Adhyaya 127

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सात्यकिका प्रवेश और दोनों सेनाओंका घमासान युद्धविषयक एक सौ चौबीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १२४ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ४९ श्लोक हैं।) ऑपन-माज छा अऑफि-आकऋाल-ण पजञ्चविशर्त्याधिकशततमो< ध्याय: द्रोणाचार्यके द्वारा बृहत्क्षत्र

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, sa huling bahagi ng hapon ay muling sumiklab ang isang napakalaking labanan sa pagitan ni Droṇa at ng mga Somaka, na umuugong sa malalim na dagundong na tila kulog ng mga ulap.”

Verse 2

शोणाश्वृं रथमास्थाय नरवीर: समाहित: । समरे< भ्यद्रवत्‌ पाण्डूनू जवमास्थाय मध्यमम्‌,नरखवीर द्रोण लाल घोड़ोंवाले रथपर आरूढ़ हो चित्तको एकाग्र करके मध्यम वेगका आश्रय ले समरभूमिमें पाण्डवोंपर टूट पड़े

Sinabi ni Sañjaya: Sumakay ang bayaning mandirigma sa kanyang karwaheng hinihila ng mga kabayong mapulang-kastanyas, at pinatatag ang isip sa matimyas na pagtuon. Sa digmaan, sumugod siya sa mga Pāṇḍava sa katamtamang bilis—hindi padalus-dalos, kundi may disiplinang pasya.

Verse 3

तव प्रियहिते युक्तो महेष्वासो महाबल: । चित्रपुड्खै: शितैर्बाणै: कलशोत्तमसम्भव:

Wika ni Sanjaya: Sa pagnanais na pangalagaan ang minamahal at kapaki-pakinabang sa iyo, ang makapangyarihang dakilang mamamana—si Drona, na isinilang mula sa marangal na sisidlan—ay nagsimulang bumagsak sa mga Somaka, Sṛñjaya, at Kekaya sa pamamagitan ng matatalim na palasong may makukulay na balahibo.

Verse 4

वरान्‌ वरान्‌ हि योधानां विचिन्वन्निव भारत । आक्रीडत रणे राजन्‌ भारद्वाज: प्रतापवान्‌

Wika ni Sanjaya: O Bhārata, sa labang iyon, ang makapangyarihang Bhāradvāja (si Drona) ay waring pumipili, isa-isa, ng mga pangunahing mandirigma; at, O Hari, nakipagdigma siya na para bang ang larangan ng digmaan ay isang pook-laro lamang.

Verse 5

तमभ्ययाद्‌ बृहत्क्षत्र: केकयानां महारथ: । भ्रातृणां नूप पज्चानां श्रेष्ठ समरकर्कश:

Wika ni Sanjaya: Pagkaraan, si Bṛhatkṣatra, ang dakilang mandirigmang-karwahe ng mga Kekaya—mabangis at di matinag sa labanan, at ang panganay sa limang magkakapatid na maharlika—ay sumulong upang harapin si Droṇācārya.

Verse 6

विमुज्चन्‌ विशिखांस्ती क्षणनाचार्य भृशमार्दयत्‌ | महामेघो यथा वर्ष विमुञ्चन्‌ गन्धमादने

Wika ni Sanjaya: Sa isang iglap, pinakawalan niya ang ulang-palaso na matatalim at labis na pinahirapan ang gurong si Droṇa—gaya ng dambuhalang ulap na nagbubuhos ng malalakas na ulan sa Gandhamādana.

Verse 7

तस्य द्रोणो महाराज स्वर्णपुड्खान्‌ शिलाशितान्‌ । प्रेषयामास संक़्रुद्ध: सायकान्‌ दश पठ्च च

Wika ni Sanjaya: O Dakilang Hari, noon si Droṇa, nag-aalab sa galit, ay nagpakawala laban sa kanya ng labinlimang palaso—hinasa sa bato at may gintong balahibo—na may nakamamatay na hangarin.

Verse 8

तांस्तु द्रोणविनिर्मुक्तान्‌ क्रुद्धाशीविषसंनिभान्‌ | एकैकं पज्चभिर्बाणैर्युधि चिच्छेद हृष्टवत्‌

Ang mga kakila-kilabot na palasong pinakawalan ni Droṇācārya, na tila mga makamandag na ahas na nagngangalit—ay isa-isang pinutol ni Vṛhatkṣatra sa digmaan, sa pamamagitan ng limang palaso sa bawat isa, na waring may galak sa dibdib.

Verse 9

तदस्य लाघवं दृष्टवा प्रहस्य द्विजपुड्रव: । प्रेषयामास विशिखानष्टौ संनतपर्वण:,उनकी इस फुर्तीको देखकर विप्रवर द्रोणने हँसते हुए झुकी हुई गाँठवाले आठ बाणोंका प्रहार किया

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ni Droṇa—ang pinakadakila sa mga dwija—ang kanyang bilis at liksi, siya’y tumawa at saka nagpakawala ng walong palaso na may mga dugtong na maingat na nakabaluktot.

Verse 10

तान्‌ दृष्टवा पततस्तूर्ण द्रोणचापच्युतान्‌ शरान्‌ । अवारयच्छरैरेव तावद्धिनिशितैमचे

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita niya ang mga palasong iyon na mabilis na lumipad mula sa busog ni Droṇa at sumasalpok sa kanya, agad silang hinarang ni Vṛhatkṣatra—pinabagsak at pinutol sa larangan ng digmaan sa pamamagitan ng kapantay na bilang ng matatalim na palaso.

Verse 11

ततो5भवन्महाराज तव सैन्यस्य विस्मय: । बृहत्क्षत्रेण तत्‌ कर्म कृत॑ दृष्टवा सुदुष्करम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O Hari, namangha ang buong hukbo mo nang makita ang napakahirap na gawang iyon na nagawa ni Vṛhatkṣatra. At si Droṇācārya, upang ipamalas ang higit niyang lakas, ay naghayag sa larangan ng digmaan ng banal at di-matitinag na Brahmāstra.

