśvatthāmā, nag-aalab sa sukdulang poot, ay inihagis ang kaniyang mga sandata laban sa anak ni Pāṇḍu (Arjuna) nang ubod ng pagwawaldas—na parang isang maybahay na ibinibigay ang buong tahanan sa isang karapat-dapat na panauhin.

Verse 51

अथ संशप्तकांस्त्यक्त्वा पाण्डवो द्रौणिमभ्ययात्‌ अपाड्क्तेयानिव त्यक्त्वा दाता पाडुक्तेयमर्थिनम्‌,तब पाणए्डुपुत्र अर्जुन संशप्तकोंको छोड़कर द्रोणपुत्र अश्वत्थामाके सामने आये। ठीक उसी तरह जैसे दाता पंक्तिमें बैठनेके अयोग्य ब्राह्मणोंको छोड़कर याचना करनेवाले पंक्तिपावन ब्राह्मगगकी ओर जाता है

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, ang anak ni Pāṇḍu (Arjuna), iniwan ang mga Saṁśaptaka at hinarap ang anak ni Droṇa (Aśvatthāmā). Ito’y gaya ng isang tagapagkaloob na hindi pinapansin ang mga di-karapat-dapat umupo sa banal na hanay ng kainan, at sa halip ay lumalapit sa karapat-dapat na namamalimos na nagpapabanal sa hanay.

Verse 56

संतस्तार क्षितिं क्षिप्रं विनालैनलिनैरिव । धनंजयने अपने तीखे भल्लोंसे वीरोंके सुन्दर नेत्र, भौंह और दाँतोंसे सुशोभित, पूर्ण चन्द्रमाके समान मनोहर मुखवाले मस्तकोंको काट-काटकर तुरंत ही वहाँकी धरतीको पाट दिया, मानो वहाँ बिना नालके कमल बिछा दिये हों

Wika ni Sañjaya: Si Dhanañjaya (Arjuna), sa pamamagitan ng kanyang mga palasong bhalla na matalim na parang talim, ay mabilis na pumutol nang paulit-ulit sa mga ulo ng mga mandirigma—mga ulong may magagandang mata, kilay, at ngipin, at mga mukhang kaakit-akit na gaya ng kabilugan ng buwan—at sa isang iglap ay tinakpan ang lupa roon, na wari’y ikinalat sa kapatagan ang mga lotong walang tangkay.

Verse 103

निघ्नन्तमभिजन्नुस्ते शरै: शृद्जैरिवर्षभा: । उस समय संशप्तक वीर अत्यन्त रोषमें भरकर मैथुनकी इच्छावाली गायके लिये लड़नेवाले मदमत्त साँड़ोंके समान गर्जन एवं हुंकार करते हुए कुपित अर्जुनकी ओर टूट पड़े और जैसे साँड़ एक-दूसरेको सींगोंसे मारते हैं, उसी प्रकार वे अपने ऊपर प्रहार करते हुए अर्जुनको बाणोंद्वारा चोट पहुँचाने लगे

Wika ni Sañjaya: Habang pinupuksa sila ni Arjuna, ang mga mandirigmang Saṃśaptaka, nag-aalab sa matinding poot, ay sumugod sa kanya na may ungol at sigaw, gaya ng mga torong naglalaban para sa isang baka; at kung paanong ang mga toro’y nagsusuwag sa sungay, gayon din sila nakipagsagupaan nang dikit at sinugatan si Arjuna sa sunod-sunod na buhos ng mga palaso.

Verse 116

त्रैलोक्यविजये यद्वद्‌ दैत्यानां सह वज्रिणा | अर्जुन और संशप्तकोंका वह घोर युद्ध त्रैलोक्य-विजयके लिये वज्रधारी इन्द्रके साथ घटित हुए दैत्योंके संग्रामके समान रोंगटे खड़े कर देनेवाला था

Wika ni Sañjaya: Kung paanong sa pananakop sa tatlong daigdig ay nakipagdigma noon ang mga Daitya kasama ang may hawak ng vajra, si Indra, gayon din ang kakila-kilabot na labanan nina Arjuna at ng mga Saṃsaptaka—na parang yaong sinaunang sagupaan—napakabangis na nakapagpapatindig-balahibo.