Verse 12

ततो दोणो महाराज बृहत्क्षत्रं विशेषयन्‌ । प्रादुश्चक्रे रणे दिव्यं ब्राह्ममस्त्रं सुदुर्जयम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan nito, O dakilang Hari, si Droṇa, sa hangaring higitan ang makapangyarihang Vṛhatkṣatra, ay nagpakita sa larangan ng digmaan ng banal na sandatang Brahmāstra—isang di-matatalong punglo—na nagpagimbal sa hukbo mo at nagtaas sa bigat ng digmaan sa pagdulog sa sukdulang lakas na makalangit.

Verse 13

कैकेयो<स्त्रं समालोक्य मुक्त द्रोणेन संयुगे । ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र ब्राह्ममस्त्रमशातयत्‌

Wika ni Sañjaya: “O hari, nang makita ang sandatang Brahmā (Brahmāstra) na pinakawalan ni Droṇa sa gitna ng labanan, pinawi ng pinuno ng mga Kaikeya ang Brahmāstra na iyon sa pamamagitan ng sarili niyang Brahmāstra.”

Verse 14

ततोओस्‍्त्रे निहते ब्राह्मे बृहत्क्षत्रस्तु भारत । विव्याध ब्राह्माणं षष्ट्या स्वर्णपुड्खै: शिलाशितै:

Wika ni Sañjaya: “O Bhārata, nang mapawi na ang Brahmāstra, saka tinamaan ni Bṛhatkṣatra ang Brahmana ng animnapung palaso—may gintong balahibo at pinatalas sa bato.”

Verse 15

भरतनन्दन! ब्रह्मास्त्रका निवारण हो जानेपर बृहत्क्षत्रने सानपर चढ़ाकर तेज किये हुए सोनेके पंखोंसे युक्त साठ बाणोंद्वारा ब्राह्मण द्रोणाचार्यको वेध दिया ।।

Wika ni Sañjaya: “O inapo ni Bharata, nang mapigil na ang Brahmāstra, si Bṛhatkṣatra—matapos ikiskis sa bato at patalasin ang mga palaso—ay tumusok kay Droṇa, ang gurong Brahmana, sa animnapung palasong may gintong pakpak. Pagkaraan, si Droṇa, pinakamainam sa mga tao, ay gumanti sa pamamagitan ng isang nārāca; biniyak nito ang baluti ni Bṛhatkṣatra at bumaon sa lupa.”

Verse 16

कृष्णसर्पो यथा मुक्तो वल्मीकं नृपसत्तम । तथात्यगान्महीं बाणो भित्त्वा कैकेयमाहवे

Wika ni Sañjaya: “O pinakadakilang hari, gaya ng itim na ahas na pumapasok sa bunton ng anay, gayon din ang palasong pinakawalan mula sa busog ni Droṇa: binutas nito ang prinsipe ng Kaikeya sa labanan at bumaon sa lupa.”

Verse 17

सो5तिविद्धों महाराज कैकेयो द्रोणसायकै: । क्रोधेन महता5<विष्टो व्यावृत्य नयने शुभे

Wika ni Sañjaya: “O hari, ang prinsipe ng Kaikeya, na paulit-ulit na tinusok ng mga palaso ni Droṇa at lubhang nasugatan, ay sinaklot ng matinding poot. Lumingon siya at tumitig, nakadilat ang kaniyang magagandang mata.”

Verse 18

द्रोणं विव्याध सप्तत्या स्वर्णपुड्खै: शिलाशितै: । सारथिं चास्य बाणेन भृशं मर्मस्वताडयत्‌

Wika ni Sañjaya: Tinuhog niya si Droṇācārya ng pitumpung palaso na may gintong balahibo, pinatalas sa bato. At sa isa pang palaso, mariin niyang tinamaan ang kutsero ni Droṇa sa mga bahaging mahalaga sa buhay.

Verse 19

द्रोणस्तु बहुभिवविद्धों बृहत्क्षत्रेण मारिष । असृजद्‌ विशिखांस्तीक्ष्णान्‌ कैकेयस्य रथं प्रति

Wika ni Sañjaya: O kagalang-galang, nang masugatan si Droṇa dahil sa maraming palasong pinakawalan ni Bṛhatkṣatra, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwaheng pandigma, gumanti siya sa pamamagitan ng pagbuhos ng mababangis at matatalim na palaso sa karwahe ng hari ng mga Kaikeya.

Verse 20

व्याकुलीकृत्य त॑ द्रोणो बृहत्क्षत्र महारथम्‌ | अश्रांश्षतुर्भिन्यवधीच्चतुरो5स्य पतत्त्रिभि:

Wika ni Sañjaya: Matapos guluhin ni Droṇa ang dakilang mandirigmang si Bṛhatkṣatra, ibinagsak niya ito—una, pinutol niya ang apat na palaso ng kalaban sa pamamagitan ng apat niyang palaso; at pagkatapos, pinutol din niya ang apat na palasong may balahibo.

Verse 21

द्रोणाचार्यने महारथी बृहत्क्षत्रको व्याकुल करके अपने चार बाणोंद्वारा उनके चारों घोड़ोंको मार डाला ।।

Wika ni Sañjaya: Ginulo ni Droṇācārya ang maharathī na si Bṛhatkṣatra at sa apat na palaso ay pinatay ang apat niyang kabayo. Pagkaraan, sa isang palaso ay ibinagsak niya ang kutsero mula sa upuan ng karwahe; at sa dalawa pang palaso ay pinutol niya ang watawat at ang maharlikang payong, at ibinagsak ang mga iyon sa lupa.

Verse 22

ततः साधुविसूृष्टेन नाराचेन द्विजर्षभ: । हृद्यविध्यद्‌ बृहत्क्षत्रं स च्छिन्नहृदयो5पतत्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, si Droṇa—ang pinakadakila sa mga Brahmana—ay nagpakawala ng isang nārāca na tumpak ang paglipad at tinuhog si Bṛhatkṣatra sa may puso. Nang mapunit ang kanyang puso, bumagsak si Bṛhatkṣatra sa lupa.

Verse 23

बृहत्क्षत्रे हते राजन्‌ केकयानां महारथे । शैशुपालिरभिक्रुद्धों यन्तारमिदमब्रवीत्‌,राजन! केकय महारथी बृहत्क्षत्रके मारे जानेपर शिशुपालपुत्र धृष्टकेतुने अत्यन्त कुपित हो अपने सारथिसे इस प्रकार कहा--

Wika ni Sañjaya: O Hari, nang mapatay na si Bṛhatkṣatra, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe ng mga Kekaya, ang anak ni Śiśupāla na nag-aalab sa poot ay nagsalita ng ganito sa kanyang tagapagpatakbo ng karwahe.

Verse 24

सारथे याहि यत्रैष द्रोणस्तिष्ठति देशित: । विनिघ्नन्‌ केकयान्‌ सर्वान्‌ पज्चालानां च वाहिनीम्‌

Wika ni Sañjaya: “Tagapagpatakbo, dalhin mo ako sa kinaroroonan ni Droṇa, na nakatindig doon ayon sa itinakda, ganap na nakasuot ng sandata at baluti, at nililipol ang lahat ng Kekaya at pati ang hukbo ng Pañcāla.”

Verse 25

तस्य तद्‌ वचन श्रुत्वा सारथी रथिनां वरम्‌ । द्रोणाय प्रापयामास काम्बोजैर्जवनै्हयै:

Wika ni Sañjaya: Nang marinig ang kanyang utos, dinala ng tagapagpatakbo si Dhṛṣṭaketu—pinakamagaling sa mga mandirigmang karwahe—palapit kay Droṇācārya, na hinahagibis ng mga kabayong matutulin na lahing Kāmboja at Yavana.

Verse 26

धष्टकेतुश्न चेदीनामृूष भोडतिबलोदित: । वधायाभ्यद्रवद्‌ द्रोणं पतड़ इव पावकम्‌,अत्यन्त बलसम्पन्न चेदिराज धुृष्टकेतु द्रोणाचार्यका वध करनेके लिये उनकी ओर उसी प्रकार दौड़ा, जैसे फतिंगा आगपर टूट पड़ता है

Wika ni Sañjaya: Si Dhṛṣṭaketu, ang pinuno sa mga Cedi, lubhang makapangyarihan at ganap na nag-aalab, ay sumugod kay Droṇa upang patayin siya—gaya ng gamu-gamo na humahagibis sa naglalagablab na apoy.

Verse 27

सो<विध्यत तदा द्रोणं षष्ट्या साश्चरथध्वजम्‌ | पुनश्चान्यै: शरैस्ती&णै: सुप्तं व्याप्र॑ तुदल्निव

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, tinuhog niya si Droṇa ng animnapung palaso, tinamaan pati ang mga kabayo, ang karwahe, at ang watawat. Muli, sa iba pang matatalim na palaso, lalo pa niyang sinugatan ang Guro—na wari’y nanggigising at nang-aalipusta sa isang tigre na natutulog.

Verse 28

तस्य द्रोणो धरनुर्मध्ये क्षुपप्रेण शितेन च । चकर्त गार्ध्रपत्रेण यतमानस्य शुष्मिण:

Sabi ni Sañjaya: Habang ang makapangyarihang Dhṛṣṭaketu ay nagsisikap para sa tagumpay, si Droṇa, gamit ang isang palasong may talim na parang pang-ahit, matalas at may balahibong tulad ng sa buwitre, ay tumama at pumutol sa kanyang busog sa mismong gitna. Sa himig ng dharma-yuddha, ipinakikita nito ang ganap na kahusayan at taktikal na layon ng gurong mandirigma: ang alisin ang kakayahan ng kalaban na lumaban sa pamamagitan ng pagwasak sa sandata, sa halip na pumatay lamang—isang paghahari ng galing sa gitna ng walang tigil na panawagan ng digmaan.

Verse 29

अथान्यद्‌ धनुरादाय शैशुपालिमीहारथ: । विव्याध सायकैद्रोणं कड़कबर्हिणवाजितै:,यह देख महारथी शिशुपालकुमारने दूसरा धनुष हाथमें लेकर कंक और मोरकी पाँखोंसे युक्त बाणोंद्वारा द्रोणाचार्यकोी घायल कर दिया

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, ang dakilang mandirigmang nakasakay sa karwahe—ang anak ni Śiśupāla—ay kumuha ng isa pang busog at sinugatan si Droṇācārya sa pamamagitan ng mga palasong may palamuting balahibo ng tagak at ng pabo-real. Sa siksik ng labanan, itinatampok nito na maging ang iginagalang na guro ay nagiging tuwirang puntirya kapag ang hinihingi ng digmaan ay lumalamang sa personal na paggalang; at ang kahusayan sa pakikidigma ay nasusukat sa mabilis na pag-angkop at walang patid na paglusob.

Verse 30

तस्य द्रोणो हयान्‌ हत्वा चतुर्भिश्चतुर: शरै: । सारथेश्ष॒ शिर: कायाच्चकर्त प्रहसन्निव

Sabi ni Sañjaya: Si Droṇa, matapos patayin ang apat na kabayo sa pamamagitan ng apat na palaso, ay saka pinutol ang ulo ng kutsero mula sa katawan—na wari’y may malamig at mapanuyang ngiti. Ipinakikita ng tagpong ito ang malupit na bisa ng husay sa digmaan: ang sandata ay ginagamit nang walang pag-aatubili, at ang bigat na moral ng labanan ay nadarama sa mabilis na pagwasak kapwa sa mga yaman ng pakikidigma at sa taong gumagabay sa mga iyon.

Verse 31

अथैनं पज्चविंशत्या सायकानां समार्पयत्‌ । अवप्लुत्य रथाच्चैद्यो गदामादाय सत्वर:

Sabi ni Sañjaya: Pagkaraan, tinamaan niya siya ng isang ulang dalawampu’t limang palaso. Tumalon mula sa kanyang karwahe ang hari ng Cedi at dagling dinampot ang kanyang gada—lumilipat mula sa palitan ng palaso tungo sa sagupaan nang malapitan sa init ng labanan, kung saan ang tapang at paninindigan ay sinusubok gaya rin ng husay.