Verse 126

इषुभिरबहुभिस्तूर्ण विद्ध्वा प्राणाज्जहार सः । अर्जुनने सब ओरसे शत्रुओंके अस्त्रोंका अपने अस्त्रोंद्वारा निवारण कर उन्हें तुरंत ही अनेक बाणोंसे घायल करके उन सबके प्राण हर लिये

Wika ni Sañjaya: Sa hindi man karaming palaso, ngunit sa napakabilis na pagtama, inagaw niya ang kanilang buhay. Hinarang ni Arjuna ang mga sandatang dumarating mula sa lahat ng panig sa pamamagitan ng sarili niyang sandata, at agad silang pininsala ng maraming palaso at kinuha ang buhay ng lahat.

Verse 173

केशवार्जुनयोर्मूर्थ्नि प्राह वाचाशरीरिणी । सिद्धों तथा देवर्षियोंके समुदायों एवं चारणोंने भी अर्जुनकी भूरि-भूरि प्रशंसा की। देवताओंकी दुन्दुभियाँ बज उठीं, आकाशसे श्रीकृष्ण और अर्जुनके मस्तकपर फूलोंकी वर्षा होने लगी तथा इस प्रकार आकाशवाणी हुई--

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, isang tinig na walang katawan ang nagsalita sa ibabaw ng mga ulo nina Keśava at Arjuna. Pinuri nang paulit-ulit si Arjuna ng mga Siddha, ng mga banal na rishi, at ng nagkakatipong mga Cāraṇa. Umalingawngaw ang mga tambol ng mga diyos; mula sa langit ay bumuhos ang mga bulaklak sa mga ulo nina Śrī Kṛṣṇa at Arjuna, at narinig ang ganitong pahayag mula sa kalangitan—

Verse 213

सेषुणा पाणिना55हय प्रहसन्‌ दौणिरब्रवीत्‌ । तदनन्तर शत्रुनाशक बाणोंका प्रहार करते हुए पाण्डुपुत्र अर्जुनको बाणयुक्त हाथसे बुलाकर अभश्वत्थामाने हँसते हुए कहा--

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, nakangiti, ang anak ni Droṇa (si Aśvatthāmā) ay kumaway at nagsalita. Kaagad pagkatapos, habang pinakakawalan niya ang sunod-sunod na palaso na pumupuksa sa kaaway, tinawag niya si Arjuna, anak ni Pāṇḍu, gamit ang kamay na may hawak na palaso; at tumatawa, hinarap niya ito—isang mapanuyang hamon sa gitna ng walang-awat na dahas ng digmaan.

Verse 223

ततः सर्वात्मना त्वद्य युद्धातिथ्यं प्रयच्छ मे । “वीर! यदि तुम मुझे यहाँ आया हुआ पूजनीय अतिथि मानो तो सब प्रकारसे आज युद्धके द्वारा मेरा आतिथ्य-सत्कार करो”

Sabi ni Sañjaya: “Kaya nga, O bayani, ngayong araw ay igawad mo sa akin ang ‘pagpapatuloy ng digmaan’ nang buong pagkatao mo. Kung ituturing mo akong marangal na panauhing dumating dito, tanggapin mo ako sa lahat ng paraan—sa pamamagitan ng labanan.”

Verse 236

बहु मेने<र्जुनो55त्मानमिति चाह जनार्दनम्‌ | आचार्यपुत्रके द्वारा इस प्रकार युद्धकी इच्छासे बुलाये जानेपर अर्जुनने अपना अहोभाग्य माना और भगवान्‌ श्रीकृष्णसे इस प्रकार कहा--

Sabi ni Sañjaya: Labis na nadama ni Arjuna ang karangalan, at inakala niyang siya’y napakapalad. Nang siya’y tawagin nang gayon—ng anak ng guro—na may hangaring makipagdigma, itinuring ni Arjuna iyon na isang bihirang biyaya at nagsalita kay Panginoong Śrī Kṛṣṇa (Janārdana) nang ganito—

Verse 2036

अश्र॒त्थामा सुसंयत्त: कृष्णावभ्यद्रवद्‌ रणे | भरतनन्दन! यह महान्‌ आश्चर्यकी बात देख और सुनकर अभश्वत्थामाने सावधान हो रणभूमिमें श्रीकृष्ण और अर्जुनपर धावा किया

Sabi ni Sañjaya: Ganap na handa sa labanan, si Aśvatthāmā ay sumugod sa digmaan patungo kay Kṛṣṇa. O ligaya ng angkan ng Bharata! Matapos makita at marinig ang dakila at kagila-gilalas na pangyayaring iyon, si Aśvatthāmā—ngayo’y nagbabantay—ay nagmadaling tumawid sa larangan upang salakayin si Śrī Kṛṣṇa at si Arjuna.