Verse 32

तामापतन्तीमालोक्य कालरात्रिमिवोद्यताम्‌

Sabi ni Sañjaya: Nang makita ni Droṇācārya ang mabigat na gadang bakal na may inlay na ginto, na bumabagsak sa kanya na parang itinaas na Gabi ng Kapahamakan, winasak niya iyon sa maraming piraso sa pamamagitan ng libu-libong matatalim na palaso. Ipinakikita nito na sa gitna ng bangis ng digmaan, ang kahusayan at pagbabantay ay kayang pumigil kahit sa hampas na wari’y di-mapipigilan—ngunit ibinubunyag din nito ang lumalalang pagwasak na unti-unting lumalamon sa pagpipigil na nararapat sa dharma-yuddha.

Verse 33

अश्मसारमरयी गुर्वी तपनीयविभूषिताम्‌ । शरैरनेकसाहसैर्भारद्वाजो5च्छिनच्छितै:

Wika ni Sañjaya: Ang pamalo, hinubog sa metal na kasingtigas ng bato, labis na mabigat at pinalamutian ng ginto, ay bumagsak na tila isang nakapanghihilakbot na gabi na dumaratal. Nang makita itong babagsak sa kanya, si Droṇācārya, anak ni Bharadvāja, ay pinagpira-piraso iyon sa pamamagitan ng maraming libong matatalim na palaso.

Verse 34

सा छिज्ना बहुभिर्बाणैभरिद्वाजेन मारिष | गदा पपात कौरव्य नादयन्ती धरातलम्‌,माननीय कौरवनरेश! द्रोणाचार्यद्वारा अनेक बाणोंसे छिन्न-भिन्न की हुई वह गदा भूतलको निनादित करती हुई धमसे गिर पड़ी

Wika ni Sañjaya: O kagalang-galang na hari ng mga Kaurava! Ang pamalong iyon, na winasak ng maraming palaso ni Droṇācārya, anak ni Bharadvāja, ay bumagsak nang malakas, at pinaugong ang mismong lupa.

Verse 35

गदां विनिहतां दृष्टवा धृष्टकेतुरमर्षण: । तोमरं व्यसृजद्‌ वीर: शक्ति च कनकोज्ज्वलाम्‌

Wika ni Sañjaya: Nang makita niyang wasak ang kanyang pamalo, ang magiting na si Dhṛṣṭaketu, nag-aalab sa poot, ay inihagis kay Droṇācārya ang isang tomara (sibat) at isang śakti na nagliliwanag, pinalamutian ng ginto.

Verse 36

तोमरं पज्चभिर्भित्त्वा शक्ति चिच्छेद पठचभि: । तौ जम्मतुर्महीं छिन्नौ सर्पाविव गरुत्मता

Wika ni Sañjaya: Sa limang palaso, winasak ni Droṇācārya ang tomara; at sa limang palaso pa, pinagputul-putol niya ang śakti ni Dhṛṣṭaketu. Ang dalawang sandatang naputol ay bumagsak sa lupa na parang dalawang ahas na binasag ni Garuḍa.

Verse 37

ततो<स्य विशिखं तीक्ष्णं वधाय वधकाड्क्षिण: । प्रेषयामास समरे भारद्वाज: प्रतापवान्‌

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan nito, ang makapangyarihang si Droṇācārya, anak ni Bharadvāja, ay nagpakawala sa labanan ng isang matalim na palaso na nakatuon sa kamatayan, upang patayin si Dhṛṣṭaketu na may hangaring pumatay sa kanya.

Verse 38

स तस्य कवचं भित्त्वा हृदयं चामितौजस: । अभ्यगाद्‌ धरणीं बाणो हंस: पद्मवनं यथा

Sinabi ni Sañjaya: Nang mabutas ang baluti at pati ang puso ng mandirigmang may di-masukat na ningning, ang palaso’y bumaon sa lupa—gaya ng sisne na dumudulas papasok sa kakahuyan ng mga lotus.

Verse 39

पतद्ं हि ग्रसेच्चाषो यथा क्षुद्रं बुभुक्षित: । तथा द्रोणो5ग्रसच्छूरो धृष्टकेतुं महाहवे

Sinabi ni Sañjaya: Kung paanong ang gutom na ibong may bughaw na lalamunan ay mabilis lumulunok ng munting insekto, gayon din sa dakilang labanan, ang bayaning si Droṇa ay ginawang biktima ng kaniyang mga palaso si Dhṛṣṭaketu.

Verse 40

निहते चेदिराजे तु तत्‌ खण्डं पित्रयमाविशत्‌ । अमर्षवशमापन्न: पुत्रो5स्य परमास्त्रवित्‌,चेदिराजके मारे जानेपर उत्तम अस्त्रोंका ज्ञाता उसका पुत्र अमर्षके वशीभूत हो पिताके स्थानपर आकर डट गया

Sinabi ni Sañjaya: Nang mapatay ang hari ng Cedi, ang kaniyang anak—dalubhasa sa pinakadakilang mga sandata—naalipin ng galit na di-matiis, lumapit upang pumalit sa kinalalagyan ng ama at tumindig nang matatag sa labanan.

Verse 41

तमपि प्रहसन्‌ द्रोण: शरैर्निन्ये यमक्षयम्‌ । महाव्यात्रो महारण्ये मृगशावं यथा बली

Sinabi ni Sañjaya: Ngumingiti pa habang lumalaban, ipinadala ni Droṇa ang mandirigmang iyon sa di-nasisirang kaharian ni Yama sa pamamagitan ng kaniyang mga palaso—gaya ng isang makapangyarihang dambuhalang tigre sa malawak na gubat na dumadagit sa batang usa.

Verse 42

तेषु प्रक्षीयमाणेषु पाण्डवेयेषु भारत । जरासंधसुतो वीर: स्वयं द्रोणमुपाद्रवत्‌,भरतनन्दन! उन पाण्डवयोद्धाओंके इस प्रकार नष्ट होनेपर जरासंधके वीर पुत्र सहदेवने स्वयं ही द्रोणाचार्यपर धावा किया

Sinabi ni Sañjaya: O Bhārata, habang unti-unting nauubos at nalilipol ang mga mandirigmang Pāṇḍava, ang magiting na anak ni Jarāsandha—si Sahadeva—ay personal na sumugod upang salakayin si Droṇācārya.

Verse 43

सतु द्रोणं महाबाहु: शरधाराभिराहवे । अदृश्यमकरोत्‌ तूर्ण जलदो भास्करं यथा

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, si Sahadeva na makapangyarihan ang bisig, sa gitna ng labanan, ay mabilis na nagpaulan ng tuluy-tuloy na mga bugso ng palaso, anupa’t si Droṇācārya ay wari’y naglaho sa paningin—gaya ng ulap na tumatakip sa araw.

Verse 44

तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा द्रोण: क्षत्रियमर्दन: । व्यसृजत्‌ सायकांस्तूर्ण शतशो5थ सहस्रश:

Sinabi ni Sañjaya: Nang makita ang gayong kabilisang pagkilos, si Droṇa—kilalang dumudurog sa mga mandirigma—ay agad nagpakawala ng unos ng mga palaso, daan-daan at saka libu-libo, upang pigilin ang lakas na iyon sa gitna ng digmaan.

Verse 45

छादयित्वा रणे द्रोणो रथस्थं रथिनां वरम्‌ । जारासंधिं जघानाशु मिषतां सर्वधन्विनाम्‌

Sinabi ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, binuhusan ni Droṇa ng mga palaso ang anak ni Jarāsandha—ang pinakamainam sa mga mandirigmang nakasakay sa karwahe—na nakatindig sa kanyang karwahe; at sa harap ng lahat ng mamamana, mabilis niya itong pinabagsak at ipinadala sa kamatayan.

Verse 46

यो यः सम नीयते तत्र तं द्रोणो हान्तकोपम: । आदत्त सर्वभूतानि प्राप्ते काले यथान्तक:

Sinabi ni Sañjaya: “Sinumang iharap sa kanya roon, si Droṇa—gaya ng Kamatayang nagngangalit—ay sinasakmal at ibinabagsak. Kung paanong pagdating ng takdang oras ay kinukuha ni Yama ang lahat ng may buhay, gayon din ipinauubaya ni Droṇācārya sa kamatayan ang bawat mandirigmang sumapit sa kanyang harapan.”

Verse 47

ततो द्रोणो महाराज नाम विश्राव्य संयुगे । शरैरनेकसाहसी: पाण्डवेयान्‌ समावृणोत्‌,महाराज! तदनन्तर द्रोणाचार्यने युद्धस्थलमें अपना नाम सुनाकर अनेक सहस्र बाणोंद्वारा पाण्डव-सैनिकोंको ढक दिया

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, O Hari, si Droṇa, habang ipinahahayag ang sarili niyang pangalan sa labanan, ay tinakpan ang mga hukbo ng Pāṇḍava sa lahat ng panig ng di-mabilang na mga bugso ng palaso.

Verse 48

ते तु नामाड़किता बाणा द्रोणेनास्ता: शिलाशिता: । नरान्‌ नागान्‌ हयांश्वैव निजघ्नु: शतशो मृधे

Wika ni Sañjaya: Ang mga palasong iyon na pinakawalan ni Droṇa—pinatalas at hinasa sa batong panghasa at may nakaukit pang sariling pangalan—ay pumutol at nagpabagsak sa gitna ng labanan ng daan-daang tao, elepante, at kabayo.

Verse 49

ते वध्यमाना द्रोणेन शक्रेणेव महासुरा: । समकम्पन्त पड्चाला गाव: शीतार्दिता इव

Wika ni Sañjaya: Sa ilalim ng paglusob ni Droṇa, nanginig ang mga mandirigmang Pāñcāla—gaya ng malalaking Asura na yayanig sa hampas ni Indra, at gaya ng mga bakang nanginginig sa lamig ng taglamig.

Verse 50

ततो निष्ठानको घोर: पाण्डवानामजायत । द्रोणेन वध्यमानेघु सैन्येषु भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ! फिर तो द्रोणाचार्यके द्वारा मारी जाती हुई पाण्डवोंकी सेनाओंमें घोर आर्तनाद होने लगा

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, O toro sa angkan ng Bharata, sumiklab sa hukbo ng mga Pāṇḍava ang isang nakapanghihilakbot na sigaw at daing, habang patuloy silang pinupuksa ni Droṇa.

Verse 51

प्रताप्पमाना: सूर्येण हन्‍्यमाना श्व॒ सायकै: । अन्यपद्यन्त पञज्चालास्तदा संत्रस्तचेतस:

Wika ni Sañjaya: O anak ng Bharata, noon ay nanununog ang araw sa itaas at sa larangan ng digmaan ay bumubuhos ang mga palaso ni Droṇa; sa gayong kalagayan, ang mga mandirigmang Pāñcāla ay nabalot ng matinding takot at pagkabagabag.

Verse 52

मोहिता बाणजालेन भारद्वाजेन संयुगे । ऊरुग्राहगृहीतानां पजचलानां महारथा:,उस युद्धस्थलमें भरद्वाजनन्दन द्रोणाचार्यके बाण-समूहोंसे आहत हो पांचाल महारथी मूर्छित हो रहे थे। उनकी जाँघें अकड़ गयी थीं

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng labanan, ang mga dakilang mandirigmang karwahe ng Pāñcāla ay nalito at nalunod sa lambat ng mga palasong pinakawalan ng anak ni Bhāradvāja (si Droṇa); sila’y naging walang magawa—gaya ng taong sinakmal sa mga hita—nanghihina, nawawalan ng malay, at bumabagsak sa tindi ng kanyang paglusob.

Verse 53

चेदयश्न महाराज सृजजया: काशिकोसला: । अभ्यद्रवन्त संह्ृष्टा भारद्वाजं युयुत्सया,महाराज! उस समय चेदि, सृंजय, काशी और कोसल प्रदेशोंके सैनिक हर्ष और उत्साहमें भरकर युद्धकी अभिलाषासे द्रोणाचार्यपर टूट पड़े

Wika ni Sañjaya: O dakilang hari, ang mga Cedi, ang mga Sṛñjaya, at ang mga mandirigma ng Kāśī at Kośala—punô ng sigla at pananabik—ay sumugod kay Bhāradvāja (Droṇa), udyok ng pagnanais na makipagdigma.

Verse 54

ब्रुवन्तश्न॒ रणेडन्योन्यं चेदिपडचालसूञ्जया: । घ्नत द्रोणं घ्नत द्रोणमिति ते द्रोणमभ्ययु:

Wika ni Sañjaya: Sa gitna ng salpukan ng digmaan, nagsisigawan sila sa isa’t isa, “Pabagsakin si Droṇa! Pabagsakin si Droṇa!” At ang mga mandirigmang Cedi, Pāñcāla, at Sūñjaya ay sabay-sabay na sumalakay kay Droṇācārya.

Verse 55

यतन्तः पुरुषव्याप्रा: सर्वशक्‍्त्या महाद्युतिम्‌ । निनीषवो रणे द्रोणं यमस्य सदन प्रति

Wika ni Sañjaya: Ang mga bayaning iyon ay nagsumikap sa digmaan nang buong lakas, hangad na maipadala ang maningning na si Droṇa sa tahanan ni Yama—sa malupit na lohika ng labanan, upang wakasan ang buhay ng iginagalang na guro sa larangan.

Verse 56

यतमानांस्तु तान्‌ वीरान्‌ भारद्वाज: शिलीमुखै: । यमाय प्रेषयामास चेदिमुख्यान्‌ विशेषत:

Wika ni Sañjaya: Habang nagsisikap pa ang mga bayani, si Bhāradvāja (Droṇācārya) ay sa pamamagitan ng matatalim na palaso ay nagpadala sa kanila sa kaharian ni Yama—lalo na ang mga pangunahing mandirigma ng Cedi.

Verse 57

तेषु प्रक्षीयमाणेषु चेदिमुख्येषु सर्वश: । पज्चाला: समकम्पन्त द्रोणसायकपीडिता:,चेदि देशके प्रधान वीर जब इस प्रकार नष्ट होने लगे, तब द्रोणाचार्यके बाणोंसे पीड़ित हुए पांचालयोद्धा थर-थर काँपने लगे

Wika ni Sañjaya: Nang unti-unting nalipol sa lahat ng panig ang mga pangunahing mandirigma ng Cedi, ang mga kawal ng Pāñcāla—pinahihirapan ng mga palaso ni Droṇa—ay nagsimulang manginig.

Verse 58

प्राक्रोशन्‌ भीमसेन ते धृष्टद्युम्नं च भारत । दृष्टवा द्रोणस्य कर्माणि तथारूपाणि मारिष,माननीय भरतनन्दन! वे द्रोणके वैसे पराक्रमको देखकर भीमसेन तथा धृष्टद्युम्नको पुकारने लगे

Sinabi ni Sañjaya: “O Bhārata, nang makita ang mga gawa ni Droṇa—napakakakila-kilabot at gayon ang anyo—nagsigawan ang mga iyon, tinatawag si Bhīmasena at si Dhṛṣṭadyumna.”

Verse 59

ब्राह्मणेन तपो नूनं चरितं दुश्चरं महत्‌ । तथा हि युधि संक्रुद्धों दहति क्षत्रियर्षभान्‌

Sinabi ni Sañjaya: “Tunay ngang ang brahmin na ito ay nagsagawa ng dakila at napakahirap na pag-aayuno at pagninilay (tapas); sapagkat kapag nagngangalit sa labanan, sinusunog niya ang mga pinakadakila sa mga kṣatriya.”

Verse 60

और परस्पर कहने लगे--“इस ब्राह्मणने निश्चय ही कोई बड़ी भारी दुष्कर तपस्या की है, तभी तो यह युद्धमें अत्यन्त क़ुद्ध होकर श्रेष्ठ क्षत्रियोंको दग्ध कर रहा है ।।

Sinabi ni Sañjaya: Pagkaraan, nagsalitaan sila sa isa’t isa: “Tunay ngang ang brahmin na ito ay nagsagawa ng dakila at napakahirap na tapas; kaya sa digmaan, naglalagablab sa galit, sinusunog niya ang pinakamahuhusay na kṣatriya. Ang pakikipaglaban ay dharma ng kṣatriya, ngunit ang tapas ang itinuturing na pinakamataas na tungkulin ng brahmin. Gayunman, ang brahmin na ito—isang asceta at dalubhasa sa kaalaman ng mga sandata—kayang tumupok kahit sa isang sulyap lamang!”

Verse 61

द्रोणाग्निमस्त्रसंस्पर्श प्रविष्टा: क्षत्रियर्षभा: । बहवो दुस्तरं घोरं यत्रादहुन्त भारत

Sinabi ni Sañjaya: “O Bhārata, maraming bayaning kṣatriya na tila mga dambuhalang toro ang pumasok sa kakila-kilabot at mahirap tawiring apoy ni Droṇa—na ang nakapapasong haplos ay ang kanyang mga sandata—at doon sila natupok.”

Verse 62

यथाबलं यथोत्साहं यथासत्त्वं महाद्युति: | मोहयन्‌ सर्वभूतानि दोणो हन्ति बलानि नः

Sinabi ni Sañjaya: “Ayon sa kanyang lakas, sigasig, at matatag na loob, ang maningning na si Droṇa—na nililito ang lahat ng nilalang—ay patuloy na pumupuksa sa aming mga hukbo.”

Verse 63

तेषां तद्‌ वचन श्रुत्वा क्षत्रधर्मा व्यवस्थित: । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद क्षत्रधर्मा महाबल:

Wika ni Sañjaya: Nang marinig ang kanilang mga salita, ang makapangyarihang mandirigma—matatag sa dharma ng kṣatriya—ay pumutol (sa kalaban/sandata) sa pamamagitan ng palasong may ulong hugis gasuklay, kumikilos nang may matibay na pasya ayon sa batas ng digmaan.

Verse 64

क्रोधसंविग्नमनसो द्रोणस्य सशरं धनु: । उनकी यह बात सुनकर क्षत्रधर्मा युद्धके लिये द्रोणाचार्यके सामने आकर खड़ा हो गया। उस महाबली वीरने अर्धचन्द्राकार बाण मारकर क्रोधसे उद्विग्न मनवाले द्रोणाचार्यके धनुष और बाणको काट दिया ।।

Wika ni Sañjaya: Nang yumanig ang isip ni Droṇa sa galit, ang kaniyang busog—na may palaso pang nakahanda—ay naputol. Pagkaraan, si Droṇa, tagapagdurog ng mga mandirigma, ay lalo pang nagngitngit; at ang batas ng labanan at ang mabangis na agos ng digmaan ay nagtulak sa magkabilang panig sa lalong tumitinding pagganti.

Verse 65

अन्यत्‌ कार्मुकमादाय भास्वरं वेगवत्तरम्‌ । तत्राधाय शरं तीक्ष्णं परानीकविशातनम्‌

Wika ni Sañjaya: Kumuha siya ng isa pang busog—maningning at higit na mabilis ang puwersa—at inilagay dito ang isang matalas na palaso, na may kakayahang pumutol sa hanay ng hukbo ng kaaway.

Verse 66

आकर्णपूर्णमाचार्यो बलवानभ्यवासृजत्‌ । स हत्वा क्षत्रधर्माणं जगाम धरणीतलम्‌

Wika ni Sañjaya: Ang makapangyarihang Ācārya ay hinila ang busog hanggang tainga at pinakawalan ang palaso nang buong lakas. Nang tamaan at mapabagsak ang mandirigmang tumitindig sa kṣatriya-dharma, siya’y bumagsak at napahandusay sa lupa.

Verse 67

इससे क्षत्रियोंका मर्दन करनेवाले द्रोणाचार्य अत्यन्त कुपित हो उठे और अत्यन्त वेगशाली तथा प्रकाशमान दूसरा धनुष हाथमें लेकर उन्होंने एक तीखा बाण अपने धनुषपर रखा, जो शत्रुसेनाका विनाश करनेवाला था। बलवान्‌ आचार्यने कानतक धनुषको खींचकर उस बाणको छोड़ दिया। वह बाण क्षत्रधर्माका वध करके धरतीमें समा गया ।।

Wika ni Sañjaya: Nang mabiyak ang kaniyang puso, siya’y nahulog mula sa karwahe at bumagsak sa lupa. Nang mapatay ang anak ni Dhṛṣṭadyumna, nanginig sa takot ang mga hukbo—isang masamang pangitain na ang iisang kamatayan ay kayang yumanig sa loob ng buong sandatahan at lalong magpalalim sa dilim ng digmaan.

Verse 68

अथ द्रोणं समारोहच्चेकितानो महाबल: । स द्रोणं दशभिर्विद्ध्वा प्रत्यविद्धयत्‌ स्तनान्तरे

Wika ni Sañjaya: Pagkaraan, ang makapangyarihang si Cekitāna ay sumugod nang tuwid kay Droṇa. Tinuhog niya si Droṇa ng sampung palaso, at saka tumugon sa ganting-atake, sinugatan siya sa pagitan ng dibdib. Ipinakikita ng tagpong ito ang walang-humpay na pagsuklian ng dahas sa digmaan—na ang galing at pagganti ay nangingibabaw sa pagpipigil, kahit laban sa iginagalang na gurong mandirigma.

Verse 69

चतुर्भि: सारथिं चास्य चतुर्भिश्चतुरों हयान्‌ | तदनन्तर महाबली चेकितानने द्रोणाचार्यपर चढ़ाई की। उन्होंने दस बाणोंसे द्रोणको घायल करके उनकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी। साथ ही चार बाणोंसे उनके सारथिको और चार ही बाणोंद्वारा उनके चारों घोड़ोंको भी बींध डाला || ६८ इ ।।

Wika ni Sañjaya: Pagkatapos, ang makapangyarihang si Cekitāna ay lalo pang nagdiin ng paglusob laban kay Droṇācārya. Tinamaan niya si Droṇa ng sampung palaso at nagdulot ng malalim na sugat sa dibdib; at kasabay nito, sa apat na palaso ay tinuhog niya ang tagapagmaneho ng karwahe ni Droṇa, at sa apat pang palaso ay pinabagsak niya ang apat na kabayo. Ipinakikita ng tagpong ito ang malupit na katumpakan ng galing sa digmaan: ang pagkapinsala sa karwahe ay kasingpasya ng pagsugat sa mandirigma mismo.

Verse 70

तस्य सूते हते ते5श्वा रथमादाय विद्रुता:

Wika ni Sañjaya: Nang mapatay ang kanyang tagapagmaneho, ang mga kabayo ay hinila ang karwahe at nagtatakbong palayo—larawang nagpapakita na sa kaguluhan ng digmaan, kahit ang pinakamainam na kaayusang pandigma ay guguho kapag nawala ang kamay na gumagabay.

Verse 71

समरे शरसंवीता भारद्वाजेन मारिष | चेकितानके सारथिके मारे जानेपर वे घोड़े उनका रथ लेकर भाग चले। आर्य! द्रोणाचार्यने समरांगणमें उनके शरीरोंको बाणोंसे भर दिया था || ७० ई ।।

Wika ni Sañjaya: Nang makita ang karwahe ni Cekitāna—na ang mga kabayo at tagapagmaneho ay napatay na—at nang masipat ang mga mandirigmang nagkatipon na mga Cedi, Pāñcāla, at Sṛñjaya sa larangan, si Droṇa, ang tanyag na anak ni Bharadvāja, ay itinaboy sila pabalik sa lahat ng panig sa dakilang labang iyon, pinupuno ang kanilang mga katawan ng mga palaso. Ipinakikita ng tagpong ito ang mabagsik na tuntunin ng digmaang kṣatriya: ang paghahari ng galing at tatag ay kayang magpaurong kahit sa matatapang na hukbo, subalit ang tagumpay ay binibili sa walang-tigil na sugat at pangamba.

Verse 72

तान्‌ समेतान्‌ रणे शूरांश्नेदिपणचालसृञ्जयान्‌ | समन्ताद्‌ द्रावयन्‌ द्रोणो बह्मशोभत मारिष

Wika ni Sañjaya: Nang makita ang karwahe ni Cekitāna na ang mga kabayo at tagapagmaneho ay napatay na, at nang itingin sa mga bayaning Cedi, Pañcāla, at Sṛñjaya na nagkatipon sa larangan, itinaboy sila ni Droṇācārya pabalik sa lahat ng panig. O iginagalang na ginoo, sa sandaling iyon ay nagningning siya sa isang nakapanghihilakbot, halos banal na karilagan—ang kanyang galing ay nag-uumapaw sa gitna ng mabibigat na hinihingi ng digmaan.

Verse 73

आकर्णपलित: श्यामो ववसाशीतिपञ्चक: । रणे पर्यचरद्‌ द्रोणो वृद्ध: षोडशवर्षवत्‌

Sañjaya said: Though his hair had turned grey around the ears, though his complexion was dark, and though he was advanced in years—eighty-five—old Droṇa moved about the battlefield like a sixteen-year-old youth. The verse underscores how, in the grip of war-duty and martial resolve, age and bodily decline are eclipsed by trained discipline and fierce commitment to one’s chosen cause.

Verse 74

अथ द्रोणं महाराज विचरन्तमभीतवत्‌ | वज्हस्तममन्यन्त शत्रव: शत्रुसूदनम्‌,महाराज! रणभूमिमें निर्भय-से विचरते हुए शत्रुसूदन द्रोणको शत्रुओंने वज्रधारी इन्द्र समझा

Sañjaya said: “O King, as Droṇa moved about the battlefield fearlessly, the enemy warriors took that foe-slayer to be Indra himself, the wielder of the thunderbolt.”

Verse 75

ततोडब्रवीन्महाबाहुर्द्रपदो बुद्धिमान्‌ नूप । लुब्धो<यं क्षत्रियान्‌ हन्ति व्याघ्र: क्षुद्रमृगानिव

Then the mighty-armed, wise King Drupada spoke: “This man, driven by greed, is slaughtering the Kṣatriyas—just as a tiger kills small deer.” The remark frames the killing not as righteous warfare but as predatory violence, condemning the motive and the imbalance of power behind the act.

Verse 76

कृच्छान्‌ दुर्योधनो लोकान्‌ पाप: प्राप्स्यति दुर्मति: । यस्य लोभाद्‌ विनिहता: समरे क्षत्रियर्षभा:

Sañjaya said: The sinful, evil-minded Duryodhana will attain worlds of extreme hardship, for through whose greed many bull-like heroes among the kṣatriyas have been slain in this battle. The verse frames the war’s devastation as the moral consequence of unchecked covetousness, assigning ethical responsibility to the instigator whose desire overrode dharma.

Verse 77

शतश: शेरते भूमौ निकृत्ता गोवृषा इव । रुधिरेण परीताड़्ा श्वशृूगालादनीकृता:

Sañjaya said: “By the hundreds they lie upon the earth, hewn down like cattle and bulls. Smeared and soaked in blood, they have become food for dogs and jackals.” The verse starkly exposes the moral cost of war: when dharma collapses into slaughter, human bodies are reduced to carrion, and the battlefield becomes a place where dignity and rites are denied.

Verse 78

एवमुक्त्वा महाराज द्रुपदो5क्षौहिणीपति: । पुरस्कृत्य रणे पार्थान्‌ द्रोणमभ्यद्रवद्‌ द्रतम्‌

Sinabi ni Sañjaya: “O Hari, matapos magsalita nang gayon, si Drupada—pinunò ng isang akṣauhiṇī—ay inilagay sa unahan ng labanan ang mga anak ni Pṛthā, at mabilis na sumugod nang tuwid laban kay Droṇa.”

Verse 125

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि द्रोणपराक्रमे पजञ्चविंशत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें द्रोगपराक्रमाविषयक एक यौ पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Sinabi ni Sañjaya: “Sa gayon, sa Śrī Mahābhārata, sa loob ng Droṇa Parva, sa bahaging tumatalakay sa pagpaslang kay Jayadratha, sa salaysay hinggil sa kagitingan ni Droṇa, natatapos ang ika-isang daan at dalawampu’t limang kabanata.”

Verse 313

भारद्वाजाय चिक्षेप रुषितामिव पन्नगीम्‌ | तत्पश्चात्‌ उन्होंने धृष्टकेतुको पचीस बाण मारे। उस समय धृष्टकेतुने शीघ्रतापूर्वक रथसे कूदकर गदा हाथमें ले ली और रोषमें भरी हुई सर्पिणीके समान उसे द्रोणाचार्यपर दे मारा

Sinabi ni Sañjaya: “Inihagis niya iyon kay Droṇa, anak ni Bhāradvāja, na wari’y isang inang ahas na nagngangalit. Pagkaraan, tinamaan niya si Dhṛṣṭaketu ng dalawampu’t limang palaso. Noon, mabilis na lumundag si Dhṛṣṭaketu mula sa karwahe, hinawakan ang isang pamalo (gada), at—gaya ng ahas na babae na punô ng poot—inihagis iyon kay Droṇācārya.”

Verse 693

ध्वजं सप्तभिरुन्मथ्य यन्तारमवधीत्‌ त्रिभि: । तब आचार्यने उनकी दोनों भुजाओं और छातीमें कुल तीन बाण मारे। फिर सात सायकोंद्वारा उनकी ध्वजाके टुकड़े-टुकड़े करके तीन बाणोंसे सारथिका वध कर दिया

Sinabi ni Sañjaya: “Dinurog ng Ācārya ang watawat ng kaaway sa pitong palaso, at sa tatlo pa ay pinatay ang tagapagmaneho ng karwahe. Pagkaraan, tinamaan niya ng tatlong palaso ang dalawang bisig at dibdib ng mandirigmang iyon. Muli, sa pitong matutulis na palaso ay pinira-piraso niya ang watawat, at sa tatlong palaso ay pinatay ang tagapaghatid ng karwahe.”